Fundusz Sprawiedliwości, pierwotnie znany jako Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, jest państwowym funduszem celowym powołanym na podstawie art. 43 Kodeksu karnego wykonawczego z 1997 roku. Od początku swojego istnienia fundusz miał na celu finansowanie pomocy ofiarom przestępstw, świadkom, ich rodzinom, a także osobom opuszczającym zakłady karne. Początkowo środki z funduszu mogły być przeznaczane wyłącznie na pomoc bezpośrednio pokrzywdzonym. Dopiero nowelizacja przepisów w 2017 roku znacząco rozszerzyła katalog dopuszczalnych wydatków i beneficjentów.
Ewolucja Funduszu Sprawiedliwości
Pierwotnie, zgodnie z Kodeksem karnym wykonawczym z 1997 roku, Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej skupiał się na wsparciu dla osób dotkniętych przestępstwami i tych wychodzących z więzienia. Regulacje z lat 2014 i 2015 pozwalały na przeznaczanie do 20% środków na działania edukacyjne, promocyjne i szkoleniowe, realizowane samodzielnie przez Ministerstwo Sprawiedliwości lub we współpracy z organizacjami pozarządowymi. W tym okresie pomoc ze środków Funduszu mogły świadczyć głównie organizacje pozarządowe, takie jak fundacje i stowarzyszenia. Pomoc postpenitencjarna mogła być także udzielana przez zawodowych kuratorów sądowych czy Służbę Więzienną.
Przełom nastąpił w 2017 roku, kiedy to dokonano istotnych zmian w przepisach dotyczących Funduszu. Nowelizacja Kodeksu karnego wykonawczego, wprowadzona ustawą z 12 lipca 2017 roku, oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 września 2017 roku, znacząco rozszerzyły zakres działania funduszu. Po zmianach, nazwa instytucji została oficjalnie zmieniona na Fundusz Sprawiedliwości. Kluczową zmianą było dodanie nowej, szerokiej kategorii wydatków: „przeciwdziałanie przyczynom przestępczości”. Zmienione przepisy umożliwiły również finansowanie jednostek sektora finansów publicznych, do których zaliczają się m.in. sądy, prokuratury, jednostki policji, szpitale, a także Ochotnicze Straże Pożarne (OSP).
Kto i Na Co Mógł Otrzymać Dotacje?
Po zmianach w 2017 roku, katalog podmiotów uprawnionych do ubiegania się o środki z Funduszu Sprawiedliwości został znacznie poszerzony. Oprócz fundacji i stowarzyszeń, finansowanie mogły otrzymać także jednostki sektora finansów publicznych. Oznacza to, że środki z Funduszu Sprawiedliwości mogły trafiać do:
- Organów administracji rządowej
- Sądów
- Samorządów
- Agencji rządowych
- Uczelni
- Szpitali
- Ochotniczych straży pożarnych
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2017 roku dodatkowo doprecyzowało, że środki z Funduszu mogą być przeznaczone m.in. na finansowanie robót budowlanych. Katalog celów, na które mogą być przeznaczone środki, ma charakter otwarty, co potwierdza sformułowanie „w szczególności”. Rozporządzenie dopuszcza użycie środków Funduszu także na inne, niewymienione wprost cele.
Dotacje dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Szczególnie znaczącym obszarem wydatkowania środków z Funduszu Sprawiedliwości stało się wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych. Już w 2019 roku jednostki OSP otrzymały z Funduszu dotacje w wysokości 25,3 mln zł. W kolejnych latach kwoty te rosły:
- 2020 rok: 37,4 mln zł
- 2021 rok: 9,5 mln zł
- 2022 rok: 17,2 mln zł
- 2023 rok: 58,5 mln zł
Ministerstwo Sprawiedliwości ogłaszało programy, w ramach których do Ochotniczych Straży Pożarnych w całej Polsce trafił nowoczesny sprzęt ratowniczy o wartości przekraczającej 100 milionów złotych. Program ten, często nazywany największym w historii dofinansowaniem dla OSP, miał na celu zwiększenie bezpieczeństwa Polaków. Środki były przeznaczane na zakup nowoczesnego wyposażenia, w tym samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalistycznych pojazdów. Pilotaż programu zakończył się sukcesem w Małopolsce, a następnie został rozszerzony na całą Polskę. Gminy i miasta ubiegały się o wsparcie finansowe dla jednostek OSP ze swoich regionów, a za ich pośrednictwem sprzęt ratowniczy trafiał do jednostek potrzebujących specjalistycznego wyposażenia.
Poseł Edward Siarka, prezes Zarządu Wojewódzkiego Związku OSP RP, podkreślał, że polskie OSP to profesjonalnie wyszkoleni ratownicy, którzy potrzebują odpowiedniego sprzętu. Według danych, w Polsce działa około 16 000 jednostek OSP, do których miały trafić podstawowe torby ratownicze R1 z najnowocześniejszym wyposażeniem.
Kontrowersje i Nieprawidłowości
Fundusz Sprawiedliwości stał się przedmiotem licznych kontrowersji, głównie ze względu na sposób dystrybucji środków i powiązania beneficjentów z politykami partii Suwerenna Polska. Pojawiły się zarzuty, że pieniądze z Funduszu były wydatkowane niezgodnie z przeznaczeniem, a nawet w celach wyborczych.
Raporty Najwyższej Izby Kontroli (NIK)
Najwyższa Izba Kontroli w swoich raportach wielokrotnie wskazywała na nieprawidłowości w funkcjonowaniu Funduszu Sprawiedliwości. W raporcie z września 2021 roku stwierdzono, że środki były wydawane w sposób niegospodarny i niecelowy, co sprzyjało powstawaniu „mechanizmów korupcyjnych”. Kontrolerzy NIK zidentyfikowali, że tylko około 34% środków funduszu było przeznaczone na pomoc bezpośrednio świadczoną osobom pokrzywdzonym przestępstwem, a jedynie 4% na pomoc postpenitencjarną. Łączna wartość środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami, niecelowo, niegospodarnie lub nierzetelnie, wyniosła ponad 280 mln zł. W wyniku kontroli NIK złożyła pięć zawiadomień o popełnieniu przestępstwa, dwa o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych oraz jedno zawiadomienie do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Prezes NIK Marian Banaś skierował również do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niekonstytucyjności zapisów rozporządzenia ministra sprawiedliwości w sprawie Funduszu Sprawiedliwości.
Zakup Oprogramowania Pegasus
Jedną z najbardziej bulwersujących kwestii było sfinansowanie ze środków Funduszu Sprawiedliwości zakupu oprogramowania Pegasus. Jak ujawniono, narzędzie to było wykorzystywane do inwigilacji polityków ówczesnej opozycji. Premier Donald Tusk w lutym 2024 roku przekazał informację, że Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA) zwróciło się o sfinansowanie zakupu Pegasusa z Funduszu Sprawiedliwości.
"Taśmy Mraza" i Klucz Przyznawania Dotacji
W mediach opublikowano nagrania rozmów polityków Suwerennej Polski dotyczących sposobu przyznawania dotacji z Funduszu Sprawiedliwości oraz występujących w tym procesie nieprawidłowości. Materiały te, częściowo opublikowane przez byłego dyrektora Departamentu Funduszu Sprawiedliwości w Ministerstwie Sprawiedliwości Tomasza Mraza, ujawniły mechanizmy decyzyjne dotyczące dystrybucji środków.
Uznaniowe Przyznawanie Dotacji
Szczególne kontrowersje budził paragraf 11 rozporządzenia z 2017 roku, który pozwalał na „w uzasadnionych przypadkach” przyznawanie jednostkom z sektora finansów publicznych dotacji uznaniowo, z pominięciem procedury naboru wniosków. Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę na nadużywanie tego tzw. pozanaborowego trybu, wskazując, że według jej ustaleń blisko 60% środków było przyznawane w ten sposób.
Zwrot Nienależnie Pobranego Dofinansowania
W marcu 2025 roku minister sprawiedliwości Adam Bodnar poinformował o wezwaniu ośmiu podmiotów do zwrotu blisko 90 milionów złotych nienależnie pobranych dotacji z Funduszu Sprawiedliwości. Organizacje te miały otrzymać środki mimo niespełniania wymaganych kryteriów lub przeznaczania ich na cele niezgodne z przeznaczeniem Funduszu. Wśród podmiotów wezwanych do zwrotu znalazły się m.in.:
- Fundacja Profeto (66 087 000 zł)
- Stowarzyszenie Fidei Defensor (3 802 000 zł)
- Fundacja Centrum Pomocy Pokrzywdzonym i Prewencji Przestępczości (3 435 000 zł)
- Fundacja Instytut Praworządności (2 761 000 zł)
- Fundacja św. Benedykta (2 138 000 zł)
- Fundacja RTCK - Rób To Co Kochasz (1 464 000 zł)
- Fundacja Instytut Suwerenności i Dziedzictwa w Europie (638 000 zł)
Beneficjenci Funduszu Sprawiedliwości (Lata 2017-2023)
Po przejęciu władzy przez Koalicję 15 października, w Ministerstwie Sprawiedliwości rozpoczęto audyt Funduszu. Powołano zespół śledczych do zbadania nieprawidłowości. W styczniu 2024 roku minister sprawiedliwości Adam Bodnar poinformował o wstrzymaniu wszystkich wypłat dotacji. Na liście organizacji, którym zamrożono środki, znalazły się m.in. Fundacja Lux Veritatis oraz Fundacja Profeto.pl Sercański Sekretariat na rzecz Nowej Ewangelizacji.
Resort sprawiedliwości zamieścił na swojej stronie listę beneficjentów i wysokość dotacji otrzymanych w latach 2017-2023. Środki te miały zostać przeznaczone na „przeciwdziałanie przyczynom przestępczości”. Wśród organizacji, które otrzymały pieniądze, znalazły się m.in. podmioty związane z ojcem Tadeuszem Rydzykiem (Fundacja Lux Veritatis, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu), Fundacja Komitetu Obchodów Narodowego Dnia Życia, Fundacja Alegoria, Fundacja Mamy i Taty.
Później opublikowano kolejną listę podmiotów, które otrzymały pieniądze z Funduszu Sprawiedliwości w ramach „Programu Pomocy Osobom Pokrzywdzonym na lata 2019-2025”. Łączna kwota przyznanych dotacji przekroczyła 291 mln złotych. Wśród organizacji znalazły się m.in. Stowarzyszenie na Rzecz Integracji i Rozwoju Społecznego Grono, Stowarzyszenie SOS dla Rodziny, Fundacja Compassio, Fundacja Rozwoju Patria.
W latach 2017-2023 znaczna część środków (285 131 687,59 zł) została przeznaczona na specjalny tryb „pozanaborowy”.