Gencjana, znana także pod innymi nazwami takimi jak fiolet gencjanowy, fiolet goryczki, pioktanina, fiolet gencjany, a nawet fiolet paryski (łac. Violetum Gentianae, Pyoctaninum coeruleum FP III), to roztwór fioletu gencjanowego, dostępny w formie wodnej lub spirytusowej, o stężeniu od 0,5% do 2%. Jest to preparat antyseptyczny o długiej historii, który współcześnie znajduje zastosowanie zarówno w medycynie klinicznej, jak i w domowej apteczce.
Syntezę gencjany przypisano francuskiemu chemikowi Charlesowi Lauthowi w 1861 roku, który nazwał ją „Violet de Paris”. Fiolet paryski został następnie spopularyzowany w 1880 roku przez George'a Grublera, niemieckiego farmaceutę. W 1884 roku Hans Christian Gram zauważył, że barwnik reaguje z drobnoustrojami, znanymi dziś jako bakterie Gram-dodatnie, co stało się podstawą technik diagnostycznych. W 1891 roku fiolet paryski został po raz pierwszy zastosowany w formie środka antyseptycznego przez badacza i okulistę Jakuba Stillinga.
Właściwości fioletu gencjanowego
Fiolet gencjanowy to mieszanina fioletu metylowego i fioletu krystalicznego. Początkowo stosowany głównie w mikrobiologii do barwienia niektórych gatunków bakterii, dziś jest ceniony za swoje właściwości:
- Przeciwbakteryjne: Działa zwłaszcza w odniesieniu do bakterii Gram-dodatnich. Słabo działa na bakterie Gram-ujemne i nie działa na bakterie kwasoodporne oraz przetrwalniki bakterii.
- Przeciwgrzybicze: Głównie wobec Candida albicans.
- Przeciwpasożytnicze.
- Dezynfekujące i oczyszczające.
- Ściągające i wysuszające.
Działanie gencjany polega na hamowaniu przebiegu glikolizy w komórkach drobnoustrojów, replikacji ich DNA i aktywności mitochondriów. Preparat ten dobrze wypada na tle innych popularnych środków antyseptycznych, takich jak np. woda utleniona.
Gencjana na ospę wietrzną
Leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy i skupia się na łagodzeniu symptomów oraz zapobieganiu powikłaniom. Stosuje się wówczas leki o działaniu przeciwgorączkowym (należy unikać ibuprofenu i aspiryny) oraz przeciwświądowym. Kluczowym czynnikiem jest właściwa pielęgnacja skóry, ponieważ choroba zwiększa ryzyko rozwoju zakażeń bakteryjnych, takich jak np. róża, liszajec zakaźny, ropowica, a nawet zapalenie tkanki podskórnej.
Często powielanym błędem jest unikanie kąpieli - skóra musi być utrzymana w czystości, natomiast niezalecane jest zbyt długie przebywanie dziecka w wodzie.
Zastosowanie wodnego roztworu gencjany w ospie
Do niedawna gencjanę na ospę stosowano powszechnie, i choć dziś częściej sięga się po inne produkty, wciąż ma ona swoich zwolenników. Gencjana jest skuteczna, ponieważ działa antyseptycznie, zapobiega bakteryjnym nadkażeniom rozdrapywanych krostek, a także rozwojowi bakterii i drożdżaków. Ponadto osusza i odkaża wykwity na skórze oraz łagodzi dolegliwości towarzyszące ospie, takie jak dokuczliwy świąd. Środek ten ogranicza ryzyko zakażeń bakteryjnych, osusza i odkaża krostki występujące np. przy ospie.
Domowe stosowanie gencjany jako środka na ospę jest bardzo łatwe i sprowadza się do smarowania skóry w miejscach owrzodzenia przy pomocy odpowiednio nasączonego wacika. Dzięki właściwościom odkażającym i osuszającym tego leku, przyczynia się to do powiększenia komfortu psychicznego pacjenta. Wystarczy wacikiem lub patyczkiem do czyszczenia uszu nanieść preparat na każdą krostkę.
Ograniczenia i alternatywy
Należy jednak pamiętać, że przez to, iż gencjana barwi skórę na fioletowo, może maskować symptomy ewentualnej infekcji bakteryjnej, objawiającej się np. zaczerwienieniem w okolicy wykwitów. Ze względu na tę właściwość, lepszym wyborem mogą okazać się preparaty na bazie fenoksyetanolu i dichlorowodorku oktenidyny (np. Octenisept lub Oktaseptal). Opcjonalnie można również stosować oktenidynę w żelu (Octenilin). Po odkażeniu wykwitów skórnych aplikuje się środki pomocnicze według zaleceń lekarza: przeciwświądowe, miejscowo chłodzące i ściągające, np. Pudroderm.
Inne zastosowania fioletu gencjanowego
Fiolet gencjanowy to medykament uniwersalny, przeznaczony do zastosowań zarówno klinicznych, jak i domowych. Obok zastosowań klinicznych, gencjana stanowi często jeden z medykamentów do użytku domowego.
Gencjana na afty i pleśniawki
Afty to potoczna nazwa zmian zapalnych występujących w jamie ustnej, które choć nie są niebezpieczne, są bardzo dokuczliwe, utrudniając jedzenie i codzienną higienę. Na afty, a także inne zmiany w obrębie jamy ustnej, na dziąsłach, wewnętrznej stronie policzków i na języku (np. krostki przy ospie), można stosować wyłącznie gencjanę na wodzie, ponieważ w tej formie nie działa drażniąco na błony śluzowe. Wodny roztwór gencjany 1% jest dopuszczony do stosowania u małych dzieci, również w przypadku leczenia pleśniawek jamy ustnej. Dzięki łagodnemu działaniu i dobrej tolerancji przez delikatną śluzówkę niemowląt, jest to często zalecany środek w leczeniu grzybiczych infekcji. Patyczek kosmetyczny należy nasączyć gencjaną i delikatnie rozprowadzić w miejscu, gdzie utworzyła się afta.
Gencjana na podrażnione brodawki piersiowe
Innym domowym zastosowaniem gencjany jest smarowanie pogryzionych, a czasami poranionych brodawek piersiowych u karmiących matek. Jest to częsty problem, ponieważ dziecko czasami przez kilka tygodni uczy się prawidłowo chwytać brodawkę i ssać, co może prowadzić do ranienia brodawek, nawet do krwi. Fiolet gencjanowy przyspiesza gojenie, odkaża i zapobiega nadkażeniom. Wystarczy przyłożyć wacik nasączony roztworem gencjany. Jest to jednak tylko doraźne rozwiązanie, a długoterminowo należy skonsultować się ze specjalistą laktacyjnym.
Zastosowanie w dermatologii i onkologii
Wraz z pojawieniem się u bakterii odporności na antybiotyki, nastąpił powrót do terapii z użyciem gencjany, a także do wielu innych zastosowań tego środka. Ostatnie badania nad molekularnymi i biologicznymi mechanizmami jego działania rozszerzyły potencjalne zastosowania w dermatologii.
Szczęśliwie wiele badań dowiodło skuteczności fioletu gencjanowego przeciwko opornemu na metycylinę (antybiotyk) gronkowca złocistego (MRSA) - zmory wszystkich szpitali. Stwierdzono, że barwnik ten ma bardzo niskie minimalne stężenie hamujące rozwój gronkowca. Na przykład Saji wykazał, że przy użyciu maści zawierającej 0,1% fioletu gencjanowego, u 12 pacjentów z wrzodami odleżynowymi zakażonymi MRSA, infekcja została całkowicie wyeliminowana z zajętych bakteriami obszarów skóry w ciągu 4 tygodni. Podobnie odniesiono sukces w 28 przypadkach ropnego zapalenia skóry wywołanego przez MRSA.
Odnotowano również sukcesy leczenia gencjaną atopowego zapalenia skóry (AZS). Terapia tego typu odnosi tu podwójną korzyść, ponieważ przy okazji niszczy gronkowca złocistego (MRSA), zasiedlającego zazwyczaj skórę dotkniętą AZS. Gencjana, obok hydrożelu, jest z powodzeniem używana w leczeniu różnorodnych powikłań związanych z zapaleniem skóry, zwłaszcza podczas terapii polegających na wystawieniu pacjenta na promieniowanie radiacyjne (popromienne zapalenie skóry), które stosuje się między innymi do terapii nowotworów.
Działanie przeciwnowotworowe i przeciwangiogenne
Niedawne eksperymentalne zastosowanie fioletu paryskiego wykazało, że jest on skuteczny zarówno jako środek, który zapobiega tzw. angiogenezie, jak i lek antyrakowy. Angiogeneza to tworzenie nowych, bardzo małych naczyń krwionośnych (włosowatych) i wyrastających z istniejącego wcześniej układu naczyniowego. Tworzenie się takich „złych” naczyń krwionośnych jest powodem rozwoju wielu schorzeń dermatologicznych, w tym naczyniaka krwionośnego, łuszczycy, atopowego zapalenia skóry i tocznia.
Ponadto, jeśli chodzi o nowotwory, tworzenie się naczyń staje się jednym z czynników wzrostu guza i tworzenia się przerzutów, ponieważ zmieniona rakowo tkanka ma szansę lepiej rosnąć, używając nowych naczyń niczym roślina - korzeni. Z tego powodu badanie tworzenia się naczyń krwionośnych jest jedną z najważniejszych kwestii zarówno w przypadku dermatologii, jak i onkologii, w czym fiolet gencjanowy może pomóc.
Inne zastosowania medyczne
Poza dermatologią można stwierdzić, że fiolet paryski z powodzeniem leczy wywołane MRSA zapalenie ucha środkowego czy zapalenie śródpiersia. W obliczu rosnącej zachorowalności i pojawiającej się oporności na standardowe terapie, środek ten stał się potencjalną opcją leczenia takich infekcji z wyboru.
Oprócz właściwości przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych, gencjana, albo fiolet paryski, wydaje się również skuteczna przeciwko czynnikom zakaźnym, w tym wielu rodzajom pierwotniaków. Jest na przykład stosowana od lat pięćdziesiątych jako lek na chorobę Chagasa występującą w Ameryce Łacińskiej. Setki tysięcy pacjentów otrzymało transfuzję krwi zawierającą ten środek, bez skutków ubocznych.
Ostatnie badania wykazały, że fiolet paryski był skuteczny przeciwko pierwotniakom odpowiedzialnym za leiszmaniozę skórną. Był również historycznie stosowany w leczeniu pasożytniczych nicieni wywołujących węgorczycę i terapii przeciwko owsikom ludzkim.
Gencjana na włosy
Fiolet gencjany stosuje się również na włosy. Farbowanie włosów gencjaną to sposób, który chętnie stosowały nasze mamy i babcie. Już kilka kropli wystarczy, by pozbyć się żółtego odcienia blond fryzury, nadając włosom popielaty, chłodny odcień. Płukankę z dodatkiem fioletowego preparatu należy stosować z umiarem. Bardzo ważne jest, aby nie przesadzić z ilością gencjany i częstością zabiegu. Po nim trzeba intensywnie nawilżać i odżywiać włosy, ponieważ fiolet gencjanowy działa na nie wysuszająco. Przy zbyt częstym stosowaniu płukanki włosy mogą zacząć się łamać, ponieważ będą przesuszone.
Dostępne formy i sposób stosowania
Gencjana jako środek domowy jest łatwo dostępna, niedroga, łatwa w użyciu i przy odpowiednim stosowaniu ma minimalne skutki uboczne. Występuje jako roztwór barwnika w wodzie lub alkoholu, o stężeniu od 0,5% do 2%. W sprzedaży znajduje się zarówno gencjana wodna, jak i gencjana na spirytusie, w których stężenie składnika czynnego, jakim jest chlorek metylorozanilinowy wynosi przeważnie: 0,5%, 1%, 2%.
Roztwór wodny fioletu gencjanowego
Roztwór wodny o stężeniu 0,5-procentowym lub 1-procentowym przeznaczony jest do dezynfekcji skóry w powierzchownych uszkodzeniach naskórka i błon śluzowych. Stosuje się go także w ropnych zakażeniach skóry, grzybicach i drożdżycach, a także w leczeniu zmian pasożytniczych. Wodny roztwór fioletu gencjanowego 1% to preparat wykorzystywany miejscowo na skórę. Dzięki właściwościom przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybiczym oraz osuszającym, znajduje zastosowanie w leczeniu powierzchownych zmian skórnych - skaleczeń, owrzodzeń, ran sączących czy zmian zapalnych. Może być również używany w terapii zakażeń błon śluzowych, takich jak pleśniawki czy afty. Zmienione chorobowo miejsca na skórze należy przetrzeć wacikiem nasączonym płynem.
Roztwór spirytusowy fioletu gencjanowego
Roztwór spirytusowy 1- i 2-procentowy ma podobne zastosowanie, przy czym nie stosuje się go na błony śluzowe ze względu na działanie drażniące alkoholu.
Przeciwwskazania, środki ostrożności i możliwe skutki uboczne
Przeciwwskazań do używania gencjany nie ma zbyt wiele. Należy jednak pamiętać, że jest to lek i dla bezpieczeństwa należy stosować go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. W ulotce znajdziecie informacje, że nie powinno się stosować go na otwarte rany, bezpośrednio na błony śluzowe, w przypadku głębokich oraz rozległych uszkodzeń skóry, wymagających doraźnej pomocy chirurgicznej. Nie stosować bezpośrednio na otwarte rany z powodu maskowania stanu urazu. Nie stosować do oczu, na rany ziarninujące lub wrzodziejące zmiany w obrębie twarzy. Należy chronić oczy przed kontaktem z płynem.
Ciąża i karmienie piersią
Bezpieczeństwo stosowania gencjany podczas ciąży i laktacji nie zostało w pełni ustalone. Stosowanie w okresie ciąży lub karmienia piersią powinno odbywać się wyłącznie na zlecenie lekarza.
Skutki uboczne i toksyczność
Długotrwałe, domowe stosowanie gencjany nie jest polecane, ponieważ może wywoływać różne dolegliwości skórne, zwłaszcza w przypadku wersji roztworu alkoholowego. Długotrwałe i częste stosowanie, zwłaszcza u dzieci, może spowodować podrażnienia lub owrzodzenia skóry lub błon śluzowych mających bezpośredni kontakt z produktem. Generalnie jednak nie zgłoszono w badaniach żadnych poważniejszych skutków ubocznych przy umiarkowanym stosowaniu zewnętrznym. Mogą wystąpić reakcje alergiczne u osób nadwrażliwych. Niemniej podawanie doustne fioletu paryskiego może powodować podrażnienie przewodu pokarmowego, a wstrzyknięcie dożylne - obniżenie liczby białych krwinek.
Mimo to świat naukowy wierzy, że gencjana, czyli fiolet paryski, jest bezpieczna i nadaje się bez większych przeciwwskazań do aplikowania zewnętrznego. W czasie ponad stuletniego stosowania tego środka żadne przypadki nowotworów nie zostały ostatecznie z nim powiązane.
Jak usunąć plamy po gencjanie?
Gencjana ma jeden zauważalny minus - barwi skórę na fioletowo, a metylorozanilinowy chlorek zabarwia tkanki, plami tkaniny i odzież. Po zastosowaniu roztworu wodnego fioletu gencjanowego skóra ulega wyraźnemu zabarwieniu na fioletowo. Plamy, choć nieszkodliwe, mogą być uporczywe i trudne do usunięcia. Zwykłe środki myjące, w tym woda i mydło, okazują się nieskuteczne. Zabarwienie może utrzymywać się przez kilka, a nawet kilkanaście dni.
Jak zmyć gencjanę? W celu usunięcia uporczywych plam warto sięgnąć po substancje o działaniu rozjaśniającym:
- Sok z cytryny lub kwasek cytrynowy.
- Roztwór octowy (np. ocet jabłkowy w proporcjach 2:1 z wodą, lub 1:1 z ciepłą wodą).
- Łagodne i bezpieczne jest również mleczko do demakijażu.
Jeśli powyższe sposoby okażą się nieskuteczne, na pewno pomoże czas - plamy samoistnie zbledną i znikną wraz z naturalnym procesem odnowy naskórka.
