Ospa prawdziwa (łac. variola vera), znana również jako ospa naturalna czy czarna ospa (łac. variola nigra), była wirusową chorobą zakaźną o niezwykle ostrym przebiegu. Wywoływana przez jedną z dwóch odmian wirusa ospy prawdziwej (variola minor lub variola maior), stanowiła śmiertelne zagrożenie dla ludzkości przez tysiące lat. Szczególnie tragiczny wpływ wywarła na populacje rdzennych Amerykanów, którzy nie posiadali naturalnej odporności na ten patogen.
Czym jest Ospa Prawdziwa?
Ospa prawdziwa wywoływana jest przez duży dsDNA-wirus z rodziny pokswirusów, rodzaju Orthopoxvirus - wirus ospy prawdziwej (variola virus, VARV). Rezerwuarem zarazków jest człowiek, a pacjent stawał się zakaźny od momentu wystąpienia gorączki. Do zakażenia dochodziło różnymi drogami, ale największe znaczenie miała droga powietrzna kropelkowa. Bezpośredni kontakt ze zmianami na skórze chorego, wydzieliną z pęcherzyków, bielizną pościelową i osobistą, a także sprzętem medycznym, również niósł ze sobą ryzyko zakażenia. Nauce nie są znane inne wektory niż człowiek, które mogłyby przenosić wirusa.
Przebieg i Objawy
Okres inkubacji wirusa trwał od 7 do 17 dni, średnio 13 dni. Po zakażeniu wirusy wędrowały do pobliskich węzłów limfatycznych, skąd po 3-4 dniach zakażenie rozszerzało się na pozostałe węzły chłonne, śledzionę i szpik kostny. Po około 9 dniach od momentu zakażenia pojawiały się początkowe objawy nieswoiste, takie jak:
- wysoka gorączka
- osłabienie i uczucie rozbicia
- złe samopoczucie
- dreszcze
- wymioty
- ból głowy i pleców
Następnie, po 2 lub 3 dniach, pojawiała się w jednym „rzucie” charakterystyczna plamkowo-grudkowa wysypka, z czasem przechodząca w pęcherzykową. Wykwity te pojawiały się przede wszystkim na twarzy i kończynach, poprzedzając je podobne zmiany umiejscowione w błonie śluzowej początkowego fragmentu układu pokarmowego.
Śmiertelność i Powikłania
Śmiertelność w przypadku ospy prawdziwej była wysoka, średnio do 30%, ale zależała od postaci choroby i mogła być znacznie wyższa. Najbardziej agresywne odmiany, takie jak ospa zlewająca się (łac. variola confluens) czy ospa krwotoczna (łac. variola haemorrhagica s. nigra), zabijały ponad 80%, a nawet 95% zarażonych osób nieszczepionych. Powikłania, choć stosunkowo rzadkie w typowym przebiegu, mogły prowadzić do ślepoty i zapalenia mózgu.
Ospa Prawdziwa jako Broń Biologiczna
Historia odnotowuje przypadki wykorzystania wirusa ospy prawdziwej jako broni. Po raz pierwszy wirus został zastosowany jako broń biologiczna przez białych kolonizatorów Ameryki Północnej w 1763 roku przeciwko Indianom atakującym ich w okolicach Fort Pitt. Kolonizatorzy wykorzystali podstęp, podrzucając „zagubione” lub „zapomniane” koce i chustki, wcześniej używane przez chorych na tę chorobę. Był to jeden z pierwszych udokumentowanych przypadków wojny biologicznej.
Wyniszczający Pochód Ospy Prawdziwej przez Ameryki
Przyniesiona w XVI wieku z Europy ospa prawdziwa zdziesiątkowała Indian zamieszkujących Amerykę Północną i Południową, ponieważ rdzenne populacje nie miały na nią w ogóle odporności. Choroba rozprzestrzeniała się z niebywałą szybkością i agresywnością, prowadząc do katastrof demograficznych i upadku potężnych imperiów.
Upadek Imperium Azteków
W 1519 roku Hernán Cortés dotarł do brzegów imperium Azteków. Rok później, w 1520 roku, kolejna grupa Hiszpanów przybyła od strony Kuby, dobijając do brzegu w dzisiejszym Meksyku. Wśród nich znajdował się afrykański sługa zakażony wirusem VARV. Gdy Cortés dowiedział się o tej grupie, pokonał ich w walce, podczas której jeden z jego ludzi zaraził się ospą. Wkrótce Aztekowie, zdawszy sobie sprawę, że Cortés nie jest bogiem, wzniecili rebelię. Hiszpanie, z powodu dużej przewagi liczebnej Azteków, zostali zmuszeni do ucieczki. W czasie walki chory na ospę Hiszpan zmarł. Po bitwie Aztekowie, przeszukując ciała najeźdźców w poszukiwaniu kosztowności, zostali zainfekowani wirusem.
Cortés powrócił dopiero w sierpniu 1521 roku, a tymczasem ospa wyniszczała populację Azteków. Zabiła większość azteckich wojowników, władcę Cuitláhuaca i ponad 75% ludności Meksyku. Hiszpański ksiądz opisał to tak:
„Jako że Indianie nie znali lekarstwa na chorobę, umierali gromadnie, umierali jak pluskwy. Nierzadko zdarzyło się, że każdy z domu umarł i że niemożliwe było zakopać martwe ciała; zawalano ich domy, żeby stały się ich grobowcami.”
Żołnierze, którzy jeszcze żyli, byli osłabieni. Wówczas Hiszpanie z łatwością pokonali Azteków i dotarli do Tenochtitlán, gdzie Cortés stwierdził, że ospa zabiła więcej Azteków niż jego armaty.
Los Imperium Inków
Efekt ospy w imperium Inków był jeszcze bardziej wyniszczający. Ospa prawdziwa szybko roznosiła się od wsi do wsi. W ciągu miesięcy choroba zabiła imperatora, jego następcę i większość pozostałych przywódców. Dwaj utrzymujący się przy życiu synowie walczyli o władzę w krwawej i kosztownej wojnie, zanim Atahualpa został nowym imperatorem. Równocześnie imperium najechał Francisco Pizarro. Inkowie, choć walczyli dzielnie, nie mieli realnych szans w walce z osłabioną chorobą populacją.
Katastrofa w Ameryce Północnej
Podczas gdy potężne imperia Ameryki Południowej były podbite przez wirusa, choroba kontynuowała pochód śmierci. Kolejnym celem była Ameryka Północna. W 1633 roku w Plymouth w stanie Massachusetts Indianie zostali zaatakowani przez wirusa, który kompletnie zniszczył kolejną populację. W 1636 roku zaraza dotarła do jeziora Ontario i ziemi Irokezów, zbierając milionowe żniwo śmierci.
Dlaczego Rdzenni Amerykanie Byli Bezbronni?
Brak odporności u rdzennych Amerykanów na ospę prawdziwą wynikał z ich izolacji geograficznej. Przez tysiące lat ich przodkowie nie mieli kontaktu z patogenami Starego Świata, w tym z wirusem ospy. W Europie i Azji, gdzie choroba występowała endemicznie, populacje przez wieki wykształciły pewien poziom odporności, a ci, którzy przeżyli zakażenie w dzieciństwie, nabywali długotrwałą odporność. Rdzenne populacje Ameryki nie miały tej historycznej ekspozycji, co czyniło ich organizmy immunologicznie naiwnymi wobec wirusa. Spotkanie z ospą prawdziwą było dla nich jak spotkanie z zupełnie nową, nieznaną siłą, przeciwko której ich systemy odpornościowe nie potrafiły się bronić, co prowadziło do masowych zachorowań i zgonów.
Eradykacja Ospy Prawdziwej: Globalny Sukces
Ospa prawdziwa była znana ludzkości od tysięcy lat, powodując epidemie i liczne zgony. Wynalazcą szczepionki przeciwko ospie prawdziwej był angielski lekarz Edward Jenner, który w 1796 roku stworzył pierwszą wersję szczepionki. Wykorzystał on metody opierające się na wariolizacji i odkrył, że odporność na ospę prawdziwą nabywa się dzięki obecnemu w preparacie wirusowi ospy krowianki. Po latach walki z chorobą na olbrzymią skalę, głównie dzięki globalnym programom szczepień, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oficjalnie ogłosiła eradykację ospy prawdziwej 8 maja 1980 roku. Całkowite pokonanie ospy prawdziwej jest jednym z największych zwycięstw ludzkości i pierwszą chorobą zakaźną wyeliminowaną dzięki skutecznej szczepionce.
Kluczowe Rozróżnienie: Ospa Prawdziwa a Ospa Wietrzna
Ważne jest, aby nie mylić ospy prawdziwej z ospą wietrzną. Są to dwie odrębne jednostki chorobowe. Ospa prawdziwa, wywoływana przez wirus Orthopoxvirus, została wyeliminowana na świecie. Ospa wietrzna (varicella), wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV, należący do herpeswirusów), jest natomiast wysoce zakaźną chorobą, która wciąż powszechnie występuje na całym świecie, zwłaszcza wśród dzieci. Niniejszy artykuł koncentruje się wyłącznie na historii i wpływie ospy prawdziwej, szczególnie w kontekście rdzennych populacji Ameryki.