W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy choćby podstawowe różnice między Państwową a Ochotniczą Strażą Pożarną. Te dwie jednostki mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Ochotnicza Straż Pożarna - Specyfika Działania i Kontekst Lokalny
Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, jednak funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Mimo tego, że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
Dla wielu rodzin bycie strażakiem to już tradycja, a wśród członków OSP można znaleźć przedstawicieli kilku pokoleń. Na terenie Gminy Baboszewo działa siedem jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej. Pierwsza jednostka powstała w 1926 roku w Baboszewie, w rok później utworzona została OSP Wola Folwark. W 1929 roku utworzono OSP Sarbiewo, w rok później OSP Niedarzyn, a w 1933 roku powstała OSP Dramin. Do najmłodszych jednostek można zaliczyć OSP Dziektarzewo, która powstała w 1965 roku, oraz OSP Cywiny Wojskie utworzone w 1970 roku.
Trzy jednostki z terenu gminy Baboszewo zostały włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG) i stanowią operacyjne zabezpieczenie nie tylko gminy Baboszewo i powiatu płońskiego. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP.
Podstawowe Zadania PSP i OSP
Zadania Państwowej Straży Pożarnej
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań Państwowej Straży Pożarnej należy więc rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych w czasie pożaru i w sytuacjach kryzysowych spowodowanych innymi klęskami żywiołowymi. Dodatkowo podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji miejscowych zagrożeń.
Państwowa Straż Pożarna ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także innych jednostkach ochrony pożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności. Prowadzi również prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. W kwestiach współpracy z innymi służbami PSP ma obowiązek współdziałać z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi RP ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (źródło: Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r.).
Zadania Ochotniczej Straży Pożarnej
Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Stopnie Służbowe w Państwowej Straży Pożarnej
Stopnie służb mundurowych OSP nie są identyczne jak w PSP. Są to dwie różne formacje, podlegające innym statutom, a co za tym idzie, odmienne są także stopnie i sposób ich przyznawania. W przypadku PSP to, kto nadaje stopnie strażackie, jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Zasady Nadawania Stopni w PSP
Zgodnie z rozporządzeniem, stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach może nastąpić w innym terminie.
- Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
- Pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
- Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej, nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Natomiast strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni dodając określenie „w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Korpusy i Przykładowe Stopnie w PSP
Aktualnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych podzielonych na cztery korpusy.
- Strażak: To najwyższy stopień korpusu szeregowych w Państwowej Straży Pożarnej i jest odpowiednikiem stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy Ogniomistrz: Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Młodszy Aspirant: To najniższy stopień w korpusie aspirantów w Państwowej Straży Pożarnej, a jego odpowiednikiem w wojsku jest stopień młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy Kapitan: Jest to pierwszy stopień oficerski w Państwowej Straży Pożarnej i odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na stopień młodszego kapitana mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a do otrzymania stopnia kwalifikuje się strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do Szkoły Głównej Służby Pożarniczej.
- Brygadier: Brygadier pełni funkcję dowódcy brygady i w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier: Nadbrygadier to pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał Brygadier: Generał brygadier to najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Stopnie Służbowe w Ochotniczej Straży Pożarnej
Jeśli chodzi kwestię tego, kto nadaje stopnie w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista. OSP funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia, co wyjaśnia brak konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni. Jak informuje ZOSP RP: „Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.”
Wygląd i Nadawanie Dystynkcji w OSP
Nadawanie stopni w OSP nie jest ściśle uregulowane prawnie, natomiast wygląd dystynkcji jest już określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek. W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna, niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
- Strażak: Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Starszy Strażak: Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Umundurowanie Strażackie
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX w. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało nie tylko potrzebę hierarchii, ale także oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Oczywiście mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r.
Ochotnicza Straż Pożarna w Krajowym Systemie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej
Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej nadaje ochotniczym strażom pożarnym oraz Związkowi OSP RP formalny status podmiotów ochrony ludności, integrując je w jeden, spójny system krajowy. To oznacza nowe, zdefiniowane obowiązki dla kierownictwa OSP.
Rola Prezesa OSP
Jako osoba zarządzająca podmiotem ochrony ludności, prezes OSP odpowiada za zawarcie i realizację porozumienia o współpracy z właściwym organem ochrony ludności w zakresie realizacji zadań ustawowych. Ponosi również odpowiedzialność za koordynację działań jednostki z wójtem, burmistrzem, prezydentem miasta, starostą oraz wojewodą, zgodnie z możliwościami, kompetencjami i zapisami planów OSP. Prezes odpowiada za zapewnienie, aby dane o zasobach OSP, w tym o sprzęcie, wyposażeniu i personelu, były wprowadzane i na bieżąco aktualizowane w Centralnej Ewidencji Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, przy czym dane dotyczące sił i środków OSP będą przekazywane do tej ewidencji automatycznie z Systemu Wspomagania Decyzji Państwowej Straży Pożarnej.
W ramach swej właściwości prezes kieruje realizacją przez OSP zadań ochrony ludności i obrony cywilnej, które obejmują między innymi działania ratownicze, udzielanie pomocy doraźnej i humanitarnej, udział w powiadamianiu, ostrzeganiu i alarmowaniu ludności, prowadzenie ewakuacji oraz ochronę przed różnego rodzaju zagrożeniami. W czasie pokoju OSP pod jego kierownictwem uczestniczy w planowaniu przygotowań do przekształcenia w podmiot obrony cywilnej na wypadek wprowadzenia stanu wojennego lub wybuchu wojny. Prezes ma także obowiązek zapewnienia udziału OSP w ćwiczeniach z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej, organizowanych przez organy ochrony ludności, oraz wspierania tych organów w organizacji szkoleń i innych form edukacji dla ludności.
Rola Naczelnika OSP
Naczelnik OSP, jako osoba bezpośrednio kierująca działaniami operacyjnymi, odpowiada za prowadzenie akcji ratowniczych oraz działań pomocowych, w tym pomocy doraźnej i humanitarnej, realizowanych przez jednostkę na polecenie właściwych organów. Naczelnik sprawuje bezpośredni nadzór nad stanem gotowości operacyjnej sprzętu i wyposażenia OSP, które stanowią zasoby ochrony ludności podlegające stałej ewidencji.
Rola Komendanta Gminnego Związku OSP RP
Komendant gminny Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, reprezentując Związek, który sam jest podmiotem ochrony ludności, odpowiada za koordynację i wsparcie dla ochotniczych straży pożarnych w realizacji ich zadań na poziomie gminy. Jego kluczowym obowiązkiem jest ścisła współpraca z wójtem, burmistrzem lub prezydentem miasta, pełniącym funkcję gminnego organu ochrony ludności. W ramach tej współpracy komendant koordynuje działania wszystkich podmiotów ochrony ludności na terenie gminy oraz organizuje szkolenia, ćwiczenia i inne formy edukacji z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej. Komendant gminny ZOSP RP może występować w imieniu Związku z wnioskami do właściwych organów ochrony ludności, to jest do wójta lub starosty, o nadanie przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej dla strażaków ochotników.
Trzy Filary Nowych Obowiązków
Podsumowując, ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej kładzie nacisk na trzy fundamentalne filary nowych obowiązków dla kierownictwa ochotniczych straży pożarnych. Pierwszym jest pełna integracja z systemem kierowanym przez organy administracji, co oznacza ścisłą współpracę z wójtem, starostą i wojewodą. Drugim filarem jest konieczność formalnego ewidencjonowania wszystkich zasobów, w tym sprzętu i personelu, w centralnych systemach teleinformatycznych. Trzecim, najszerszym filarem jest systematyczne budowanie gotowości do działań w ramach obrony cywilnej, co obejmuje udział w planowaniu, ćwiczeniach, szkoleniach oraz bezpośrednie przygotowanie do funkcjonowania w warunkach stanu wojennego lub wojny.
Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków OSP
Ochotnicza Straż Pożarna to organizacja, która nie tylko służy społeczeństwu, ale również zapewnia swoim członkom pewne korzyści finansowe. Zarobki w OSP są regulowane na podstawie ekwiwalentu pieniężnego, który strażak otrzymuje za swoje zaangażowanie w różne działania.
Zasady Wypłaty Ekwiwalentu
Strażak Ochotniczej Straży Pożarnej ma prawo do ekwiwalentu pieniężnego za swoje uczestnictwo w różnych działaniach. Te działania mogą obejmować udział w akcjach ratowniczych, szkoleniach czy ćwiczeniach. Ekwiwalent jest naliczany za każdą rozpoczętą godzinę, licząc od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP, niezależnie od ilości wyjazdów w ciągu tej godziny.
Wysokość Ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego jest ustalana przez radę gminy, która podejmuje decyzję w tej sprawie co najmniej raz na dwa lata. Decyzja ta jest podejmowana w formie uchwały. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, które jest ogłoszone przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego przed dniem ustalenia ekwiwalentu pieniężnego.
Dla trzeciego kwartału 2023 roku, przeciętne wynagrodzenie wynosiło 7194,95 zł brutto. To oznacza, że strażacy nie mogą zarabiać więcej niż 41,11 zł za godzinę rozpoczętej akcji ratowniczej lub szkolenia. Jest to maksymalna kwota, którą może ustalić gmina. Z drugiej strony, istnieje również minimalna stawka godzinowa, która od 1 stycznia 2024 roku wynosi 27,70 zł.
Podsumowując, OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.
