Początki XX wieku, a w szczególności I wojna światowa, na nowo wprowadziły stalowy hełm jako kluczowy element uzbrojenia. Fantazja projektantów sprawiła, że osłony głowy stały się znakami rozpoznawczymi walczących armii, a potrzeba skutecznej ochrony żołnierzy przed nowymi zagrożeniami na polu bitwy stała się paląca. W dziele Ericha Marii Remarque’a „Na Zachodzie bez zmian” można znaleźć poetycki opis żołnierzy w stalowych hełmach, które błyskają w świetle księżyca, przypominając rycerzy minionych czasów, co podkreślało ich symboliczne znaczenie już w 1916 roku.
Początki Hełmów Ochronnych w Okresie I Wojny Światowej
Ewolucja Potrzeby Ochrony Głowy
Na początku I wojny światowej żołnierze wszystkich stron konfliktu nosili na głowach płócienne czapki lub skórzane pikielhauby, które nie zapewniały żadnej ochrony przed odłamkami i szrapnelami. Rok 1914 okazał się najkrwawszym w całej wojnie. Kiedy front na zachodzie Europy zastygł w okopach ciągnących się od Flandrii po Wogezy, stłoczonych w transzejach żołnierzy zalała lawina ognia i stali. Armaty i haubice wypluwały z siebie miliony pocisków, a drobne odłamki i kulki szrapneli penetrowały każdy zakamarek okopów. Szczególnie częste i groźne były obrażenia głowy, a ich liczba gwałtownie rosła, co prowadziło do ciężkich w leczeniu i często śmiertelnych ran. Pierwsze miesiące wojny pozycyjnej to okres twórczej improwizacji, zwracano uwagę na konieczność zapewnienia żołnierzom należytej ochrony.
Pierwsi na ten problem zareagowali Francuzi, wprowadzając już w 1914 roku „stalowe ochraniacze” zakładane pod czapki, a następnie w 1915 roku stalowy hełm Adriana (wz. 1915), nazwany od nazwiska twórcy gen. Augusta Adriana, generalnego kwatermistrza armii francuskiej. Hełm ten miał charakterystyczny daszek oraz grzebień i przypominał strażackie kaski, które bez wątpienia były inspiracją dla projektantów. Stał się on pierwszym nowoczesnym hełmem wojskowym, a pierwsze egzemplarze trafiły na front w lipcu 1915 roku. Był on niewątpliwie elegancki, bardzo twarzowy i lekki, ale nie zapewniał dostatecznej ochrony.
Niewiele później od Francuzów na stalowe hełmy zdecydowali się Brytyjczycy. Ich wzór, opracowany przez Johna Leopolda Brodiego, przypominał średniowieczne kapaliny, był płytki i miał wyodrębnione, lekko opadające rondo. Tani i prosty w produkcji, okazał się znacznie odporniejszy od francuskiego odpowiednika, bowiem tłoczono go z jednego kawałka stali. W 1916 roku konstrukcja została dopracowana - tak narodził się słynny Mk I, znak firmowy angielskich żołnierzy podczas obu wojen światowych. Po jego wprowadzeniu odnotowano 75% spadek obrażeń głowy.
Narodziny Niemieckiego Stahlhelmu M1916
Geneza i Projekt
Napotrzebowanie na stalowe hełmy nie pozostało niezauważone w armiach państw centralnych. Inicjatorem wprowadzenia nowoczesnego hełmu w armii niemieckiej był prof. August Bier, chirurg służący w XVIII Korpusie na froncie zachodnim, który postanowił zapobiec częstym urazom głowy spowodowanym odłamkami. Po konsultacji z dr Friedrichem Schwerdem z Hanowerskiego Instytutu Technicznego, który zapewnił go o technicznych możliwościach masowej produkcji hełmów stalowych, 15 sierpnia 1915 roku Bier wystosował list do naczelnego lekarza 2 Armii, zwracając uwagę na konieczność wprowadzenia hełmów chroniących przed urazami czaszki i karku. 4 września 1915 roku Schwerd został wezwany do Berlina, gdzie wziął udział w naradzie, w wyniku której zlecono mu opracowanie projektu hełmu stalowego i przygotowanie wdrożenia go do produkcji.
Opracowany przez Schwerda Stahlhelm, nawiązywał swoim kształtem do średniowiecznej salady, choć sam twórca temu zaprzeczał. W 1916 roku niemiecki wz. 1916, o głębokim dzwonie i z charakterystyczną osłoną karku, zapewniał najlepszą ochronę ze wszystkich ówczesnych hełmów. W przeciwieństwie do hełmów Ententy, posiadał wydatny, dobrze chroniący kark i skronie nakarczek, który zachodził aż przed ucho (element ten stał się jego znakiem rozpoznawczym).
Produkcja i Cechy Charakterystyczne
Hełm produkowany był w 14 etapach procesu produkcyjnego z jednego kawałka tłoczonej blachy o grubości 1,1 mm. Stal użyta do produkcji Stahlhelmów charakteryzowała się lepszą jakością w stosunku do hełmów Ententy. W przeciwieństwie np. do hełmów brytyjskich wykonanych z manganowej stali Hadfielda, niemieckie Stahlhelmy wykonane były z lepszej jakości, twardszej martenzytycznej stali chromowo-niklowej. Charakterystyczną cechą Stahlhelmu były dwa wystające kominki wentylacyjne umieszczone po bokach w górnej części dzwonu, służące również do montażu tzw. Stirnpanzer (dodatkowej płyty pancernej).
Zarówno kształt Stahlhelmów, jak i użyte do ich produkcji materiały, zapewniały lepszą ochronę niż hełmy przeciwnika, jednak były droższe w produkcji i charakteryzowały się większą masą na czym cierpiała wygoda użytkowania (Stahlhelm ważył średnio 1,19 kg, podczas gdy Adrian 0,76 kg, a Brodie 0,59 kg). Hełmy produkowano w rozmiarach od 60 (obwód głowy do 53 cm) do 70 (obwód głowy do 62 cm), a w zależności od rozmiaru dzwon hełmu miał inną masę i wielkość. Brzegi dzwonu zawijano do wewnątrz, dzięki czemu krawędzie były pogrubione i jednocześnie gładkie z zewnątrz. Fasunek składał się z 3 skórzanych segmentów wypełnionych wyściółką i skórzanego paska podbródkowego z możliwością regulacji.
Wprowadzenie i Doświadczenia Bojowe
Pierwsze Stahlhelmy zostały pomyślnie przetestowane w listopadzie 1915 roku na poligonie w Kummersdorfie, po czym rozpoczęto ich masową produkcję. Do stycznia 1916 roku huty w Thale i Harz dostarczyły 30 tys. sztuk Stahlhelmów, które przyjęto oficjalnie na wyposażenie jako Stahlschutzhelm Modell 1916 (skrót: M1916, M16). M1916 dobrze sprawdziły się w swojej roli, zapewniając żołnierzom odpowiednią ochronę; ich wprowadzenie znacząco ograniczyło przypadki poważnych urazów głowy. Przykładem jest relacja żołnierza, który wspomina: „nagle z ogłuszającym łomotem, zostałem trafiony w czoło i powalony na dno okopu... pocisk szrapnela uderzył w mój hełm z ogromną siłą, nie przebijając go, ale wystarczająco mocno aby go wgnieść.”
M1916 nie pozbawione były jednak mankamentów: były ciężkie, a rozbudowany nakarczek zagłuszał dźwięki. Przydatność montowanej na czole, pancernej płyty Stirnpanzer okazała się mocno ograniczona, ponieważ przeciążała hełm do przodu, przez co podczas ruchu hełm wraz z płytą przekrzywiał się na twarz.
Modyfikacje podczas I Wojny Światowej
W 1917 roku dokonano drobnej modyfikacji, wprowadzając model M1917. Jedyną różnicą względem M1916 było zastosowanie metalowej obejmy fasunku w miejsce skórzanej (ze względów oszczędnościowych). W 1918 roku hełm nieznacznie przeprojektowano, wprowadzając nowy dwuczęściowy pasek podbródkowy, który mocowany był do obręczy fasunku, a nie jak wcześniej bezpośrednio do dzwonu. W wyglądzie zewnętrznym M1918 można rozpoznać po braku najniższego nitu na dzwonie (mocującego wcześniej uchwyt paska). W tym samym roku pojawił się również zmodyfikowany wariant M1918 posiadający wycięcia w nakarczku na wysokości uszu. Zabieg ten miał w założeniu redukować zagłuszanie dźwięków. Inną modyfikacją M1918 była wersja z obciętym daszkiem, jednak jej przeznaczenie nie jest jasne; spekuluje się, iż mogła być projektowana dla załóg wozów bojowych lub przeznaczona na eksport do Imperium Osmańskiego. Do końca I wojny światowej wyprodukowano około 7,5 miliona Stahlhelmów.
Maskowanie Hełmów
Mimo że oryginalnie hełmy malowane były farbą w maskującym kolorze feldgrau, żołnierze często indywidualnie dostosowywali maskowanie do bieżących warunków, wykorzystując błoto, liście, tkaniny i farby. Pierwsze regulaminowe środki maskujące pojawiły się na przełomie 1916/1917 roku w postaci jutowych pokrowców, które likwidowały połysk gładkiego lakierowanego hełmu. Natomiast oficjalne wytyczne odnośnie do malowania maskującego hełmów pojawiły się dopiero 7 lipca 1918 roku, wraz z rozkazem nr 91 366 Ericha Ludendorffa. Dzwon hełmu miał być pomalowany w kilku kolorach, oddzielonych od siebie grubymi na palec liniami, a użyte barwy miały być dostosowane do pory roku (np. zieleń, brąz i ochra w lecie).
Rozwój Stahlhelmu w Okresie Międzywojennym i M1935
Modernizacja dla Reichswehry i Wehrmachtu
Po przegranej I wojnie światowej, okrojona armia Republiki Weimarskiej - Reichswehra, używała hełmów ze starych zapasów (M1916 i M1918). Łamiąc postanowienia traktatu wersalskiego, Hitler rozpoczął intensywną rozbudowę armii. Równocześnie w 1934 roku podjęto prace nad nowym, unowocześnionym hełmem.
Projekt i Ulepszenia M1935
W porównaniu z poprzednikami (M1916 i M1918), hełm w nowym projekcie został pomniejszony i odciążony (średnia waga ok. 1 kg), skrócono w nim daszek, oraz zmniejszono nakarczek. Zrezygnowano z wystających kominków wentylacyjnych (służących do mocowania nieudanej płyty pancernej) i zastąpiono je płytkimi nitami wentylacyjnymi. Zastosowano również całkowicie nowy skórzany fasunek (9 skórzanych segmentów) i pasek podbródkowy, projektując je tak, aby w każdym miejscu dzwon hełmu był oddalony od głowy o 2 cm, co znacznie poprawiło bezpieczeństwo i komfort użytkowania.
Tak jak w poprzednich wersjach, nowy Stahlhelm produkowano z jednego kawałka tłoczonej blachy stalowej o grubości 1,1 mm w rozmiarach od 60 (obwód głowy do 53 cm) do 70 (obwód głowy do 62 cm), a w zależności od rozmiaru dzwon hełmu miał inną masę i wielkość. Brzegi dzwonu, tak jak wcześniej, zawijano do wewnątrz, pogrubiając krawędzie. Hełm w nowej wersji produkowano jednak z nowej, lepszej jakości stali molibdenowej, zwiększającej wytrzymałość dzwonu o około 15%. Dzięki tym ulepszeniom nowy Stahlhelm stał się lżejszy, bardziej kompaktowy, wygodniejszy w noszeniu oraz wytrzymalszy i bezpieczniejszy od swoich poprzedników.
Wprowadzenie i Dalsze Uproszczenia
25 czerwca 1935 roku naczelne dowództwo nowo utworzonego Wehrmachtu przyjęło na wyposażenie nowy hełm jako Stahlhelm Modell 1935 (skrót: M1935, M35) i nakazało zastąpić nim wszystkie poprzednie modele. W ciągu 2 następnych lat wyprodukowano około 1,5 miliona tych hełmów. Po wybuchu II wojny światowej konstrukcję hełmu nieznacznie uproszczono w celu lepszego dostosowania jej do masowej produkcji. W 1940 roku w II wersji hełmu (M1940) zrezygnowano z nitu wentylacyjnego jako osobnego elementu, a zamiast niego wybijano wypukły otwór bezpośrednio w dzwonie hełmu. Zabieg taki nie zmieniał walorów ochronnych hełmu, a pozwalał zaoszczędzić czas i środki (produkcja M1935 wymagała 14 etapów produkcyjnych, natomiast M1940 - 11). Kolejnym uproszczeniem zastosowanym w III wersji hełmu w 1942 roku (M1942) było zaprzestanie zawijania brzegów dzwonu pod spód.
Maskowanie Hełmów podczas II Wojny Światowej
Analogicznie jak w czasie I wojny światowej, w celu zwiększenia walorów maskujących, w Stahlhelmach stosowano niekiedy materiałowe pokrowce, jednak w przeciwieństwie do poprzedników były one pokryte wzorem kamuflażowym (np. splittertarn lub platanenmuster). Wykonywano je z tego samego materiału co maskujące pałatki - zeltbahn. Oprócz malowania, na hełmy nanoszono emblematy-kalkomanie w postaci dwóch tarcz herbowych. Były one umieszczane po przeciwległych bokach hełmu, 4 mm poniżej otworu wentylacyjnego: po prawej tarcza w barwach narodowych, a po lewej z symbolem sił zbrojnych. Przykład wzoru kamuflażu malowanego na hełmach w czasie II wojny światowej (tzw. "chicken wire") był również stosowany.
Stahlhelm w Służbach Cywilnych - Niemiecki Hełm Strażacki M34
Adaptacja dla Służb Porządkowych i Pożarniczych
Stahlhelmy produkowano jednak nie tylko na użytek wojska. Konstrukcje bardzo zbliżone kształtem do M35 produkowano już od 1934 roku z przeznaczeniem dla między innymi policji (Ordnungspolizei) i straży pożarnej. Hełm M34 przeznaczony był dla różnych służb: od policji, przez formacje obrony przeciwlotniczej, Czerwonego Krzyża, aż do straży pożarnej. Osobną wersją z wyraźnie zmienionym kształtem były hełmy przeznaczone dla cywilnej obrony przeciwlotniczej (Luftschutz). Posiadały one bardziej rozkloszowany i rozbudowany nakarczek, który przybrał postać ronda otaczającego cały dzwon z wycięciem na wysokości uszu. Dzwony wykonywane były zazwyczaj z 2-3 połączonych ze sobą elementów blachy i malowane były na czarno lub granatowo. Emblemat Luftschutzu umieszczano na czole dzwonu.
Użycie Po II Wojnie Światowej w Straży Pożarnej
Wzór M34 był używany po wojnie zarówno w RFN, jak i NRD w straży pożarnej. Ponoć do dziś w niektórych niemieckich wioskowych remizach są one używane, co świadczy o ich trwałości i funkcjonalności.
Stahlhelm Poza Niemcami i Jego Dziedzictwo
Użycie w Innych Armiach i Krajach
Po zakończeniu I wojny światowej wiele niemieckich i austro-węgierskich Stahlhelmów znalazło się na wyposażeniu państw odzyskujących niepodległość (np. Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Polska i wiele innych). W Polsce Stahlhelmy były włączone na wyposażenie tworzących się polskich sił zbrojnych, jak np. Armii Wielkopolskiej, czy następnie Wojska Polskiego podczas wojny polsko-bolszewickiej. Były one użytkowane w armii polskiej wespół z innymi dostępnymi rodzajami hełmów (np. francuskimi Adrianami), do czasu wprowadzenia własnego wzoru hełmu stalowego - wz. 31, po czym były sukcesywnie usuwane z uzbrojenia. W kwietniu 1934 roku posiadano jeszcze 19 115 sztuk Stahlhelmów, w tym 5000 miał na stanie Korpus Ochrony Pogranicza. Pod koniec lat 30. Stahlhelmy użytkowane były również przez polską Policję Państwową (z naniesionym na czoło dzwonu dużym metalowym polskim orłem).
Austro-Węgierskie Warianty
Do I wojny światowej żołnierze armii austro-węgierskiej przystąpili wyposażeni w płócienne czapki. Po opracowaniu niemieckiego Stahlhelmu M1916, w ramach sojuszniczej pomocy wysyłano je również do Austro-Węgier, gdzie do końca wojny sprzedano 486 000 sztuk. W 1917 roku Austriacy opracowali własny, nieznacznie zmodyfikowany wariant tego hełmu, przyjęty na wyposażenie jako Stahlhelm Modell 1917 (M1917, M17). Od niemieckiego pierwowzoru różnił się zastosowaniem parcianego paska podbródkowego (zamiast skórzanego), który posiadał inny system zapinania, a jego mocowanie umiejscowione było znacznie wyżej niż w hełmie M1916. Hełmy użytkowane przez Austro-Węgry malowane były również w innym kolorze - isonzobraun (szaro-brązowy). Po rozpadzie Austro-Węgier (1918 rok) hełmy M1917 znalazły się na wyposażeniu armii państw tworzących się na gruzach dawnego cesarstwa (między innymi Polski, Węgier czy Czechosłowacji). Na początku 1917 roku w zakładach Berndorfer Mettallwarenfabrik Arthur Krupp A.G. opracowano jeszcze inny wariant hełmu, o odmiennej oryginalnej konstrukcji - Berndorfer M1917, z płytszym nakarczkiem i zmienionym mocowaniem płyty pancernej. Pod koniec wojny w Austro-Węgrzech opracowano kolejną wersję Stahlhelmu - M1918, jednak nie zdążono wyprodukować go w większej ilości. W okresie dwudziestolecia międzywojennego armia irlandzka przyjęła na wyposażenie kopię niemieckiego Stahlhelmu M1918, który produkowany był na jej potrzeby przez brytyjskie zakłady Vickersa.
Kulturowe i Historyczne Znaczenie
Po zakończeniu II wojny światowej, w podzielonych Niemczech zrezygnowano z użytkowania w siłach zbrojnych drugowojennych Stahlhelmów. Ogromna liczba porzuconych przez wycofujący się Wehrmacht Stahlhelmów wykorzystana została przez państwa wyzwalane spod niemieckiej okupacji. Oprócz Niemiec hełmy o bardzo podobnym wyglądzie lub kupowane w Niemczech stosowały siły zbrojne Afganistanu, Argentyny, Austrii, Boliwii, Bułgarii, Chile, Chin, Kolumbii, Danii, Finlandii, Gwatemali, Węgier, Irlandii, Norwegii, Rumunii, Hiszpanii, Turcji, Wenezueli i Szwajcarii. W latach 60. i 70. Stahlhelmy stały się popularne w kręgach amerykańskich subkultur motocyklowych, niekiedy stając się nawet symbolem niektórych gangów (np. Hells Angels). Podczas Powstania Warszawskiego polskie przedwojenne hełmy wz. 31 były obok niemieckich wz. 35 i 42 najliczniej wykorzystywane przez powstańców. Stanisław Sieradzki „Świst”, żołnierz batalionu Zośka, wspominał: „Czołgam się dalej. Hełm opada mi złośliwie na oczy. (...) Jednak żal mi hełmu - nie mogę go porzucić. Takiego hełmu - prawdziwego polskiego - już nie zdobędę.”
Technologia Produkcji Hełmów Stalowych
Twórcą hełmu M1916 był dr Friedrich Schwerd z Instytutu Techniki w Hanowerze. Po przeanalizowaniu obrażeń, jakich doznawali żołnierze w trakcie walk, przygotował projekt hełmu, który miał maksymalnie chronić żołnierza, a przy tym nie przeszkadzać mu w walce. Stahlhelm przed powstaniem przechodził przez 9 etapów wytłaczania od płaskiego kawałka blachy do skończonego hełmu. Ostatecznie ważył 1.08 kg i miał 1-1,15 mm grubości. Istniało sześć rozmiarów hełmów, dostosowanych do wielkości głów żołnierzy.
