Hełm strażacki to najbardziej rozpoznawalny element wyposażenia strażackiego, którego główną funkcją jest ochrona głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Hełm nie tylko powinien chronić głowę, ale również zapewniać komfort noszenia.
Podstawowe elementy konstrukcyjne hełmu strażackiego
Każdy hełm strażacki składa się z kilku kluczowych elementów, które wspólnie zapewniają maksymalną ochronę i funkcjonalność:
- Skorupa - jest odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Najczęściej wykonana z duroplastów lub termoplastów, co pozwala na uzyskanie nowoczesnych kształtów oraz zapewnia odpowiedni komfort noszenia i ochronę.
- Więźba - to wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby zapobiec urazom kręgosłupa i wstrząśnieniom mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/przyłbica - element ten chroni całą twarz przed urazami mechanicznymi, ciepłem, odpryskami i cieczami. Współczesne wizjery są często chowane pod skorupę, co chroni je, gdy nie są używane, i zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona „karku” - zapewnia ochronę karku, a w niektórych wersjach całej szyi, przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Rodzaje hełmów strażackich a specyfika działań
Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca działań i związanych z nim zagrożeń. Dlatego też do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów.
Hełmy do gaszenia pożarów w budynkach
Do gaszenia pożarów w budynkach przewidziane są hełmy spełniające normę EN 443 (Hełmy stosowane podczas walki z ogniem w budynkach i innych obiektach). Hełmy te są w stanie ochronić głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego, zarówno mechanicznie, jak i termicznie. Norma ta dzieli hełmy tego rodzaju na dwa typy:
- Typ A - hełmy „krótkie” o tzw. pół skorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka. Ten typ hełmów nie jest certyfikowany w Polsce i nie jest dopuszczony do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
- Typ B - hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka. Jest to najpopularniejszy typ hełmu i jedyny dopuszczony do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Hełmy do gaszenia pożarów roślinności
Specyfika terenów otwartych pokrytych roślinnością (wrzosowiska, tereny trawiaste, lasy) wymaga stosowania hełmów dedykowanych do tego rodzaju działań. Hełmy przeznaczone do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych powinny spełniać wymagania normy EN 16471. Charakterystyczną cechą tych hełmów jest skorupa w kształcie półskorupy, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W ich konstrukcji dopuszczalne są również otwory wentylacyjne. Hełmy posiadające jedynie zgodność z normą EN 16471 nie są dopuszczone do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Hełmy do działań technicznych
Prowadzenie działań o charakterze technicznym na drodze, w terenie miejskim lub na instalacjach technicznych wymaga stosowania odpowiednich hełmów zgodnych z normą EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego). Hełmy tego rodzaju są identyczne z hełmami do gaszenia pożarów roślinności w terenach otwartych. Mają tzw. półskorupę, są lekkie i nie utrudniają działań w ciasnych przestrzeniach. Hełmy tego rodzaju, spełniające normę EN 16473, można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej. Generalnie hełmy te są również zgodne z normą EN 16471.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze hełmu?
Wybierając hełm, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych aspektów:
- Masa hełmu - powinien być lekki i wygodny do długiego noszenia podczas działań, ważąc około 1100-1200 gramów.
- Regulacja obwodu więźby - możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby, najczęściej za pomocą różnego rodzaju pokręteł.
- Łatwość konserwacji - szczególnie pod kątem zabrudzeń i związków rakotwórczych.
Obecnie na rynku dostępna jest szeroka gama różnych modeli hełmów, a do każdego z nich szeroka gama kolorów. Najczęściej spotykanymi u strażaków kolorami hełmów są kolor czerwony, biały oraz tzw. limonkowy, czyli RAL1026.
Kolory hełmów strażackich a ich znaczenie
Kolory hełmów strażackich nie są jedynie kwestią estetyki, lecz pełnią funkcję komunikacyjną i pomagają w koordynacji działań w sytuacjach kryzysowych. Istnieje długa tradycja kolorów hełmów w historii walki z pożarami, która ułatwiła strażakom naukę współpracy przez lata. Pomagają one wszystkim znać, kto jest odpowiedzialny oraz jakie funkcje pełnią strażacy.
Kolory hełmów strażaków PSP
W przypadku strażaków Państwowej Straży Pożarnej kolorystykę hełmów oraz ich oznakowanie regulują dwa dokumenty prawne. Pierwszym jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej. W rozdziale „Opis ogólny wzorów środków ochrony indywidualnej” punkt 6 opisuje hełm dla strażaka PSP: „Hełm strażacki ma kolor czerwony. Skorupa jest gładka, bez ostrych załamań, jej boczna krawędź schodzi w kierunku uszu. Hełm jest wyposażony w osłonę karku i twarzy.” Według systemu oznaczania barw, zastosowany czerwony kolor do hełmów PSP to RAL3000.
Kolory hełmów strażaków OSP
W przypadku strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych, kwestię kolorów hełmów porusza porozumienie podpisane 1 grudnia 2010 roku w Warszawie pomiędzy Związkiem Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej a Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej. Ustalono w nim, że dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej jest to kolor CZERWONY, a dla strażaków Ochotniczych Straży Pożyarnych kolor BIAŁY.
Jednostka OSP może jednak stosować hełmy w innym kolorze niż biały, o ile jej statut to dopuszcza, ponieważ każde OSP jest stowarzyszeniem działającym na podstawie statutu. Ważne jest, aby hełm posiadał świadectwo dopuszczenia CNBOP. Z tego względu wiele jednostek OSP w Polsce posiada i stosuje hełmy, chociażby w kolorze tzw. limonkowym (RAL 1026).
Kolory hełmów innych jednostek ochrony ppoż.
Przepisy prawa mundurowego PSP oraz porozumienie między ZOSP i PSP nie dotyczą innych jednostek ochrony przeciwpożarowej, takich jak Wojskowe Straże Pożarne, Zakładowe Straże Pożarne, Lotniskowe Służby Ratowniczo-Gaśnicze. Wszystkie te jednostki funkcjonują na odrębnych przepisach, które regulują lub mogą regulować kolorystykę stosowanych hełmów. Hełm służy do zabezpieczenia głowy strażaka przed uderzeniami, spadającymi przedmiotami i płonącymi elementami konstrukcji budynków. Powinien być prawidłowo osadzony i zamocowany na głowie oraz spełniać odpowiednie wymagania techniczne.
Oznakowanie hełmów bojowych i ich użytkowników
Zgodnie z rozkazem nr 18 KG PSP z 26.07.2002 (prawdopodobnie), wprowadzono zasady oznakowania osób funkcyjnych w Straży Pożarnej:
- Strażacy PSP (wszyscy) noszą hełmy czerwone, z tym że:
- Dowódcy na poziomie interwencyjnym (dowódca JRG, dowódca kompanii obwodu operacyjnego, dowódcy grup operacyjnych) noszą na hełmie otok koloru brązowego.
- Dowódcy na poziomie taktycznym (komendant powiatowy lub miejski PSP, dowódca batalionu centralnego obwodu operacyjnego, komendanci szkół podoficerskich PSP) noszą na hełmie otok koloru srebrnego.
- Dowódcy na poziomie strategicznym (komendant główny PSP, komendant wojewódzki PSP, komendant SGPSP oraz SAPSP, dowódcy wojewódzkich brygad odwodowych, dowódca centralnego odwodu operacyjnego) noszą na hełmie otok koloru złotego.
- Strażacy OSP (wszyscy) noszą hełmy koloru białego, z tym że:
- Prezes Zarządu Głównego ZOSP nosi otok złoty.
- Prezesi zarządów wojewódzkich ZOSP noszą otok koloru srebrnego.
- Dowódcy na poziomie interwencyjnym (jednostek innych niż PSP) (komendant gminny ZOSP, komendanci zakładowych straży pożarnych, komendanci lotniskowych straży pożarnych, naczelnicy OSP) noszą otok w kolorze brązowym.
Firefighter Helmets - What do the stripes mean?
Dodatkowo, na hełmie z przodu powinien znajdować się numer jednostki (dla komend, w których jest więcej niż jedna JRG).
Znaczenie kolorów hełmów w akcji
Kolor kasku przeciwpożarowego, który widzimy dzisiaj - czerwony, żółty i czarny - coś znaczy i jest używany z jakiegoś powodu, aby śledzić funkcjonowanie w zespole ratunkowym. Dzięki nim strażacy mogą szybko identyfikować role innych, co poprawia współpracę i efektywność w działaniach, np. gaszeniu pożaru lub ratowaniu kogoś z płonącego budynku.
- Czerwone hełmy - noszą je strażacy walczący bezpośrednio z ogniem (tzw. „czerwony ogień hełm”). Kolor czerwony sprawia, że są bardzo widoczni i wyróżniają się od reszty zespołu, nawet w ciemnych lub zadymionych miejscach.
- Żółte hełmy - noszą strażacy pomagający w wentylacji i pracach ratowniczych. Wentylacja w pożarach budynków jest kluczowa dla stworzenia dróg ucieczki i wydalania produktów spalania (dymu, ciepła). Dzięki żółtym hełmom inni strażacy natychmiast widzą, kto odpowiada za te zadania.
- Czarne elementy na hełmach (np. czarne hełmy lub otoki) - są identyfikatorem dowódców straży pożarnej, od kapitanów po dowódców batalionów. Oznaczają, że osoba ta ma uprawnienia do podejmowania kluczowych decyzji dotyczących pożaru.
W przeszłości istniał też podział na czerwone hełmy dla dowódców, białe dla ratowników, żółte dla dowódców plutonu i niebieskie dla kierowców. Chociaż było to trudne do utrzymania, ponieważ ta sama osoba mogła pełnić różne funkcje, idea komunikacji za pomocą kolorów pozostaje ważna.
W skrócie, kolory na hełmach strażackich wcale nie są dodatkiem do wyglądu czy stylu. Pomagają wszystkim znać, kto jest odpowiedzialny oraz co strażacy oferują, co jest niezwykle ważne przy oszczędzaniu czasu podczas pożaru.
Przykładowe modele hełmów strażackich
Hełm strażacki PH-5/Z-2000 (Kaliskie Zakłady Przemysłu Terenowego)
Hełm strażacki PH-5/Z-2000 przeznaczony jest do ochrony głowy przed urazami w czasie ćwiczeń i akcji ratowniczo-pożarniczych. Wykonany jest na licencji Szkoły Głównej Służby Pożarniczej w oparciu o PN-EN 443 "Hełmy strażackie".
- Skorupa: wykonana z laminatu poliestrowo-szklanego.
- Więźba: umożliwia regulację wysokości noszenia hełmu oraz obwodu głowy co 5 mm w zakresie 54-62 cm, zapewniając pewne osadzenie.
- Wizjer: uchylny z daszkiem.
- Osłona karku: przypinana rozłącznie.
- Kształt: umożliwia bliskie podejście do źródła ognia nawet w ciasnych pomieszczeniach.
Hełm chroni przed oddziaływaniem energii cieplnej, uderzeniami spadających lub przemieszczających się przedmiotów oraz uderzeniami głową w przeszkody, a także przed porażeniem prądem elektrycznym o wartości skutecznej napięcia do 440 V. Może być stosowany przy niskich temperaturach (do -20 stopni Celsjusza, oznakowanie **). Spełnia wymagania normy PN-EN 443 w zakresie podstawowym oraz w zakresie rozszerzonych właściwości elektrycznych (oznakowanie E2, E3). Masa hełmu nie przekracza 1400g. Hełm umożliwia współpracę z aparatami oddechowymi typ W-70 produkcji FASER i PA-80 produkcji DRAEGER z maską panoramiczną PANORAMA NOWA typ ZS, RA, P produkcji DRAEGER, FENZY, AUER.
Hełm strażacki PACIFIC F7 (produkcji nowozelandzkiej)
Hełm Pacific F7 wykonany jest z żywic syntetycznych zbrojonych kevlarem, pokrytych farbami fluorescencyjnymi odpornymi na działanie wybranych środków chemicznych i wysokiej temperatury. Producent zapewnia dożywotnią gwarancję.
- Czasza: całkowicie chroni głowę użytkownika, osłania całe uszy zachowując odpowiedni prześwit nie powodujący utrudnień w słyszalności.
- Skorupa: posiada wyprofilowania zewnętrzne podnoszące wytrzymałość mechaniczną hełmu.
- Więźba: skórzana, umożliwia płynną regulację obwodu przy pomocy specjalnego pokrętła od 54 do 64 cm.
- Osłona oczu i twarzy: wykonana z poliwęglanu pokrytego powłokami krzemowymi, co zwiększa odporność na zadrapania i oddziaływanie wysokiej temperatury. Osłona ta jest chowana w całości do wnętrza hełmu i spełnia warunki normy EN 166.
- Kolorystyka: dowolna, w zależności od zamówienia.
Hełm F7 posiada certyfikat CIOP i CNBOP i nadaje się do współpracy z wszystkimi rodzajami radiotelefonów stosowanych na świecie. Hełmy te, w fluorescencyjnym żółtym kolorze, znacznie poprawiają widoczność ratownika.
Hełm strażacki PAB FIRE (produkcji chorwackiej)
Wykonany według normy EN 433/PN. Hełm wykonany jest z wysokiej jakości materiałów niepalnych (stalpron, PC ognioodporny). W tylnej części hełmu wyposażony jest w kołnierz chroniący kark, wykonany z naturalnej skóry. Mechaniczna ochrona jest realizowana poprzez amortyzację i rozkład sił dynamicznych całego hełmu. Twarz użytkownika jest chroniona za przezroczystą osłoną.