Herb Nałęczowa i jego historyczne korzenie

Geneza nazwy i herbu miasta Nałęczów

Nałęczów to słynne uzdrowisko położone u zbiegu dwóch rzek: Bystrej i Bochotniczanki oraz sieci wąwozów lessowych, co czyni je miejscowością o bardzo ciekawej architekturze i malowniczym krajobrazie. Nazwa Nałęczów pojawiła się w 1751 roku, kiedy to część dóbr nabył Stanisław Małachowski i od swojego herbu - Nałęcz - nadał imię zakupionym ziemiom. Szybko przystąpił do budowy swojej rezydencji, zwanej dziś Pałacem Małachowskich, którą ukończył w 1771 roku. Twórcą tej budowli był Ferdynand Nax. Z tego okresu pochodzi także ozdobny park nałęczowski.

Nad wejściem do pałacu, na szczycie fasady widnieje piękny, wykonany z piaskowca kartusz herbowy z dwiema tarczami. Po lewej stronie został umieszczony herb Pilawa - w błękitnym polu półtrzeciakrzyż srebrny - należący do Marianny z Potockich, żony Stanisława Małachowskiego. Dzisiejszy herb Nałęczowa powstał właśnie z połączenia herbu Nałęcz oraz Pilawa - herbu żony Stanisława Małachowskiego.

Herb szlachecki Nałęcz - starożytność i symbolika

Wśród licznych rodów szlacheckich pieczętujących się słynnymi herbami, ród Nałęczów jest jednym z najstarszych. Nałęcz (znany również jako Choczennica, Łęczuch, Nalancz, Nalencz, Nałęczyta, Nałonie, Pomłość, Toczennica, Toczenica) to polski herb szlachecki, jeden z najstarszych herbów polskich, związany z zawołaniami Nałęcz i Nałęcz Jezioro. Zachował się on na pieczęci z 1293 roku, zaś legendy herbowe umieszczają jego początek w czasach pierwszych Piastów.

Jan Długosz w dziele "Znaki, czyli herby Króla i Królestwa Polskiego" opisując 71 najstarszych herbów polskich mówi: "Nałęcz - Ród wywodzący się z plemienia polskiego o czym świadczy też sama nazwa Nałęcz, oznacza po polsku zawój, znamię owo bowiem - wydaje się - utworzone zostało na wzór zawoju". Opis skonstruowany współcześnie podaje: w polu czerwonym pomłość srebrna. Klejnot: dwa rogi jelenie czerwone. Powszechniej jednak w Polsce używano kształtu, w którym kładziono białą bindę w koło zawiązaną, w polu czerwonym.

Według tradycji, opisanej przez Kaspra Niesieckiego w Herbarzu, Mieczysław, pierwszy chrześcijański monarcha polski, obdarował chustką chrzestną Gniewomira, księcia na Człopi, który odrodził się niebu przez chrzest święty, nadając mu ją na herb. Rok zatem 966 jest początkiem historycznym pojawienia się Nałęczów, których przeszłości należałoby szukać w legendarnych czasach Popielidów. Zdzisław A. Rajewski w rozprawie "Biskupin, gród prasłowiański" pisze, że w początkach wieku VII powstaje na półwyspie duża osada, a obok niej niewielki gród obronny, trwający aż do wieku XI włącznie. Badania te, odkrytego w tym wieku osiedla z VII w., wyjaśniają w pewnej mierze znajdujące się w herbarzach hasła Nałęcz, Pomłość, Jezioro. Wiele przemawia za tym, że gród ten wzniósł ród Nałęczów, do którego te ziemie ongiś należały.

Inna legenda głosi, że praojciec Nałęczów zabił rzymskiego dostojnika i zerwał mu z głowy ową przepaskę, która stała się później godłem jego potomków. Współcześnie brak jest jednolitego stanowiska na temat etymologii słowa Nałęcz. Józef Szymański uważa, że nazwa, jak i zawołanie Nałęcz, są obrazowe i pochodzą od godła herbu - od nałęcz - chustka na głowę skręcona i związana. Inne opinie, takie jak Brücknera, sugerują, że nazwa chustki jest wtórna i pochodzi od nazwy herbu, ta zaś ma pochodzić od jeziora Nałęcz. Współcześni etymolodzy Maria Kowalska i L. Moszyński wywodzą nazwę herbu od starosłowiańskiego nałękti - napinać łuk. Zawołanie Łęczuch ma być, podobnie jak nazwa, obrazowe i pochodzić od słowa laczuch - łańcuch, powróz.

Ewolucja wizerunku i klejnotu herbu Nałęcz na przestrzeni wieków

W Europie Zachodniej herby pojawiają się na przełomie XI i XII wieku głównie jako znaki odróżniające rycerzy na polu bitwy. W Polsce, gdy zaczęły powstawać rody rycerskie celem wspólnej obrony i wzajemnej pomocy, zaczęto przyjmować znaki rodowe, czyli herby, dla odróżnienia poszczególnych rodów. Początkowo pierwsze znaki godła o prymitywnym przeważnie rysunku znajdowały się na tarczach rycerzy, na hełmie zaś nad tarczą umieszczano tak zwany klejnot, którym pieczętowały się rodziny. W Polsce było inaczej niż na zachodzie Europy; u nas wspólny herb posiadała nie jedna rodzina, a cały ród. W związku z tym cała polska szlachta XII-XV wieku posługiwała się około 150 herbami (Długosz opisuje jedynie 71), gdy szlachta zachodniej Europy kilkoma tysiącami.

Najstarsza zachowana pieczęć z Nałęczem (nieznanego właściciela) pochodzi z 1293 roku. Najwcześniejsze polskie źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464-1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae Jana Długosza, który opisuje go jako "Nalancz fasciam albam in circulum in superiori parte et in medio in iuncturam constrictam et contortam et in fine retortam in campo rubeo portat". Długosz umieścił Nałęcza wśród sześciu głównych herbów Polski.

Wczesne przedstawienia średniowieczne:

• Armorial Bellenville (1360-1400) podaje herb barwny, z klejnotem - rogami jelenimi, które są jednak srebrne i mają zatknięte chorągiewki na rosochach.
• Flamandzki Herbarz Gelre (1370-1395) podaje herb w zasadzie identyczny.
• Herbarz Złotego Runa (około 1433-1435) zamieszcza barwny herb, ale bez klejnotu, rysunek jest bardziej szczegółowy, przypomina teraz chustę, a nie powrósło.
• Codex Bergshammar (XV w.) podaje barwy herbu i jego klejnot, ale rogi są czarne. W herbarzu tym pojawił się również niemal identyczny herb, z godłem złotym. Jedna z dwóch chorągwi Nałęczytów, wystawiona pod Grunwaldem, miała również godło złote. Andrzej Kulikowski twierdzi, że takie zróżnicowanie barwy miało oznaczać podział rodu na dwie linie.
• Armorial Lyncenich (XV w.) - bez klejnotu.

Do końca średniowiecza godło Nałęcza przedstawiano dwojako - z końcami związanymi lub nie, choć przeważał drugi sposób przedstawiania. Motyw rogów jelenich był w zasadzie stały jako klejnot, rozbieżności zachodziły jedynie w barwach i szczegółach rysunku. Postać ludzka między rogami nie pojawiała się w tym okresie ani razu.

Zmiany w XVI i XVII wieku:

Wiek XVI przyniósł zmiany w wyglądzie zarówno godła, jak i klejnotu herbu. Przepaska jest już stale związana (inne przypadki zostały sklasyfikowane jako odmiany). Nadal można spotkać zachowane XVI-wieczne wizerunki klejnotu Nałęcza z samymi rogami, ale pojawił się również wzbogacony klejnot, w którym między rogami umieszczono męża w szacie srebrnej (przedstawienie to sklasyfikował później Ostrowski jako odmianę Nałęcz II). Takie przedstawienie znalazło się w Gnieździe... i Herbach... Paprockiego, Kronice Bielskiego, rękopisie Ossolińskiego 4510 III, obrazie św. Anny w Szamotułach oraz na nagrobkach w Środzie i Sobocie.

Wiek XVII to pojawienie się w klejnocie podstawowej wersji Nałęcza panny zamiast męża. Wojciech Wijuk Kojałowicz, w swoim Nomenclatorze (1658), daje w klejnocie postać męską, ale już w Orbis Poloni Szymona Okolskiego widać ewidentnie kobietę w sukni czerwonej, choć jeszcze bez rozpuszczonych włosów. Kasper Niesiecki nie miał już wątpliwości, że w klejnocie winna znajdować się postać kobiety i zamieścił taki klejnot w swoim herbarzu.

XVIII-XX wiek i współczesne interpretacje:

XIX-wieczny herbarz rosyjski, Heraldyka rosyjska Aleksandr Łakijer (1854), zamieszcza jako podstawową, Nałęcz III, z piórami i strzałą zamiast panny w klejnocie. Kształt klejnotu wersji podstawowej Nałęcza, jak i oznaczenia cyframi rzymskimi jego wariantów, ustalił Juliusz Karol Ostrowski w Księdze herbowej rodów polskich. Nieustalona pozostała tynktura sukni panny - Ostrowski podaje ją czerwoną, Chrząński i Z. Leszczyc - błękitną. Emilian Szeliga-Żernicki w Die polnischen Stammwappen (1904) zamieszcza wersję z piórami i strzałą jako Nałęcz I, zaś z panną, jako Nałęcz II, przy czym panna ma suknię błękitną.

Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla i Herbarz rodowy Alfreda Znamierowskiego, wobec rozbieżności w historycznych przekazach, nie zajmują wspólnego stanowiska na temat kształtu klejnotu podstawowej wersji herbu, chociaż zgadzają się co do kształtu herbu. Tadeusz Gajl przyjmuje wykładnię Ostrowskiego w kwestii barw i numeracji odmian. To właśnie wersja Gajla figuruje w infoboksach wielu współczesnych źródeł.

Ród Nałęczów i znaczenie herbu w historii Polski

Ród Nałęczów jest jednym z najstarszych. W Polsce wspólny herb posiadała nie jedna rodzina, a cały ród. Współklejnotników, albo tak zwanych stryjców herbowych, obowiązywała więź i solidarność rodowa. Sędziwój z Ostroroga herbu Nałęcz, wojewoda poznański, czynił wszystko, aby uwolnić z niewoli brandenburskiej Jana z Czarnkowa h. Nałęcz, chociaż rodziny te oddzieliły się już w XIII wieku.

Powinność rycerska była głównym celem ówczesnej szlachty, a więc i Nałęczów. Wśród wielu rycerskich czynów wymienić należy bitwę pod Płowcami w dniu 27 września 1331 r., w której Wincenty z Szamotuł herbu Nałęcz, wojewoda poznański, wraz ze swymi współklejnotnikami uderzywszy na Krzyżaków, dokonał wśród nich strasznego spustoszenia, przyczyniając się do świetnego zwycięstwa Władysława Łokietka, zmazując tym swe dawne winy.

W wiekopomnej zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem w dniu 15 lipca 1410 r. Nałęczowie wystawili dwie chorągwie: 28. chorągiew pod wodzą Sędziwoja Nałęcza z Ostroroga i 41. chorągiew Dobrogosta Nałęcza z Szamotuł. W potrzebie grunwaldzkiej uczestniczyło 51 chorągwi, w tym 25 ziemskich i wojewódzkich i 26 rodowych.

Dalsze wieki wypełnione są również wieloma słynnymi postaciami z rodu Nałęczów. W czasie krótkotrwałych pokoi, jak cały niemal stan szlachecki, również i ród Nałęczów zajmował się uprawą roli. Wacław Potocki w swoim wierszowanym herbarzu pisze: "Z ziemienów się żołnierze rodzą, wojna stanie Z żołnierzów zaś do roli wracają ziemianie". Osiadłszy na roli, Nałęczowie działali aktywnie w sejmikach ziemskich i sejmach walnych. W pamiętnym Sejmie Czteroletnim piętnastu posłów było herbu Nałęcz, a marszałkiem, pod którego laską uchwalono 3 maja 1791 r. Konstytucję, był Stanisław Nałęcz-Małachowski. Król Stanisław August powtarzał słowa przysięgi, położywszy rękę na Ewangelii trzymanej przez senatora biskupa smoleńskiego Tymoteusza Nałęcz-Gorzeńskiego, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego. Był to pierwszy w dziejach akt, w którym stan panujący w narodzie, nie zmuszony siłą, wyrzekł się dobrowolnie swych przywilejów.

Biskupi i Arcybiskupi Gnieźnieńscy herbu Nałęcz:

• XIII (1220-1232) - abp. Wincenty Nałęcz z Czarnkowa
• XXIV (1394-1401) - abp. Dobrogost Nałęcz-Nowodworski
• XLVIII (1615-1624) - abp. Wawrzyniec Nałęcz-Gembicki
• LXIX (1807-1818) - abp. Ignacy II Nałęcz-Raczyński
• LXX (1821-1825) - abp. Tymoteusz Nałęcz-Gorzeński

We wszystkich powstaniach narodowych Nałęczowie brali czynny udział, oddając często życie za najświętszą sprawę. W wojnie z bolszewikami w 1920 r. wielu Nałęczów za swe bohaterskie czyny zostało odznaczonych orderem Virtuti Militari, podobnie jak w czasie II wojny światowej. Groby Katynia i innych niezidentyfikowanych mogił na Wschodzie, kryjące prochy tysięcy polskich oficerów i ziemian, wśród których wielu herbu Nałęcz, nie mają jeszcze pełnego opracowania. Szereg miast w Polsce posiada w swym herbie Nałęcz, jak np. Czarnków nad Notecią, Nałęczów, Nowy Dwór Mazowiecki, Ostroróg, Pniewy, czy Szubin. Sędziwy hrabia Nałęcz-Raczyński, były ambasador RP w Londynie i długoletni Prezydent RP na uchodźstwie, właściciel Rogalina, który 19 grudnia 1991 r. ukończył sto lat swego tak owocnego życia, jest jednym z wielu godnych przedstawicieli rodu Nałęczów. Dziś wielką spuściznę rodu Nałęczów podjął niestrudzony pisarz rodowy, pan Wacław Nałęcz-Idzikowski, który w archiwach swych zgromadził dane o około 500 rodzinach herbu Nałęcz, aby wskrzesić solidarność rodową i upamiętnić czasy wielkich przodków.

Adopcje herbowe i odmiany herbu Nałęcz

Spośród ponad 900 rodów używających Nałęcza (Tadeusz Gajl podaje 932 nazwiska) największe znaczenie uzyskali Małachowscy, Ostrorogowie, Raczyńscy, Rostworowscy, Żarczyńscy i Czarnkowscy (Czarnkowscy używali odmiany herbu, Nałęcz III, ale ukształtowała się ona na wzór pierwotnych wersji podstawowego Nałęcza). Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej.

Niektóre z wymienionych rodzin herbownych weszły do rodu Nałęczytów drogą adopcji herbowej. Pierwszą taką adopcją była ta z 1413 dla bojara litewskiego Koczana, protoplasty Koczanów, Koczanowiczów i Koczanowskich. W przypadku późniejszych adopcji, część dopuszczonych do Nałęcza otrzymała herby odmienione, ale niektórzy przyjęli Nałęcza bez żadnych zmian. Grono herbownych poszerzył w 1581 Andrzej Hanowiecki, przypuszczony do herbu przez Jakuba i Tomasza Wierzbińskich. Jan Dziećmiarowski został dopuszczony do Nałęcza w 1590. Stefan Batory zaliczył w grono szlachty swojego kancelistę, Mateusza Postha w 1591. Protoplasta rodziny Cal, Niemiec Wilhelm Cal, został adoptowany w 1596 przez Hieronima Gostomskiego. Kolejnym nobilitowanym był wojskowy, Stanisław Papuskowski, adoptowany przez Jana Górskiego w 1611. Niewątpliwie obcego pochodzenia jest nazwisko Bethune. Chodzi tu zapewne o francuski ród de Bethuné, od XVII wieku utrzymujący związki z Rzecząpospolitą. Franciszek de Bethuné, poseł francuski w Polsce, poślubił Marię Ludwikę, siostrę królowej Marii Kazimiery. Eugeniusz de Bethuné otrzymał w 1784 roku Order Orła Białego. Jan Korytkowski wspomina, że Maria Katarzyna de Bethune używała odmiany w polu srebrnym Nałęcz złota. Również Kasper Niesiecki wspominał o takiej odmianie (opisując Sapiehów napisał, że Alexander Paweł pojął Maryannę Katarzynę margrabiankę de Bethune z margrabiów de Bethune herbu złota Nałęcz na polu srebrnym).

Często w przypadku adopcji herb nobilitowanego odmieniano, tworząc zupełnie nowy znak. Jednym z wcześniejszych takich przypadków była nobilitacja Stanisława Bartoloni z 1589, adoptowanego przez Andrzeja Malickiego. Jego herb, Bartoloni, miał wzbogacony rysunek i odmieniony klejnot. Podobnie było też w przypadku nobilitacji Mikołaja Łączyńskiego w 1580, Jana Węgiera z 1613 i Ignacego Felsztyńskiego z 1780, których herby własne Łączyński, Węgier i Felsztyński różniły się od Nałęcza klejnotami. Jan Girk został zaliczony w poczet polskiej szlachty przez dołączenie Nałęcza do własnego herbu rodowego. Zachodziły też sytuacje, w których adoptowano jednocześnie do Nałęcza i innego herbu, łącząc dwa godła ze sobą. Tak przebiegły nobilitacje z 1556 dla braci Janczewskich oraz z 1552 dla Jana Graffa z żoną. Oba herby (Graff i Janczewski) powstały z połączenia Nałęcza i Poroni (według Anny Wajs - Gozdawy).

tags: #herb #naleczowa #osp