Półkozic, znany również pod nazwami Kozic, Oślagłowa, Ośle Uszy, Połkoza, Połkozic, Połukoza, Połukozic, Pułkoza i Żebro, to polski herb szlachecki, dla którego zawołaniami były Połkoza i Połukoza. Herb ten występował głównie na ziemiach krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej, łęczyckiej i sieradzkiej.
Spośród około 270 rodów używających Półkozica, największe znaczenie uzyskali Ligęzowie. Najstarsza zachowana pieczęć z tym herbem należy do Mikołaja, sędziego ziemskiego krakowskiego, i pochodzi z dokumentu z 1354 roku, przechowywanego w archiwum Cystersów w Mogile. W wyniku unii horodelskiej w 1413 roku herb został przeniesiony na Litwę. Wśród rodów, które go adoptowały, znaleźli się m.in. biskup lwowski Jan z Rzeszowa, wojewoda łęczycki Jan Ligęza z Bobrku, kasztelan sandomierski Michał z Bogumiłowic, kasztelan czchowski Jan z Bogumiłowic, sędzia krakowski Paweł z Bogumiłowic oraz chorąży krakowski Marcin z Wrocimowic. Herb przyjął także bojar Wołczko Kulwa. Jednocześnie, od 1433 roku pochodzi pieczęć z głową przypominającą oślą, należąca do dzierżawcy grodzieńskiego Moniwida.
Historia i wizerunek herbu
Najwcześniejszym źródłem heraldycznym wymieniającym herb Półkozic jest datowany na lata 1464-1480 „Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae” autorstwa Jana Długosza. Historyk ten zalicza go do herbów rdzennych polskich, opisując go w następujący sposób: „Polukosza in campo rubeo caput asininum deferens, quasi media capra”.
Barwa pola tarczy herbowej Półkozica jest znana i niezmienna od samego początku - czerwona. Jednak ustalenie pierwotnej tynktury godła jest dzisiaj niemożliwe, gdyż najstarsze średniowieczne wizerunki były w tej kwestii rozbieżne. Herbarze Bellenville i Geldrii z XIV wieku nie wspominają o Półkozicu, pojawia się on dopiero w XV-wiecznym Herbarzu Złotego Runa, gdzie godło jest srebrne, a herb przypisany jest Martinowi de Wieszymhow. Znacznie więcej średniowiecznych przekazów podaje czarną barwę godła.
Zachowało się kilka innych średniowiecznych pieczęci z Półkozicem, jednak największą uwagę przyciągają dwie z lat 1443 i 1463, należące do Michała z Kromołowa i Jana z Czyżowa. Przekazują one informacje na temat klejnotu i labrów w herbie. Opisują one herb jako pełny, z klejnotem w postaci oślej głowy na długiej szyi, ozdobiony labrami.
Ewolucja wizerunku w XVI-XVIII wieku
Przekazy XVI-wieczne nie są jednoznaczne w kwestii tynktury godła. Kontynuatorzy Długosza (Chiga, Łętowski, Kamyn), autor edycji Arsenalskiej Klejnotów, a także Rej w „Zwierzyńcu” i Ambroży z Nysy podają barwę głowy jako srebrną. Bartosz Paprocki w „Gnieździe” (1578) i „Herbach” (1584) barwy nie podaje, a Bielski w „Kronece” (1597) wspomina o barwie szarej. Ci dwaj autorzy podają również wizerunek z labrami.
Nietypowa barwa pola herb Półkozica zachowała się na predelli z Jaćmierza. Przedstawienia labrów z XVI wieku można znaleźć w pracach Paprockiego i Bielskiego, a także na portrecie P. Niewiarowskiego, nagrobku K. Krosnowskiej we Włocławku i inskrypcji M. Ligęzy z 1570 roku. Na portrecie labry są barwne - czerwone, podbite srebrem. Do wizerunków oślej głowy niekiedy dołączano wysunięty język.
Najważniejsze herbarze XVI wieku podają kozę jako klejnot herbu. Wizerunek taki widnieje u Paprockiego i Bielskiego. Jednocześnie pojawiają się przedstawienia z samą głową i szyją, na przykład w „Iudicum Paradisis” Lochera, „Księgach Salomona”, rękopisie Ossolińskiego, inskrypcji Ligęzy, portrecie Niewiarowskiego i pieczęci M. Ligęzy z 1569 roku. Klejnot z pieczęci Z. Wolskiego z 1569 roku ma nietypowy, podwójny kształt - obok kozy znajdują się trzy pióra strusie.
Większość źródeł XVII-wiecznych milczy na temat barwy godła, nie wspominając o tym u Szymona Okolskiego (1641-1643), Wacława Potockiego (1696) ani w dziele „Kleynoty abo herby państwa y rycerstwa...” (1630). Wojciech Wijuk Kojałowicz w swoim „Nomenclatorze” (1658) zamieszcza herb w lustrzanym odbiciu i podaje barwę głowy jako szarą. Autorzy jednoznacznie identyfikują klejnot jako pół kozy.
Pierwszy herbarz XVIII wieku, autorstwa Antoniego Swacha (kompilacja prac Bielskiego, Okolskiego i Jana Liwa Herbulta, 1705), opisuje barwę głowy jako szarą. Juliusz Karol Ostrowski w „Księdze herbowej rodów polskich” nie rozstrzygnął ostatecznie barwy głowy. Zbigniew Leszczyc w „Herbach szlachty polskiej” podaje barwę głowy szarą, podobnie jak Chrząński w swoich „Tablicach odmian”. Leszczyc dodaje również nietypowe labry - czarne, podbite szarym.
Geneza i symbolika
Według jednej z legend, rycerz polski o imieniu Stawisz, oblężony w zamku Eczech, obronił go przed poganami. Gdy głód zaczął doskwierać obrońcom, Stawisz kazał zabić osła i kozę, a ich skóry pomazać krwią wołową i wywiesić z murów zamku. Następnie kazał rzucać sztuki mięsa do obozu wroga. Widząc to, przeciwnik, przekonany o obfitości zapasów w zamku, odstąpił od oblężenia. Ośla głowa i koza miały być nagrodą za ten wojskowy fortel.
Symbolika oślej głowy jest dwojaka. Osioł bywa powszechnym synonimem głupoty, jednak w heraldyce może symbolizować cierpliwość i umiarkowanie. Koza natomiast, w wielu krajach Europy Południowej, jest symbolem płodności i dobrobytu.
Rody herbu Półkozic i jego odmiany
Lista herbownych w artykule została sporządzona na podstawie wiarygodnych źródeł, jednak należy pamiętać o częstym zjawisku przypisywania rodów szlacheckim niewłaściwych herbów, zwłaszcza w okresach legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami. Identyczność nazwiska nie zawsze oznacza przynależność do danego rodu herbowego. Pełna lista herbownych nie jest możliwa do odtworzenia, między innymi z powodu zniszczenia dokumentów w czasie II wojny światowej.
Lista nazwisk pochodzi z „Herbarza polskiego” Tadeusza Gajla, który wymienia 274 nazwiska. Występowanie nazwiska na tej liście nie gwarantuje przynależności do rodu Półkoziców. Często te same nazwiska należą do wielu rodzin reprezentujących różne stany społeczne.
Przynajmniej jedno z wymienionych nazwisk, Żelazowscy, weszło do rodu Półkoziców za sprawą adopcji. Protoplaści tej rodziny - Stanisław, Hieronim i Jerzy - zostali adoptowani przez Zygmunta i Stanisława Ligęzów w 1555 roku. Podobnych adopcji było więcej, jednak nowo uszlachceni otrzymywali zmienione herby, dlatego ich nazwiska nie figurują w spisie. Dotyczy to m.in. Mikołaja Utratowskiego (nobilitowanego w 1662), Aleksandra Teodora Maskiewicza (1676), Andrzeja i Izraela Choene (1630, przyjęli nazwisko Jaski), oraz Wawrzyńca Justimontiego (1580).
Na liście Tadeusza Gajla znajduje się również nazwisko Justymont, co wynika z faktu, że niektóre opracowania pomijają odmianę w herbie Justimonti i utożsamiają go z Półkozicem.
Półkozice byli stosunkowo niewielkim rodem, wydali jednak kilka powszechnie znanych postaci. Do rodu należeli dwaj uczestnicy bitwy pod Grunwaldem: Marcin z Wrocimowic, który niósł chorągiew królewską, oraz Jan Ligęza, dowódca 32. chorągwi i sygnatariusz Unii Horodelskiej. To właśnie z rodu Ligęzów wywodziło się najwięcej znanych Półkoziców. Samuel Orgelbrand podaje, że Półkozicem pieczętował się również Paweł z Przemankowa.
Hermolaus Ligęza, podskarbii koronny, kazał sobie herb w Wenecji na pieczęci rysować. Gdy szermierz zapytał o herb, a Ligęza odpowiedział, że ośle głowy, Włoch obraził się, mniemając, że go szydzi. Dopiero po wyjaśnieniu, że chodzi o herb szlachecki, zgodził się go narysować. Na pytanie o klejnot, Ligęza odpowiedział, że „bucca cornuta” (koza rogata).
Według „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, herbem Półkozic posługiwała się rodzina Horeszków.
Dawny herb Chrzanowa przedstawiał w polu błękitnym św. Mikołaja w stroju pontyfikalnym z tarczą z herbem Półkozic. Herb ten pochodził od Ligęzów, wieloletnich właścicieli miasta, i przetrwał do rozbiorów. Przy projektowaniu herbu powiatu chrzanowskiego sięgnięto do historycznego herbu miasta, ale pozbawiono go tarczy z Półkozicem.
Półkozic widniał również na pieczęciach założonego przez Ligęzów Przecławia, zachował się na przedstawieniach z XVI wieku.
Odmiany herbu
Z racji stosunkowo małej liczby herbownych, nie wykształciła się duża liczba odmian herbu Półkozic. Trzy odmiany pochodzą z nobilitacji: Jeski II, Maskiewicz i Utratowski. Istniały również dwie odmiany o nieznanej genezie:
- Machnicki: używana przez rodzinę pochodzenia śląskiego, przysługiwała także Sawnowskim (Sarnowskim). Tę samą odmianę podaje Zedlitz-Neukirch dla śląskiej rodziny Pritzelwitzów, sugerując wspólne pochodzenie.
- Radziejowski: używana przez rodzinę zamieszkałą w poznańskiem.
15 kwietnia 1589 roku Mikołaj Wolski, w nagrodę za obronę Krakowa, adoptował Wawrzyńca Justimontiego, co doprowadziło do powstania herbu Justimonti, który nie jest opisywany jako odmiana Półkozica.
W literaturze heraldycznej można spotkać następujące opisy odmian Półkozica:
- Półkozic IV: tarcza starofrancuska, pole nieznane, labry, klejnot - ośle głowa z szyją.
- Półkozic VI: godło na renesansowym kartuszu, brak barw.
- Półkozic VII: tarcza francuska, brak barw, labry, klejnot w lewo.