Historia straży pożarnej nierozerwalnie związana jest z powstawaniem organizacji strażackich na terenie Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX wieku.
Wczesne Inspiracje i Regulacje
Już w XVI wieku, w traktacie "O uwarowaniu pożogi i o gaszeniu" autorstwa Modrzewskiego, poruszano kwestie ochrony przeciwpożarowej. Modrzewski poświęcił temu zagadnieniu dwa rozdziały, omawiając zarówno sposoby zapobiegania pożarom, jak i metody ich gaszenia. Podkreślał konieczność powszechnego udziału wszystkich mieszczan w akcjach gaśniczych oraz przymus posiadania przez nich odpowiednich narzędzi. Wskazywał również na potrzebę organizacji ochrony przeciwpożarowej, w której powinni uczestniczyć wybierani przez społeczność mieszczanie. Ci mieli składać przysięgę zobowiązującą do ochrony ludności w razie pożogi i innych niebezpieczeństw.
Powstawanie Pierwszych Straży Pożarnych w Królestwie Polskim
Pierwszą strażą ogniową na terenie województwa łódzkiego była zorganizowana grupa pożarowa w Wolborzu. Jako jedna z pierwszych została założona straż w Zgierzu - 16 listopada 1874 r. z inicjatywy Adolfa Mayerhofa. W 1881 r. straż liczyła 139 członków, w tym 55 posiadaczy domów i fabryk, 55 członków różnych rzemiosł oraz 9 robotników fabrycznych.
Również w Łęczycy działała ochotnicza straż ogniowa, założona w 1875 r. z inicjatywy ówczesnego komisarza włościańskiego Rudolfa von Stendera oraz lekarza Augustyna Thugutta, którzy opracowali projekt ustawy i regulamin dla straży. Pierwsze zebranie organizacyjne odbyło się w kwietniu tegoż roku pod przewodnictwem burmistrza miasta K. Witkowskiego.
Kolejnym miejscem powstania Ochotniczej Straży Ogniowej był Sieradz, gdzie 26 października 1875 r. straż powstała dzięki zaangażowaniu dr J. Stanisławskiego i obywatela F. Dębickiego. W 1879 r. straż sieradzka wybudowała obszerną szopę murowaną na narzędzia ogniowe oraz dwupiętrową strażnicę.
W 1876 r. obywatele Tomaszowa zorganizowali zebranie, na którym powołano zarząd straży. Ustawa straży tomaszowskiej została zatwierdzona przez generał-gubernatora warszawskiego 13 listopada 1878 r.
W Piotrkowie głównym powodem założenia straży był wielki pożar z 1865 r., który zniszczył połowę miasta. Dopiero 31 marca 1878 r. zebrani w ratuszu obywatele zostali poinformowani o zatwierdzeniu przez władze ustawy Obywatelskiej Straży Ogniowej. Wybrano radę nadzorczą, której prezesem został A. Porębski, a naczelnikiem straży W.
W Łowiczu starania o założenie straży trwały od 1861 r. Dopiero w 1878 r. przekonano mieszkańców o konieczności powołania organizacji walczącej z niebezpieczeństwem pożarów. Szczególne zasługi mieli m.in. R. Oczykowski i W. Tarczyński. Ustawa Straży Ogniowej Ochotniczej została zatwierdzona 5 marca 1879 r., a niedługo potem wybrano członków rady nadzorczej oraz jej naczelnika, którym został G.
Straż w Skierniewicach rozpoczęła działalność 4 maja 1880 r. (w dniu św. Floriana). Ustawa uzyskała zatwierdzenie 2 października 1880 r. Do organizacji przystąpiło 85 członków honorowych i 190 czynnych. Prezesem rady nadzorczej został Z.
W Warcie straż rozpoczęła działalność 5 grudnia 1880 r., a pod koniec następnego roku liczyła 97 członków czynnych oraz 82 honorowych.
Najstarsze Jednostki Pożarnicze w Polsce
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX w. równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 r. w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III.
W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 r. w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie.
Działalność Narodowotwórcza i Okres Międzywojenny
Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą; większość straży działała na podstawie przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe.
Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Jej uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 r. wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach. W listopadzie 1906 r., na wiadomość o zamiarze aresztowania miejscowego księdza Grabowskiego przez rosyjskie wojsko, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Wojsko rosyjskie zaczęło strzelać do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 r., związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 r. w skład Związku Głównego wchodziły następujące związki wojewódzkie lub o charakterze ponadwojewódzkim: Floriański (koordynujący straże z terenu trzech województw - warszawskiego, wołyńskiego i poleskiego), Małopolski, Wielkopolski, Pomorski, Cieszyński, Krakowski, Wileński, Lubelski, Nowogródzki, Łódzki, Białostocki i Kielecki.
Okres Powojenny i Współczesność
W 1949 r. Główny Związek Straży Pożarnych został rozwiązany przez ówczesne władze, a następnie reaktywowany w 1956 r.
Okres transformacji ustrojowej w 1992 r. ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, które wskazuje na zabetonowanie struktury tej formacji. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i zapewne tak pozostanie w najbliższym czasie.
Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić.
Obecna Struktura i Działalność OSP
Z danych rejestrowych z początku 2018 r. wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 4341 jest włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).
Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także w działaniach specjalistycznych takich jak ratownictwo techniczne, powodzowe, chemiczne i ekologiczne, medyczne, wysokościowe, wodne oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP)
W ramach OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią naturalne ośrodki szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Młodzieżowa drużyna pożarnicza jest integralną częścią składową danej jednostki OSP.
Działalność Kulturalna i Wychowawcza
Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz obejmuje również popularyzację wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcje promujące kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach.
"Straż pożarna" (1960 r.) /CAŁY FILM/
Podstawa Prawna i Patron
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy:
- Ustawy o ochotniczych strażach pożarnych
- Ustawy - Prawo o stowarzyszeniach z późniejszymi zmianami
- Ustawy o ochronie przeciwpożarowej z późniejszymi zmianami
Patronem ochotniczej straży pożarnej jest św. Florian. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę śmierci św. Floriana, patrona m.in. strażaków.
Procedury Alarmowania i Działania
Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie, ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając samodzielnie.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT)
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą spełniać określone kryteria: być w wieku 18-65 lat, posiadać aktualne badania lekarskie oraz ukończyć odpowiednie przeszkolenie pożarnicze.
Obecnie w Polsce zarejestrowanych jest 15785 ochotniczych straży pożarnych.