Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce: Źródła, Obowiązki i Wyzwania

Działalność ochotniczych straży pożarnych (OSP) jest ściśle powiązana z funkcjonowaniem samorządu terytorialnego, na terenie którego działają. Mimo że OSP są stowarzyszeniami odrębnymi od gmin i posiadają potencjalnie wiele źródeł finansowania, w praktyce najczęściej opierają się na środkach przekazywanych przez jednostki samorządu terytorialnego. Zrozumienie mechanizmów finansowania OSP jest kluczowe zarówno dla samych jednostek, jak i dla samorządów.

Podstawa Prawna Finansowania OSP

Zasady finansowania działalności ochotniczych straży pożarnych zostały określone przede wszystkim w ustawie z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 194 ze zm.). Zgodnie z art. 32 tej ustawy, koszty funkcjonowania OSP są pokrywane w szczególności z następujących źródeł:

• Budżetów jednostek samorządu terytorialnego (gmin, powiatów, województw).
• Środków z budżetu państwa przekazywanych Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej.
• Wpływów instytucji ubezpieczeniowych.
• Środków pochodzących od osób fizycznych i prawnych (dobrowolne składki, darowizny).
• Środków pochodzących ze zbiórek publicznych.
• Środków własnych OSP.

Ponadto, ustawa przewiduje możliwość przekazywania przez jednostki samorządu terytorialnego dodatkowych środków pieniężnych w formie dotacji (art. 32 ust. 5 ustawy o OSP).

Katalog ten jest otwarty, co oznacza, że mogą istnieć inne źródła finansowania. W praktyce jednak podstawowym źródłem środków dla OSP pozostają środki pochodzące od jednostek samorządu terytorialnego.

Rola Gminy w Finansowaniu OSP

Ustawa o OSP nie definiuje szczegółowo pojęcia "kosztów", co pozwala na szeroką interpretację wszelkich wydatków związanych z funkcjonowaniem OSP. Szczególne obowiązki wobec OSP działających na ich terenie spoczywają na gminach.

Obowiązki Gminy wobec OSP

Zgodnie z art. 10 ustawy o OSP, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym:

• Obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie (w tym wyjściowe), środki łączności oraz ich utrzymanie.
• Finansowanie szkoleń innych niż wskazane w art. 11 ust. 1 ustawy o OSP, a także szkoleń z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy.
• Ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP, członków i opiekunów młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych, obejmujące ubezpieczenie grupowe, od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków.
• Badania lekarskie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP, mające na celu stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych lub szkoleniu.
• Wyżywienie strażaków ratowników OSP podczas działań ratowniczych, akcji ratowniczych, działań prowadzonych przez inne służby trwających co najmniej 6 godzin, a także szkoleń, ćwiczeń i zawodów sportowo-pożarniczych trwających co najmniej 8 godzin.

Katalog ten jest przykładowy i może być poszerzony o inne wydatki mieszczące się w zakresie zadań własnych gminy, takich jak zapewnienie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli, ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym.

Rola Powiatu i Województwa

W odróżnieniu od gmin, przepisy ustawy o OSP nie precyzują konkretnych obowiązków finansowych powiatów i województw wobec OSP. Oznacza to, że zakres ich finansowania może być szerszy i bardziej elastyczny, ale jednocześnie nie ma wobec OSP skonkretyzowanych ustawowych zobowiązań.

Finansowanie Stosownie do Posiadanych Sił i Środków

Zwrot "stosownie do posiadanych sił i środków" użyty w ustawie o OSP, zgodnie z wnioskami raportu pokontrolnego NIK, powinien być interpretowany w odniesieniu do potencjału i roli danej OSP w systemie ochrony przeciwpożarowej, a nie zasobności gminy. Ma to na celu zapewnienie racjonalnego rozdysponowania środków publicznych i uwzględnienie realnych potrzeb jednostek.

Inne Źródła Finansowania OSP

Oprócz środków samorządowych, OSP mogą korzystać z wielu innych źródeł:

1. Środki z Budżetu Państwa

Środki z budżetu państwa są przekazywane za pośrednictwem Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej. Poszczególne OSP składają wnioski do powiatowych komend PSP, które odgrywają kluczową rolę w podziale dotacji. Kryteria podziału obejmują dyspozycyjność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne oraz klasyfikację budżetową.

2. Wpływy z Instytucji Ubezpieczeniowych

Część środków z obowiązkowego ubezpieczenia od ognia, przekazywana przez zakłady ubezpieczeń, trafia do jednostek ochrony przeciwpożarowej, w tym do OSP. Połowa tych wpływów jest dystrybuowana za pośrednictwem PSP.

3. Środki z Funduszy i Fundacji

Wiele funduszy i fundacji kapitałowych oferuje specjalne konkursy dotacyjne dla OSP. Przykłady to:

• Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników: Oferuje dotacje na zakup sprzętu ratowniczego, z minimalnym wkładem własnym.
• Fundacja Orlen ("Orlen dla Strażaków"): Wspiera projekty związane z potrzebami OSP, finansując zakup określonego sprzętu strażackiego. Fundacja może również udzielać darowizn.

4. Środki z WFOŚiGW i NFOŚiGW

Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wspierają OSP poprzez programy finansowania zakupu specjalistycznego sprzętu ratowniczego i wyposażenia. Zasady dotacyjne różnią się w zależności od województwa.

5. Nieodpłatne Przekazanie Sprzętu

OSP mogą ubiegać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt od Państwowej Straży Pożarnej, innych służb mundurowych, a także od Ministra Obrony Narodowej. Okres dobrego wyposażenia służb mundurowych stwarza dodatkowe możliwości pozyskania wartościowego sprzętu.

Wyzwania i Zmiany Prawne

Nowa ustawa o OSP, wchodząca w życie 1 stycznia 2022 r., miała na celu wyeliminowanie wątpliwości interpretacyjnych istniejących wcześniej. Niestety, wprowadziła ona nowe problemy i zamieszanie, prowadząc do unieważniania uchwał gminnych i sporów prawnych. Analiza projektu nowelizacji ustawy wskazuje na potrzebę doprecyzowania przepisów dotyczących finansowania OSP, zwłaszcza w zakresie:

• Lokalizacji przepisów: Art. 10 dotyczący finansowania OSP powinien znajdować się w rozdziale poświęconym finansowaniu, a nie organizacji jednostek ratowniczo-gaśniczych.
• Kompilacji przepisów: Nowe kategorie finansowania powinny być jaśniejsze i nie powielać istniejących wątpliwości.
• Umundurowania galowego: Niejasność przepisów dotyczących zakupu umundurowania galowego dla OSP powinna zostać rozwiązana poprzez jednoznaczne określenie odpowiedzialności gminy.
• Ubezpieczenia młodzieżowych drużyn pożarniczych: Projektowane zmiany pozbawiły dotychczasowego ubezpieczenia członków MDP i DDP.

Pozytywnym aspektem zmian jest wprowadzenie obowiązku zapewnienia przez gminy szkoleń BHP dla ratowników OSP oraz otwartość katalogu finansowania dzięki użyciu zwrotu "w szczególności". Usunięcie niejasnego art. 32 ust. 4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej również stanowi pozytywną zmianę.

Umowa z OSP

Od 1 stycznia 2022 r. gminy mają obowiązek zawarcia umowy ze wszystkimi OSP działającymi na ich terenie. Celem tej umowy ma być zabezpieczenie gmin, na których terenie nie działa OSP, pod kątem zagrożeń przeciwpożarowych, choć cel ten bywa kwestionowany.

Ekwiwalent dla Strażaków OSP

Nowe przepisy wprowadzają zmiany w sposobie ustalania i wypłaty ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ratowników OSP za udział w działaniach ratowniczych. Określenie godzin pracy, zdarzeń w ciągu godziny oraz trybu wypłaty wymaga precyzyjnych zarządzeń wójta.

tags: #hsla #o #finansowanie #osp