Rozbiory Polski znacząco zahamowały rozwój państwa, wstrzymując również proces reformowania ochrony przeciwpożarowej. Po upadku Rzeczypospolitej, kształtowanie się tej ochrony było zróżnicowane i zależało od systemów oraz przyzwolenia państw zaborczych. Wzrastająca klęska pożarów zmuszała jednak władze zaborcze do zajęcia się bezpieczeństwem pożarowym.
Wczesne próby regulacji i organizacji ochrony przeciwpożarowej obejmowały m.in. ustawę o policji ogniowej dla gmin wiejskich z 1786 roku. Określała ona warunki bezpiecznego budownictwa i gromadzenia sprzętu gaśniczego w domach, zobowiązywała do zapobiegania pożarom i czuwania, by one nie wybuchały. W gminach utrzymywano stróżów miejskich z obowiązkiem alarmowania o pożarach, a mieszkańców i służbę dworską zobowiązywano do czynnego zwalczania pożarów. Przepisy te zostały powtórzone i uzupełnione rozporządzeniem z 1824 roku.
W czasach Księstwa Warszawskiego, w 1806 roku, przy komendzie policji utworzono Oddział Pożarny. W 1810 roku, a także w okresie powstania listopadowego w 1831 roku, Rząd Narodowy wydał dokument pt. „Dodatkowa organizacja straży ogniowej w stolicy w czasie oblężenia", który powołał do życia korpus pompierów i określił ich profesjonalną organizację. Pierwszą próbę utworzenia zawodowej straży ogniowej w Królestwie Polskim podjął w 1829 roku mieszkaniec Warszawy Jan Rudnicki, przedstawiając szczegółowy projekt organizacyjny. Ostatecznie, 1 stycznia 1836 roku Straż Ogniowa w Warszawie rozpoczęła służbę, będąc doskonale zorganizowaną, wyszkoloną i wyposażoną.
W XIX i na początku XX wieku ochrona przeciwpożarowa nie była jeszcze powszechna i systemowa. Straty ponoszone w wyniku pożarów bywały olbrzymie, a wraz z nimi sumy odszkodowań. Pierwsze ochotnicze organizacje pożarowe zaczęły powstawać w drugiej połowie XIX wieku, równolegle we wszystkich trzech zaborach, często działając nie tylko w obszarze ratownictwa, ale także jako ośrodki życia społecznego i patriotycznego.
Rozwój Pożarnictwa Ochotniczego w Galicji przed Zjazdem
W Galicji, w odróżnieniu od zaboru pruskiego i rosyjskiego, polskie organizacje społeczne cieszyły się większą swobodą działalności. To właśnie tutaj, w 1860 roku, powstało Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia, Gradu i na Życie im. św. Floriana, powszechnie zwane „Florianką”. Dwa lata później rozpoczęła się akcja tworzenia pierwszych stowarzyszeń strażackich.
Kluczową rolę w rozwoju pożarnictwa odegrała pierwsza w Galicji Ochotnicza Straż Pożarna, utworzona w Krakowie w 1865 roku. Jako organizacja skupiająca przedstawicieli wszystkich stanów, szybko stała się ośrodkiem życia obywatelskiego i narodowego, przyciągając przede wszystkim młodzież rzemieślniczą i akademicką, promieniując przykładem na inne większe miasta Galicji.
Idea zrzeszania się straży pożarnych nabierała kształtów. Straż Ogniowa Miejska w Przemyślu została utworzona w 1865 roku, stając się pierwszą zawodową formacją w regionie. W 1871 roku, do pomocy Miejskiej Straży Ogniowej, powołano Towarzystwo Ochotniczej Straży Pożarnej w Przemyślu, na czele którego stanął Ignacy Frankowski. Ten sam Ignacy Frankowski, C.K. notariusz i radny miejski, a wcześniej burmistrz Przemyśla (1867-1870), przewodniczył obradom zjazdu straży ogniowych 25 sierpnia 1872 roku w Wieliczce. To właśnie podczas tego zjazdu powołano Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Galicji i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskim. Wydarzenie to było ważnym prekursorem dla pełnej konsolidacji ruchu strażackiego w zaborze austriackim.
I Krajowy Zjazd Strażacki we Lwowie (1875)
Uwieńczeniem tych inicjatyw i formalnym momentem powstania ogólnogalicyjskiego ruchu pożarniczego był I Krajowy Zjazd Strażacki, który odbył się we Lwowie w dniach 31 października i 1 listopada 1875 roku. Zjazd ten miał na celu oficjalne i ostateczne powołanie do życia Krajowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim.
Na Zjeździe lwowskim reprezentowanych było „ogółem 57 towarzystw Ochotniczych Straży Pożarnych oraz 4 straże miejskie ze Lwowa, Przemyśla, Krakowa i Tarnopola, a także 2 Rady Miejskie - Wieliczka i Wadowice, co dało łącznie 306 uczestników”. Wśród reprezentowanych miejscowości znalazły się m.in.:
- Kraków, Chrzanów, Oświęcim, Żywiec, Kęty, Wadowice, Myślenice, Nowy Sącz, Wieliczka, Bochnia, Tarnów, Mielec, Pilzno, Dębica, Sędziszów, Rzeszów, Sanok, Brzozów, Brzesko, Zakliczyn, Okocim, Przemyśl, Jarosław, Staremiasto (obecnie Stary Sambor), Drohobycz, Stryj, Dolina, Stanisławów, Nadworna, Tyśmienica, Tłumacz, Sniatyn, Kołomyja, Buczacz, Brzeżany, Rohatyn, Bobrka, Złoczów, Podhajce, Tarnopol, Brody, Kamionka Strumiłowa, Sokal, Mosty Wielkie, Kulików, Żółkiew, Rawa Ruska, Jaworów, Gródek, Mościska, Rudki, Lwów, Kolbuszowa, Szczerzec, Jaworzno, Zaleszczyki.
W charakterze gości obecnych było również czterech Delegatów z Czerniowiec, co świadczyło o szerokim zainteresowaniu inicjatywą.
Działalność i Wpływ Krajowego Związku OSP
Po formalnym powołaniu, Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych aktywnie wspierał sprawy bezpieczeństwa pożarowego. Dzięki jego staraniom, Związek organizował kursy pożarnicze, wydawał „Przewodnik Pożarniczy”, podręczniki i broszury dla straży. Przykładem jest publikacja „Biblioteka strażacka Nr. 25, Redaktor: Antoni Szczerbowski. Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. Lwów. 1900 r.”
Wśród najczynniejszych działaczy Związku należy wymienić księcia Adama Sapiehę (wielokrotnego posła na Sejm Krajowy), Henryka Rewakowicza (redaktora naczelnego „Kuriera Lwowskiego”) oraz doktora Alfreda Zgórskiego, radcę rządowego i dyrektora Banku Krajowego, który w latach 1887-1904 był zastępcą naczelnika Krajowego Związku OSP, a następnie do 1915 roku pełnił funkcję naczelnika Związku.
Znaczenie organizacji strażackich w Galicji wykraczało poza walkę z ogniem. W realiach społeczno-politycznych czasu zaborów, organizacje pożarowe często prowadziły zakonspirowane działania związane z pielęgnowaniem polskiej tradycji, patriotycznym wychowaniem, zapobieganiem rusyfikacji i germanizacji, a nawet przygotowaniami do walki o niepodległość. Były więc nie tylko organizacjami zajmującymi się ratownictwem i bezpieczeństwem, ale także ważnymi ośrodkami społecznymi i politycznymi.
Materiał filmowy zrealizowany na potrzeby wizyty studyjnej OSP z Ukrainy w Gminie Głusk - wersja UA
Zjazd Lwowski zapoczątkował serię kolejnych zjazdów, umacniających strukturę Związku i rozwijających idee pożarnicze. Podczas IX Krajowego Zjazdu Strażackiego, który również odbył się we Lwowie w sierpniu 1900 roku, zaproponowano, by przy ochotniczych strażach pożarnych tworzone były żeńskie oddziały samarytańskie, co świadczyło o postępowej myśli i dążeniu do szerszego zaangażowania społecznego.
Pożarnictwo Polskie w Obliczu Zaborów: Kontrasty i Aspiracje
Działacze polskich organizacji strażackich, pomimo wielu trudności, dążyli do zacieśniania współpracy na obszarach poszczególnych zaborów. Sytuacja polskiego pożarnictwa była jednak bardzo zróżnicowana:
- W zaborze pruskim polskie organizacje społeczne miały znacznie utrudnioną działalność. Pożarnictwem często zarządzali Niemcy.
- Na terenach zaboru rosyjskiego polskie straże miały najtrudniejszą sytuację. Kilkukrotne próby powołania organizacji zrzeszającej polskie straże pożarne były blokowane przez władze. Dopiero początek I wojny światowej spowodował, że władze rosyjskie zliberalizowały stosunek do społeczeństwa polskiego. W 1916 roku, z inicjatywy Stanisława Chomicza, reprezentującego Instytucję Ubezpieczeń Wzajemnych Budowli od Ognia, odbył się w Warszawie I Ogólnokrajowy Zjazd Straży Ogniowych. Uczestniczyło w nim 960 delegatów, reprezentujących 302 lokalne straże. To wydarzenie było wyrazem ogólnopolskich aspiracji i dążeń do zjednoczenia ruchu pożarniczego, pomimo politycznych podziałów.
W 1912 roku region Galicji swobodnie posługiwał się językiem polskim w strażach, co było nie do pomyślenia w innych zaborach, gdzie zaborca dostrzegał zagrożenie w rodzącym się polskim ruchu strażackim. Niemniej jednak, straże pożarne były potrzebne w obszarze bezpieczeństwa, co zmuszało władze rosyjskie do pewnej tolerancji, choć dążyły one do obsadzania stanowisk kierowniczych osobami lojalnymi.
Dziedzictwo i Kontynuacja
I Krajowy Zjazd Strażacki we Lwowie w 1875 roku był przełomowym momentem w historii zorganizowanego pożarnictwa polskiego. Stanowił on solidny fundament dla rozwoju ochotniczych straży pożarnych w Galicji, które stały się nie tylko obrońcami przed żywiołem, ale także ważnymi ośrodkami kultywowania polskości i patriotyzmu w trudnych czasach zaborów.
Dziś w Polsce działa około 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, zrzeszających blisko 700 tysięcy osób. Ponad połowa z nich powstała jeszcze przed II wojną światową, pielęgnując bogatą historię i tradycję, której korzenie tkwią również w pionierskich inicjatywach zapoczątkowanych na lwowskim zjeździe.