Zasady pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP), w tym kwestie dotyczące czasu wolnego po działaniach, są przedmiotem szczegółowych regulacji prawnych. Dziennik Ustaw opublikował nowelizację rozporządzenia dotyczącego zasad pełnienia służby przez strażaków PSP, która wprowadza szereg doprecyzowań, mających na celu ujednolicenie codziennej organizacji służby.
Nowe regulacje prawne
Nowe przepisy, które weszły w życie z dniem 1 lipca 2025 r. na mocy Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 maja 2025 r., doprecyzowują m.in. godziny nocnej służby, zasady przedłużania czasu służby oraz czas wolny po podróży służbowej. Zaktualizowane rozporządzenie wdraża także dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.
W nowelizacji znalazły się zapisy dotyczące przedłużenia służby ze względu na szczególne potrzeby jednostki oraz sposobu udzielania wolnego w zamian za nadgodziny. Kluczowe punkty regulacji obejmują:
- Informację o udzieleniu albo odmowie udzielenia strażakowi zgody na pełnienie służby w określony sposób, przekazywaną na piśmie.
- Ustanowienie zasad, że czas wolny od służby udziela się strażakowi w dniach, które są dla niego dniami służby ustalonymi w harmonogramie służby (§ 8 ust. 2). Informacja o tym jest przekazywana na piśmie nie później niż do zakończenia służby poprzedzającej służbę w dniu wyznaczenia wolnego.
- W uzasadnionych przypadkach, w celu zapewnienia ciągłości służby, kierownik jednostki organizacyjnej może wyznaczyć służbę strażakowi na dzień niebędący jego dniem służby ustalonym w harmonogramie służby.
Ewidencja i rozliczanie czasu służby
Podstawą do rozliczenia czasu służby strażaka są karty ewidencji czasu służby, które zakłada się i prowadzi odrębnie dla każdego strażaka. Karty te prowadzi się w sposób pozwalający na rozliczenie wymiaru czasu służby obowiązującego strażaka w przyjętym okresie rozliczeniowym. Ewidencjonują one czas służby pełnionej według obowiązującego harmonogramu, a także czas służby pełnionej ponad normę określoną w art. 35 ust. ustawy o PSP. Dla strażaków skierowanych na naukę do szkoły, na przeszkolenie lub na studia niezbędne do wykonywania zadań służbowych, czas uczestnictwa w zajęciach wynikających z programu nauczania ewidencjonuje się jako czas służby.
W przypadkach wykonania zadań służbowych o charakterze terminowym lub zabezpieczającym działania, czas wykonywania zadań służbowych jest ewidencjonowany od momentu zadysponowania lub delegowania do momentu powrotu, lecz w wymiarze nie mniejszym niż określony w harmonogramie służby. Jeżeli okres zadysponowania lub delegowania obejmował dni, które zgodnie z obowiązującym strażaka harmonogramem służby były dniami wolnymi od służby, to przyjmuje się, że w tych dniach obowiązywał strażaka 8-godzinny wymiar czasu służby.
Czas wolny po dyżurach 12- i 24-godzinnych
Kwestia czasu wolnego po dyżurach, zwłaszcza w systemie codziennym, budzi wiele pytań i różnic w interpretacjach. Art. 35 ust. 7 ustawy o PSP stanowi, że w ramach codziennego rozkładu czasu służby strażak może być wyznaczony do pełnienia, w dowolnym czasie, dyżuru trwającego nie dłużej niż 24 godziny, po których udziela się godzin wolnych od służby w odpowiednim wymiarze, lecz nie więcej niż 48 godzin, w dniach od poniedziałku do piątku.
Interpretacje "odpowiedniego wymiaru"
Termin "w odpowiednim wymiarze" oznacza ilość godzin przepracowanych ponad normatyw. Praktyka pokazuje, że:
- Za służbę 12-godzinną w dzień powszedni nalicza się 4 godziny nadliczbowe.
- Za służbę 12-godzinną w nocy (od poniedziałku do piątku) nalicza się 12 godzin nadliczbowych.
- W dni wolne od służby, za 12 godzin pracy nalicza się 12 godzin wolnych, a za 24 godziny pracy - 24 godziny wolne.
Komenda Główna PSP (KG PSP) dopuszcza możliwość otrzymania naraz dwóch 8-godzinnych dni wolnych (czyli 16 godzin, co bywa utożsamiane z określeniem "nie więcej niż 48 godzin" w kontekście dni wolnych od poniedziałku do piątku, a nie bezpośrednio po służbie), natomiast trzecią 8-godzinną służbę należy odebrać w innym terminie. Warto zaznaczyć, że dla dobra służby komendant nie musi udzielić tych dni wolnych od razu, np. ze względu na nawał pracy, choć po służbie nocnej raczej nie powinien się sprzeciwiać.
Film edukacyjny o bezpieczeństwie - Pożar i gaz w szkole
Rozliczanie nadgodzin a normatyw tygodniowy
W systemie, gdzie strażak pełni służbę w systemie codziennym i jest wyznaczany do pełnienia dyżurów 12-godzinnych, często spotyka się praktykę, że dopiero po skumulowaniu dwóch 12-godzinnych dyżurów otrzymuje się 1 dzień wolny (8 godzin). Oznacza to, że za każdą służbę naliczane są 4 godziny nadliczbowe do odbioru.
Ważne jest rozróżnienie, że normatyw tygodniowy 40 godzin nie jest pomniejszany o czas wolny po służbie. Zamiast tego, strażak „zarabia” godziny nadliczbowe, które następnie odbiera. Przykładowo:
- Za służbę 12-godzinną w tygodniu w dzień zarabia się 4 godziny, co oznacza, że aby otrzymać dwa dni wolnego (16 godzin), trzeba by „odrobić” 12 godzin.
- Za służbę 12-godzinną w tygodniu w noc zarabia się 12 godzin, co przy dwóch dniach wolnego (16 godzin) oznacza, że brakuje 4 godzin.
- W dni wolne od służby, za 12-godzinną służbę zarabia się 12 godzin wolnego, a za 24-godzinną służbę - 24 godziny wolnego.
Należy pamiętać, że „tylko, żeby coś odebrać to najpierw je trzeba zarobić!”.
Rozbieżności i wyzwania interpretacyjne
Mimo istniejących przepisów, w praktyce często pojawiają się rozbieżności i brak jasnych interpretacji. Wiele jednostek postępuje „według własnego widzimisię”, co prowadzi do sytuacji, gdzie interpretacja przepisów jest często „na niekorzyść strażaka”. Brak jest oficjalnych interpretacji, co skłania do polegania na nieformalnych wyjaśnieniach. Często wydział kadr przekazuje informacje, że służba na zmianach pełniona jest "grzecznościowo", co dodatkowo komplikuje sytuację.
Różnice w traktowaniu służby i dyżurów
Kwestią sporną jest także rozróżnienie między dyżurem a przedłużeniem służby. Dyżur to pełnienie służby przez 12 lub 24 godziny. Przedłużenie czasu służby strażaka ponad 40 godzin tygodniowo jest uzasadnione koniecznością dokończenia rozpoczętych czynności, jeżeli nie mogą zostać przerwane, oraz wykonania czynności niecierpiących zwłoki, a także utrzymania minimalnej obsady osobowej każdej zmiany. Ma ono jednak ścisłe limity w sześciomiesięcznym okresie rozliczeniowym: nie więcej niż 8 przypadków trwającego 24 godziny wykonywania zadań służbowych i pełnienia dyżuru (nie więcej jednak niż 2 razy w miesiącu) oraz 16 przypadków trwającego 12 godzin wykonywania zadań służbowych i pełnienia dyżuru (nie więcej jednak niż 3 razy w miesiącu).
Problemem jest również fakt, że Komenda Główna PSP wyjaśniła, iż nie można przedłużyć czasu służby dyspozytorom, ponieważ przepisy tego nie przewidują. Nie ma też jednoznacznych regulacji dla strażaków biurowych. Często kadrowcy interpretują służbę na Powiatowym Stanowisku Kierowania (PSK) nie jako służbę, a jako nadliczbową, co wpływa na zasady udzielania wolnego.
Zgodnie z przepisami, w zmianowym rozkładzie czasu służby, po zakończeniu służby, strażakowi udziela się co najmniej 24 godzin czasu wolnego. Jeśli strażak pełnił służbę co najmniej przez 8 godzin w porze nocnej, udziela się mu co najmniej 48 godzin czasu wolnego od służby, z wyjątkiem okoliczności określonych w art. 35 ust. 9 i 10 ustawy. To prowadzi do pytań, czy 48 godzin wolnego przysługuje tylko dyspozytorom, czy także strażakom z podziału bojowego.
Niedostosowanie przepisów do rzeczywistości
Wiele głosów wskazuje, że rozporządzenie ma się nijak do rzeczywistości i nie przewiduje wszystkich sytuacji, zwłaszcza konieczności wspomagania zmianowych strażakami z systemu codziennego w komendach miejskich i wiejskich. To powoduje, że każda komenda może stosować własne zasady, prowadząc do niejednolitości i poczucia niesprawiedliwości, gdzie „jedni mają 48 godzin wolnego, a niektórzy godzinę za godzinę”. Sytuacja ta budzi pytania o logikę w przepisach i ich stosowanie.
Perspektywy zmian - nowe projekty
Istniejące problemy są dostrzegane, czego dowodem jest nowy projekt rozporządzenia o czasie służby z 23.02.2007 r., który uwzględnił poprawkę o możliwości przedłużenia służby dyspozytorom w celu zapewnienia obsady PSK. Niestety, nowy projekt nie przewiduje systemu codziennego w uzupełnianiu zmianowego, choć ustawa o PSP taką możliwość dopuszcza. To wskazuje, że wyzwania związane z elastycznym zarządzaniem czasem służby i wolnym strażaków nadal pozostają aktualne i wymagają dalszych doprecyzowań prawnych.