Święty Jacek Odrowąż (herbu Odrowąż, ur. 1183 w Kamieniu Śląskim, zm. 15 sierpnia 1257 w Krakowie) był polskim duchownym katolickim, dominikaninem, misjonarzem i kaznodzieją, uznawanym za świętego Kościoła katolickiego oraz historycznego patrona Polski. Był pierwszym Polakiem, który wstąpił do nowo utworzonego Zakonu Kaznodziejskiego, a wraz ze swoimi towarzyszami stanowił pierwszą grupę dominikanów w Polsce.
Pochodzenie i wstąpienie do zakonu
Święty Jacek Odrowąż wywodził się z możnej rodziny Odrowążów, która miała tradycje chrześcijańskie. Jego krewnymi byli m.in. Iwo Odrowąż, biskup krakowski i kanclerz na dworze Leszka Białego, błogosławiony Czesław Odrowąż oraz błogosławiona Bronisława. Jacek Odrowąż pobierał nauki w krakowskiej szkole katedralnej pod okiem Wincentego Kadłubka. Po ukończeniu szkoły otrzymał święcenia kapłańskie i został kanonikiem katedry krakowskiej przed rokiem 1219.
Przypuszczalnie w 1217 roku Jacek Odrowąż wstąpił na uniwersytet w Bolonii. Około 1220 roku, będąc w Rzymie, przystąpił do nowo powstałego Zakonu Kaznodziejskiego, pod wpływem cudu dokonanego przez św. Dominika. Według legendy, podczas mszy święci Jacek i Czesław mieli widzieć uniesionego w górze św. Dominika.
Misja dominikańska w Polsce i Europie
Po odbyciu nowicjatu i złożeniu ślubów zakonnych, na wiosnę 1221 roku św. Jacek wraz z towarzyszami wyruszył do Polski, rozpoczynając po drodze pracę misyjną. Podróżowali przez Włochy, Austrię, Czechy i Morawy, zakładając klasztory dominikańskie. W Bolonii uczestniczyli w kapitule generalnej zakonu. Według tradycji, Jacek założył klasztor we Friesach, a następnie placówki w Znojmie, Igławie, Ołomuńcu, Pradze, Wrocławiu i Kamieniu.
Dominikanie przybyli do Krakowa 1 listopada 1221 roku. Biskup Iwo Odrowąż przekazał im drewniany kościół św. Trójcy, który został objęty przez zakon 3 marca 1222 roku. Konsekracji dokonał zimą 1223 roku biskup Iwo w obecności legata papieskiego, kardynała Gregorio Crescenziego. Święty Jacek Odrowąż został przełożonym polskich dominikanów, zorganizował klasztor, zaciągał nowe powołania i rozpoczął pracę kaznodziejską w Krakowie i okolicy.
Działalność misyjna na Pomorzu, Rusi i Prusach
W 1225 roku, na dominikańskiej kapitule generalnej w Bolonii, postanowiono rozesłać grupy zakonników do różnych regionów. Jacek Odrowąż udał się na Mazowsze, a następnie do Gdańska. Książę pomorski Świętopełk, za radą biskupa włocławskiego Michała, podarował dominikanom kościół św. Marcina. Po założeniu placówki w Gdańsku, Jacek powrócił do Krakowa.
Jesienią 1228 roku Jacek Odrowąż wraz z towarzyszami udał się na Ruś, w kierunku Kijowa. Podróżowali szlakami handlowymi, docierając do ośrodków miejskich i dworów książęcych. Przypuszczalnie zajęli założony w 1159 roku przez benedyktynów klasztor pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w Kijowie. Dominikanie starali się pozyskiwać wyznawców wśród prawosławnych i otrzymali od papieża szerokie pełnomocnictwa. Jest możliwe, że na polecenie papieża Grzegorza IX w 1232 roku Jacek Odrowąż badał możliwość ustanowienia na Rusi biskupa łacińskiego.
Po pewnym czasie Jacek wyruszył na Zadnieprze do Czernichowa, na Białoruś do Smoleńska, a być może nawet do Moskwy. Na kapitule prowincjonalnej w 1232 roku postanowiono, aby Jacek Odrowąż udał się do Prus. Po przybyciu na Pomorze, po uwięzieniu biskupa Christiana przez Sambów i nawiązaniu współpracy z zakonem krzyżackim, został kierownikiem akcji misyjnej w Prusach. Nawracał Prusów i duszpasterzował rycerzom przybyłym na krucjatę. W 1236 roku papież polecił legatowi Wilhelmowi z Modeny podzielić Prusy na cztery diecezje i wybrać biskupów wśród dominikanów.
Ostatnie lata i śmierć
W 1236 roku Jacek Odrowąż udał się na kapitułę generalną zakonu do Paryża. W piątej dekadzie XIII wieku wybuchła wojna między Prusami a Krzyżakami i koalicją polskich książąt, co spowodowało wygaśnięcie działalności misyjnej w 1242 roku. W tym czasie zniszczony został klasztor św. Dominika w Płocku.
Wówczas Jacek wrócił do Krakowa, gdzie spędził ostatnie lata życia, kontynuując ewangelizację, głosząc kazania i spowiadając. Brał udział w corocznych kapitułach prowincjonalnych. Przypuszczalnie był kaznodzieją generalnym i przyczynił się do kanonizacji św. Stanisława Szczepanowskiego. Zmarł 15 sierpnia 1257 roku w Krakowie. Msza pogrzebowa odbyła się w kościele św. Trójcy.
Kult i dziedzictwo
Święty Jacek Odrowąż wzór modlitwy i umartwienia widział w św. Dominiku. Podobnie jak założyciel zakonu, oddawał głęboką cześć Matce Bożej. Żywił również kult eucharystyczny i kładł nacisk na indywidualną spowiedź. Oddany pracy misyjnej, więcej czasu poświęcał obcowaniu z ludźmi niż studiom.
Dobrowolnie podejmował praktyki ascetyczne: spędzał noce na modlitwie, biczował się do krwi, pościł o chlebie i wodzie w piątki oraz wigilie świąt Matki Bożej i apostołów. W XVII wieku kult św. Jacka był silny we Francji i w Rzymie. Polski święty był postrzegany jako jeden z najważniejszych europejskich misjonarzy. Do św. Jacka zwracała się św. Małgorzata Maria Alacoque w trudnych chwilach swojego powołania. Kult świętego jest obecny do dziś w Ameryce Południowej.
Imię św. Jacka nosili m.in. hiszpański błogosławiony Jacek Orfanel oraz japoński błogosławiony Józef od św. Jacka. W 1766 roku papież Klemens XII zatwierdził istniejące w krakowskim kościele św. Trójcy bractwo pod patronatem św. Jacka, które przyczyniło się do ożywienia czci wobec polskich świętych w okresie niewoli narodowej.
Relikwiarz św. Jacka wykonany przez króla Zygmunta III Wazę około 1611 roku jest przechowywany w kościele św. Trójcy w Krakowie. Wizerunek św. Jacka Odrowąża jako patrona Polski przedstawia go w dominikańskim habicie, z rozpostartymi ramionami osłaniającego Orła Białego. Wokół niego unoszą się postacie świętych, a u dołu kompozycji przedstawiono bitwę wiedeńską z udziałem Jana III Sobieskiego.
Źródła historyczne
Święty Jacek Odrowąż wzmiankowany jest trzykrotnie w dokumentach z lat 1236-1238, które przetrwały do czasów współczesnych. Podstawowym źródłem wiedzy o jego życiu jest dzieło pt. "De vita et miraculis sancti Jacchonis" z połowy XIV wieku, napisane przez lektora Stanisława z klasztoru św. Trójcy w Krakowie. Praca ta stanowi raczej wykaz cudów dokonanych przez świętego niż biografię.
Inne ważne źródła to m.in. "Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis" Jana Długosza, "Żywoty świętych" Piotra Skargi, życiorys napisany przez Seweryna z Lubomla oraz zapisy kronikarskie sprzed XV wieku i liczne dokumenty dominikańskie.
Kontekst historyczny
Święty Jacek Odrowąż żył w okresie rozbicia dzielnicowego Polski (1138-1320). Był to czas walk dynastycznych Piastów o panowanie nad Krakowem, zmian w funkcjonowaniu państwa, przekształcania się gospodarki i rozwoju miast na prawie magdeburskim. W tym okresie rosły wpływy Stolicy Apostolskiej, a Kościół w Polsce zyskiwał na samodzielności.
Okres ten charakteryzował się również najazdami łupieskimi na Polskę i Ruś, a także rozwojem Zakonu Krzyżackiego, który stał się jednym z najsilniejszych państw w Europie. W 1241 roku ziemie polskie najechały mongolskie wojska, znane jako Tatarzy, odnosząc zwycięstwo w bitwie pod Legnicą.
Jednocześnie rozwijało się rolnictwo dzięki rozpowszechnieniu trójpolówki, brony i pługa, co sprzyjało rozwojowi osadnictwa. W dziedzinie kultury przychodziła z Francji architektura gotycka, wypierając romańską, a w szkołach uczono siedmiu sztuk wyzwolonych.