Ospa wietrzna: przebieg, czas trwania i leczenie

Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych, wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella-zoster Virus). Dotyka głównie dzieci, najczęściej w wieku przedszkolnym i szkolnym (2-10 lat), choć coraz częściej diagnozuje się ją również u młodzieży i dorosłych. W Polsce szczepienie przeciw ospie wietrznej należy do szczepień zalecanych.

Jak dochodzi do zakażenia wirusem ospy wietrznej?

Do infekcji wirusem VZV dochodzi najczęściej drogą kropelkową, jednak wirus może być przenoszony również przez wiatr na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa choroby - ospa wietrzna. Wirus przedostaje się do organizmu przez górne drogi oddechowe i/lub spojówki. Następnie wnika do węzłów chłonnych, by po kilku dniach trafić do wątroby i śledziony, skąd wędruje do komórek nabłonka i błon śluzowych, a także do innych tkanek. Treść pęcherzyków ospowych również ma charakter zakaźny, a bezpośredni kontakt z wydzieliną pęcherzyków jest również drogą przenoszenia zakażenia. Zakażenie przenosi się także przez łożysko, przez co ospa w ciąży jest szczególnie niebezpieczna dla płodu.

Źródłem zakażenia jest wyłącznie człowiek. Choroba przenosi się niezwykle łatwo i szybko, a zakaźność u osób z kontaktu jest bardzo duża - w przypadku domowników wynosi nawet powyżej 90%. Ten, kto zaraża ospą wietrzną, może przenieść chorobę na kolejne osoby już na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki. Chorzy są zakaźni aż do momentu, gdy wszystkie krosty przekształcą się w strupki i odpadną, co zazwyczaj trwa około 7 dni.

Okres wylęgania i przebieg choroby

Okres wylęgania wirusa, czyli czas od momentu wniknięcia wirusa do pojawienia się pierwszych objawów, waha się od 10 do 21 dni, a średnio wynosi 14 dni. U noworodków i niemowląt jest zazwyczaj krótszy, natomiast u osób z obniżoną odpornością może wydłużyć się nawet do 28 dni. Choroba rzadko ma przebieg bezobjawowy.

Objawy ospy wietrznej

Ospa wietrzna na początku przypomina grypę. Objawy zwiastunowe, które mogą utrzymywać się przez kilka dni, obejmują:

• gorączkę (u młodzieży i dorosłych tak zwane objawy zwiastunowe)
• ból głowy
• bóle mięśni
• złe samopoczucie
• ból gardła i katar
• mdłości
• utratę apetytu

U dorosłych objawy grypopodobne występują częściej niż u dzieci, u których wysypka jest często pierwszym zauważalnym symptomem. Po około 1-2 dniach od wystąpienia pierwszych objawów pojawia się wysypka, która jest najbardziej charakterystycznym objawem ospy. Zmiany skórne przechodzą przez różne stadia, co jest określane jako "obraz gwiaździstego nieba", gdyż jednocześnie widoczne są:

1. Plamki: czerwone, drobne zmiany rumieniowe.
2. Grudki: małe, wypukłe guzki, które pojawiają się na brzuchu, klatce piersiowej, plecach lub twarzy, a następnie rozprzestrzeniają się na inne części ciała.
3. Pęcherzyki: po około 12-24 godzinach grudki zmieniają się w wypełnione jasnym, surowiczym płynem pęcherze, które są bardzo swędzące. Płyn ten jest wysoce zaraźliwy. Pęcherze te często pękają i uwalniają płyn, co może prowadzić do rozprzestrzenienia się wirusa.
4. Krostki: po około 2-3 dniach z pęcherzyków powstają krostki.
5. Strupki: finalnie krosty przysychają w strupki. Ich zagojenie zajmuje około czterech lub pięciu dni.

Wysypka występuje na całym ciele, w tym na skórze głowy, ramionach i nogach, a nawet w jamie ustnej, powiekach, okolicach narządów płciowych. Wysypce towarzyszy uporczywy świąd skóry. Drapanie zmian skórnych może powodować dodatkowe nadkażenie, co może prowadzić do powstania blizn. Zmiany skórne u chorych dorosłych są zwykle bardziej rozległe niż u dzieci, choć zdarza się także, że objawy są nietypowe i trudne do zauważenia.

Fazy rozwoju ospy wietrznej dzień po dniu

Rozwój ospy wietrznej można podzielić na kilka etapów:

Etap inkubacyjny

Trwa od 10 do 21 dni. Wirus przedostaje się do organizmu i zaczyna się rozprzestrzeniać, ale nie ma żadnych objawów. Osoba chora na ospę wietrzną zaraża nawet przez dwa dni, zanim pojawi się charakterystyczna wysypka.

Etap prodromalny

Trwa od jednego do dwóch dni. Jest to okres pomiędzy początkowymi objawami (grypopodobnymi) a pełnym rozwojem wysypki. Wirus przemieszcza się z dróg oddechowych lub oczu do węzłów chłonnych, a dalej do krwiobiegu. Osoba chora zaraża i może przenieść wirusa na inne osoby, dlatego należy unikać kontaktu z wydzieliną z nosa, śliną, a nawet łzami chorego.

Etap aktywny

Trwa zwykle od czterech do siedmiu dni. Na tym etapie pojawia się charakterystyczna wysypka ospy wietrznej.

• Wysypka: pojawia się na naskórku już po 10 dniach po ekspozycji na wirus. Wyglądem przypomina małe, wypukłe różowe lub czerwone plamki, które często zaczynają się na brzuchu, plecach i twarzy, a następnie rozprzestrzeniają się na całe ciało. Może również pojawić się w jamie ustnej (tzw. enanthema), co jest bardzo bolesne i może utrudniać spożywanie pokarmu.
• Pęcherze: po około 12 godzinach czerwone guzki zaczynają przekształcać się w wypełnione płynem pęcherze. Są one bardzo swędzące, ale nie należy ich drapać, aby zapobiec rozprzestrzenieniu się wirusa, powstawaniu blizn lub infekcji.
• Strupy: z czasem pęcherze zamieniają się w strupy. Gdy pęcherze pękają, rany pokrywają się strupami w miarę gojenia. Na tym etapie choroba stopniowo staje się mniej zaraźliwa i rozpoczyna się proces gojenia. Rany na skórze mogą ulec infekcji bakteryjnej, co może prowadzić do powstania ropy, zaczerwienienia, ciepła i tkliwości. W skrajnych przypadkach może dojść do sepsy.

Etap regeneracji

Trwa około jednego do dwóch tygodni. W miarę gojenia się pęcherzy objawami może być swędzenie skóry oraz ogólny dyskomfort. Jeśli pęcherze zostaną zadrapane lub zakażone, mogą pozostawić po sobie blizny.

Przebieg ospy wietrznej w różnych grupach wiekowych i stanach

Ospa wietrzna u dzieci

Ospa wietrzna dotyka głównie dzieci i ma zazwyczaj łagodny przebieg. U dzieci najczęściej trwa 5-10 dni, o ile przebiega łagodnie i bez komplikacji. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych może trwać jednak nieco dłużej. Jest ona jednak szczególnie niebezpieczna dla noworodków, których matki zachorowały 5 dni przed porodem lub w ciągu 48 godzin po nim. Istnieje wówczas ryzyko, że u noworodków rozwinie się ospa wrodzona, która może prowadzić do niskiej masy urodzeniowej, zaburzeń rozwoju, zaćmy, zapalenia siatkówki i naczyniówki, zmian skórnych, niedorozwoju kończyn oraz objawów neurologicznych.

Ospa wietrzna u dorosłych i kobiet w ciąży

Obecnie coraz więcej zachorowań występuje też wśród młodzieży i osób dorosłych. Przebieg choroby jest cięższy, a powikłania poważniejsze w przypadku:

• osób powyżej 20. roku życia,
• kobiet w ciąży (szczególnie w II i III trymestrze),
• osób z niedoborami odporności,
• noworodków matek, które zachorowały na ospę 5 dni przed porodem.

U dorosłych ospa wietrzna ma znacznie cięższy przebieg i może wywołać poważne powikłania. Kobiety w ciąży, które chorują na ospę wietrzną, są bardziej narażone na zapalenie płuc. Jeśli w pierwszym trymestrze lub na początku drugiego trymestru ciąży wystąpi ospa wietrzna, u dziecka mogą wystąpić wady wrodzone, w tym blizny, nieprawidłowy rozwój nóg lub ramion, problemy z mózgiem lub oczami oraz niska masa urodzeniowa. Zakażenie po 20. tygodniu ciąży zwykle nie powoduje wad u płodu, jednak może skutkować pojawieniem się półpaśca u dziecka po urodzeniu.

Półpasiec - reaktywacja wirusa VZV

Po przebytej chorobie wirus VZV ulega tzw. utajeniu w zwojach czuciowych, gdzie może przebywać przez wiele lat w postaci utajonej. Jego reaktywacja może nastąpić nawet po wielu latach od przebycia ospy wietrznej, najczęściej w momencie osłabienia odporności. Wskutek tego mogą pojawić się wykwity w obrębie skóry unerwianej przez zajęty nerw, co określamy mianem półpaśca. Półpasiec objawia się wysypką w obrębie jednego dermatomu, której często towarzyszą dolegliwości bólowe, świąd lub zaburzenia czucia. Półpasiec może dotyczyć nie tylko skóry, ale także narządów takich jak oko czy ucho, co może prowadzić do niedosłuchu i niedowidzenia.

Półpasiec występuje głównie u osób w podeszłym wieku, z obniżoną odpornością lub obciążonych innymi schorzeniami. Reaktywację zakażenia mogą wywołać także takie czynniki jak promieniowanie słoneczne, stres czy uraz mechaniczny. Kontakt z chorym na półpaśca nie spowoduje rozwoju tej choroby, lecz może skutkować pojawieniem się ospy wietrznej u osób, które jej nie przechodziły.

Powikłania po ospie wietrznej

Choć w większości przypadków ospa wietrzna ma łagodny przebieg, w niektórych przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób dorosłych, kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością. U pacjentów z obniżoną odpornością śmiertelność może wynosić nawet do 15%, a w przebiegu zapalenia płuc u kobiet ciężarnych nawet 40%.

Najczęstsze powikłania to:

• Nadkażenia bakteryjne zmian skórnych: najczęstsze powikłanie, spowodowane zwykle przez gronkowce i paciorkowce. Sprzyja mu niedostateczna higiena skóry, drapanie oraz stosowanie miejscowo działających leków i zasypek. Nadkażenia mogą mieć różną postać - od niewielkich ropni przez różę, ropowicę, martwicze zapalenie powięzi do sepsy włącznie.
• Zapalenie płuc: ciężkie powikłanie, które może być wywołane przez wirus VZV lub bakterie. Częściej występuje u osób w zaawansowanym wieku, osób z obniżoną odpornością, palaczy, chorych na POChP oraz kobiet w II i III trymestrze ciąży.
• Powikłania ze strony układu nerwowego:
• Zapalenie mózgu (encefalit): występuje przede wszystkim u dorosłych i może pozostawiać trwałe skutki neurologiczne.
• Zapalenie móżdżku: typowe, choć rzadkie powikłanie, występujące głównie u dzieci w wieku przedszkolnym. Objawia się zaburzeniami równowagi, skandowaną mową, drżeniem zamiarowym, oczopląsem.
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: rzadko występujące, ale stanowiące zagrożenie życia.
• Porażenia nerwów, zapalenie siatkówki.
• Zaburzenia wątroby: obserwuje się podwyższone poziomy enzymów wątrobowych, związane z łagodnym zapaleniem wątroby, które zwykle nie powoduje objawów. U części osób może rozwinąć się ostra niewydolność tego narządu.
• Inne powikłania: zapalenie mięśnia sercowego, nerek, stawów i układu moczowego, małopłytkowość, stany krwotoczne, odwodnienie, zespół Reye'a (szczególnie u dzieci i nastolatków przyjmujących aspirynę), trwałe blizny na skórze.

Leczenie ospy wietrznej

Po zaobserwowaniu pierwszych objawów ospy wietrznej należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, który zadecyduje o ewentualnym wdrożeniu farmakoterapii oraz o wprowadzeniu innych metod leczenia. Wyleczenie z reguły następuje samoistnie, jednak wirus nie ulega całkowitej eliminacji z organizmu. Leczenie skupia się na łagodzeniu objawów i wspieraniu procesu gojenia.

Leczenie objawowe

W łagodnym przebiegu ospy leczenie zwykle polega na podawaniu leków przeciwgorączkowych i łagodzących świąd.

• Leki przeciwgorączkowe: lekiem z wyboru jest paracetamol. Nie zaleca się stosowania ibuprofenu, aspiryny lub innych substancji z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, ponieważ mogą zwiększać ryzyko wystąpienia nadkażeń bakteryjnych skóry.
• Leki przeciwhistaminowe: skuteczne środki łagodzące świąd, stosowane w przebiegu ospy. Można podać leki doustne, jak również preparaty miejscowe (żele, kremy z substancjami chłodzącymi i łagodzącymi).
• Higiena skóry: zaleca się krótkie codzienne kąpiele, najlepiej chłodne, które przyniosą ulgę przy swędzeniu. Do kąpieli można dodać odkażający nadmanganian potasu (woda powinna mieć lekko różowy kolor). Umytą skórę należy delikatnie osuszać ręcznikiem, bez pocierania.
• Unikanie drapania: aby zmniejszyć ryzyko nadkażeń bakteryjnych i powstawania blizn, należy unikać drapania zmian skórnych. Pomocne może być przycinanie paznokci, noszenie rękawiczek lub miękkich skarpet na rękach, chłodzenie skóry zimną, wilgotną szmatką.
• Pielęgnacja jamy ustnej: w przypadku wystąpienia zmian w jamie ustnej, które są bolesne, warto stosować miejscowe doustne środki przeciwbólowe lub spożywać miękkie, mdłe lub chłodzące potrawy (lody na patyku, koktajle mleczne). Należy unikać pikantnych lub kwaśnych potraw.
• Nawodnienie: dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu jest kluczowe, szczególnie u dzieci.
• Odpoczynek: chorzy powinni pozostać w domu i odpoczywać.

Uwaga: Obecnie nie jest zalecane stosowanie pudrów płynnych, które mogą przyczynić się do powstania nadkażeń bakteryjnych w obrębie zmian skórnych, utrudniając zauważenie pierwszych objawów wtórnego zakażenia. Wyjątkiem może być pierwszy etap choroby, któremu towarzyszy bardzo uporczywy świąd - wtedy środki z substancją znieczulającą i mentolem mogą być bardzo pomocne. Można natomiast stosować Octenisept do odkażania zmian.

Leczenie przeciwwirusowe

W przypadku cięższego przebiegu choroby, u pacjentów powyżej 12. roku życia, z obniżoną odpornością i przy wystąpieniu powikłań, lekarze zalecają stosowanie acyklowiru. Jest to substancja przeciwwirusowa dostępna na receptę, którą należy zastosować jak najszybciej po pojawieniu się pierwszych objawów ospy, aby jej skuteczność była najlepsza. Acyklowir stosuje się w postaci doustnej lub dożylnej. Przy podaży dożylnej konieczne jest zapewnienie pacjentowi odpowiedniego nawodnienia, ponieważ istnieje ryzyko wytrącania się tej substancji w obrębie nerek.

U chorych, u których występują powikłania, konieczna jest specjalistyczna opieka i hospitalizacja. Leczenie infekcji bakteryjnych może polegać na stosowaniu antybiotyków miejscowych, doustnych lub dożylnych, w zależności od jej ciężkości.

Zapobieganie ospie wietrznej

Szczepienia ochronne

Najbardziej efektywną metodą ochrony przed zachorowaniem na ospę jest szczepienie. Zaleca się je wszystkim, którzy dotychczas nie chorowali na ospę, a w szczególności:

• pracownikom ochrony zdrowia,
• kobietom planującym ciążę,
• małym dzieciom (od 9. miesiąca życia) i ich rodzicom,
• przed planowanym przeszczepem narządu lub szpiku.

W Polsce szczepienie jest bezpłatne m.in. dla dzieci poniżej 3. roku życia, które uczęszczają do żłobków lub klubików dziecięcych. Przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciąża. Osoby z obniżoną odpornością powinny skonsultować się przed szczepieniem z lekarzem. Cykl szczepienia obejmuje podanie dwóch dawek w odstępie minimum 6 tygodni.

Jeśli zaszczepisz się ok. 3 dni przed zachorowaniem (lub w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą), możesz złagodzić przebieg choroby, a nawet uchronić osobę zaszczepioną przed ewentualnym zachorowaniem. Szczepionka, choć nie daje 100% gwarancji, znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania lub łagodzi przebieg choroby i ryzyko powikłań. Zaszczepione osoby, które zachorują, mają łagodniejsze objawy, z mniejszą liczbą pęcherzy lub nie mają ich wcale, a chorują krócej.

Inne metody profilaktyki

Jeżeli dotychczas nie chorowałeś na ospę, ale miałeś kontakt z osobą chorą, możesz zastosować tzw. immunoprofilaktykę bierną. Polega ona na podaniu immunoglobuliny, która zapobiegnie rozwojowi choroby. Innym rozwiązaniem jest profilaktyka farmakologiczna z zastosowaniem acyklowiru.

Kluczowe jest również unikanie kontaktu z osobami chorymi, ponieważ zakażenie przenosi się głównie drogą kropelkową i przez bezpośredni kontakt z wydzieliną pęcherzyków obecnych na skórze. Chorzy powinni być izolowani od reszty domowników, zwłaszcza jeśli wśród nich są osoby z grupy podwyższonego ryzyka lub takie, które do tej pory nie chorowały na ospę.

Dodatkowo, stosowanie preparatów przeciwwirusowych, takich jak acyklowir, może być pomocne w leczeniu ospy wietrznej, szczególnie u osób z osłabioną odpornością. Warto również wspierać układ odpornościowy poprzez suplementację witaminą C, witaminą D oraz preparatami wzmacniającymi odporność. Odpowiednia dieta i zdrowy tryb życia również odgrywają ważną rolę w ochronie przed infekcjami wirusowymi.

tags: #jak #dlugo #leczy #sie #ospe