Ospa wietrzna to jedna z najczęstszych i najbardziej zakaźnych chorób wirusowych, wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella-zoster virus). W Polsce każdego roku notuje się około 200 tysięcy zachorowań, a szacuje się, że nawet do 95% populacji jest zakażonych tym wirusem. Choroba ta najczęściej dotyczy dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, zwykle do 10. roku życia, choć może wystąpić w każdym wieku.
Czym jest ospa wietrzna?
Ospa wietrzna jest wysoce zakaźnym schorzeniem wirusowym, które przenosi się drogą kropelkową, przez kontakt bezpośredni oraz z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów - stąd nazwa "ospa wietrzna". Źródłem zakażenia jest chory człowiek, a zakaźna jest również treść pęcherzyków ospowych. Wirus może przenosić się także przez łożysko, co jest szczególnie niebezpieczne dla płodu.
Po przebytym zakażeniu wirus VZV w postaci utajonej pozostaje w naszym organizmie, w zwojach nerwowych, do końca życia. W sprzyjających dla niego warunkach, np. przy spadku odporności, może ulec reaktywacji i prowadzić do rozwoju półpaśca. Warto pamiętać, że ospa wietrzna może wystąpić tylko raz (z wyjątkiem osób z głębokim niedoborem odporności), natomiast półpasiec może pojawić się kilkakrotnie.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Okres wylęgania choroby, czyli czas od zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów, waha się od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. Może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością. Chory zaraża już na dwa dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i jest zakaźny aż do przeschnięcia wszystkich zmian skórnych, co trwa zwykle 6-7 dni.
Pierwsze objawy
Choroba często zaczyna się gorączką, a u młodzieży i dorosłych pojawiają się tzw. objawy zwiastunowe, które mogą przypominać grypę. Należą do nich podwyższona temperatura ciała, ból głowy i mięśni, złe samopoczucie, katar i ból gardła, a także przemijające zaczerwienienie skóry. Może pojawić się również ból brzucha i biegunka.
Charakterystyka wysypki
Wysypka jest najbardziej charakterystycznym objawem ospy wietrznej i pojawia się zwykle w 2. dobie gorączki. Pierwsze pęcherzyki widoczne są na tułowiu, twarzy, głowie, a następnie na kończynach. Wysiew zmian przebiega z rzutami przez 6-7 dni, co oznacza, że jednocześnie widoczne są plamki, grudki, pęcherzyki wypełnione płynem (zawierającym duże ilości wirusa), a także krostki i strupki. Ta wielopostaciowość zmian jest określana przez lekarzy jako „obraz gwiaździstego nieba”. Wysypka jest bardzo swędząca, a jej drapanie może prowadzić do nadkażeń bakteryjnych i powstawania blizn.
Zmiany skórne mogą obejmować całe ciało, w tym owłosioną skórę głowy oraz błony śluzowe jamy ustnej, narządów płciowych, powiek, spojówek, a rzadziej rogówki oka. Po około tygodniu strupki odpadają, pozostawiając blizny, które z czasem mogą zanikać.
Przebieg u różnych grup wiekowych
- U dzieci: Zazwyczaj ma łagodny przebieg, choć jest wyjątkowo nieprzyjemna i uciążliwa. Ryzyko powikłań jest niższe niż u dorosłych, z wyjątkiem noworodków i dzieci z niedoborami odporności.
- U młodzieży i dorosłych: Choroba ma zazwyczaj cięższy przebieg i większy odsetek powikłań, w tym zapalenie opon mózgowych, stawów, nerek, wątroby lub mięśnia sercowego.
- U kobiet w ciąży: Jest szczególnie niebezpieczna zarówno dla kobiety, jak i dla płodu, zwiększając ryzyko poronienia lub rozwoju wrodzonej ospy u dziecka.
- U noworodków: Ospa wietrzna, zwłaszcza wrodzona, ma zazwyczaj ciężki przebieg i może prowadzić nawet do śmierci dziecka lub ciężkich wad rozwojowych (mała masa urodzeniowa, małogłowie, wodogłowie, wady gałek ocznych, niedorozwój kończyn, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego).
- U osób z osłabioną odpornością: Ryzyko ciężkiego przebiegu i rozsiewu uogólnionego choroby jest znacznie wyższe, co może stanowić zagrożenie życia.
Diagnostyka ospy wietrznej
Zmiany skórne w przebiegu ospy wietrznej są na tyle charakterystyczne, że zwykle nie stanowią problemu diagnostycznego. Rozpoznanie stawiane jest na podstawie badania przedmiotowego i wywiadu, uwzględniającego informację o kontakcie z osobą chorą. W razie wątpliwości lub u pacjentów z obniżoną odpornością oraz u kobiet w ciąży, lekarz może zlecić dodatkową diagnostykę, która obejmuje wykonanie badań serologicznych, izolację wirusa z płynu pęcherzykowego, a także wykrywanie materiału genetycznego wirusa (metoda PCR).
Leczenie ospy wietrznej
Większość przypadków ospy wietrznej u dzieci przebiega łagodnie i wymaga jedynie leczenia objawowego. Ważny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu.
Postępowanie ogólne i objawowe
Leczenie ma na celu przede wszystkim łagodzenie objawów i wspieranie organizmu w walce z infekcją:
- Odpoczynek i izolacja: Chory powinien pozostać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych.
- Nawodnienie: Należy zapewnić właściwe nawodnienie organizmu, szczególnie u dzieci, które mogą niechętnie przyjmować płyny z powodu bolesnych zmian w jamie ustnej.
- Higiena: Codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie przynoszą ulgę w swędzeniu i pomagają zapobiec wtórnym infekcjom. Po kąpieli należy delikatnie osuszyć skórę, bez nadmiernego pocierania. Do kąpieli można dodawać roztwór nadmanganianu potasu (woda powinna mieć lekko różowy kolor), co powoduje przysuszenie pęcherzyków.
- Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe: Lekiem pierwszego wyboru jest paracetamol. Nie zaleca się stosowania leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen czy aspiryna, ponieważ mogą one zwiększać ryzyko nadkażeń bakteryjnych zmian skórnych, a aspiryna u dzieci może prowadzić do groźnego zespołu Reye’a.
Łagodzenie świądu
Intensywne swędzenie skóry jest jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy. Ważne jest, aby zapobiegać drapaniu, które może prowadzić do blizn i nadkażeń bakteryjnych:
- Leki przeciwhistaminowe: Mogą być stosowane doustnie w celu zmniejszenia nasilenia świądu i potrzeby drapania.
- Preparaty miejscowe: Można stosować Octenisept na zmiany skórne. Preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie. Chłodzenie skóry za pomocą kompresów lub pianek i żeli mentolowych przynosi natychmiastową ulgę w swędzeniu.
- Pielęgnacja skóry: Skóra pacjentów z ospą wietrzną wymaga delikatnej pielęgnacji i nawilżania. Emolienty tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody, łagodząc wysuszenie i podrażnienie. Obecnie nie jest zalecane stosowanie pudru, który może przyczynić się do powstania nadkażeń bakteryjnych w obrębie zmian skórnych. Nie należy także stosować maści z kortykosteroidami.
- Zapobieganie drapaniu: Należy często myć ręce i krótko obcinać paznokcie, szczególnie u małych dzieci.
Leczenie przeciwwirusowe
W przypadku ospy wietrznej o ciężkim przebiegu, u pacjentów powyżej 12. roku życia, z obniżoną odpornością lub przy wystąpieniu powikłań, stosuje się leczenie przeciwwirusowe - acyklowir. Substancja ta uniemożliwia namnażanie się wirusa, skracając i łagodząc przebieg choroby. Acyklowir może być podawany doustnie lub dożylnie. Przy podaży dożylnej konieczne jest zapewnienie pacjentowi odpowiedniego nawodnienia, aby uniknąć ryzyka wytrącania się substancji w nerkach.
W wybranych przypadkach, zwłaszcza u osób z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań, oraz u noworodków matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą immunoglobulinę, czyli przeciwciała ochronne.
Wskazania do hospitalizacji
Chorzy, u których wystąpią powikłania, oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego.
Powikłania ospy wietrznej
Następstwa ospy wietrznej, choć rzadkie, mogą być poważne, szczególnie u dorosłych, osób z obniżoną odpornością i kobiet w ciąży. W większości przypadków u osób ze sprawnym układem odpornościowym następuje samoistne wyleczenie.
- Najczęstsze powikłania:
- Nadkażenia bakteryjne: Najczęstsze powikłanie, wynikające z drapania swędzących wykwitów. Mogą prowadzić do powstania ropni i pozostawienia trwałych blizn.
- Odwodnienie: Zmiany pojawiające się na błonie śluzowej jamy ustnej mogą być bolesne, zniechęcając dzieci do przyjmowania płynów.
- Rzadsze, ale groźne powikłania:
- Neurologiczne: Zapalenie móżdżku (głównie u dzieci w wieku przedszkolnym, objawy to zaburzenia równowagi, skandowana mowa, drżenie zamiarowe, oczopląs), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu (stan zagrożenia życia), ataksja móżdżkowa.
- Płucne: Zapalenie płuc, szczególnie niebezpieczne u kobiet ciężarnych (śmiertelność do 40%).
- Wątrobowe: Przejściowe zapalenie wątroby.
- Sercowe: Zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia.
- Oczne: Zmiany w obrębie oka mogą doprowadzić do upośledzenia widzenia, zapalenia siatkówki.
- Hematologiczne: Małopłytkowość, wybroczyny.
- Inne: Zapalenie ucha środkowego, zapalenie stawów, zapalenie nerek.
- Wrodzona ospa: U noworodków z ospą wrodzoną obserwuje się zaburzenia rozwoju, małogłowie, wodogłowie, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego, wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę), bliznowate zmiany skórne, niedorozwój kończyn. Zakażenie wrodzone może prowadzić do ciężkiego kalectwa.
Trwałe następstwa po powikłaniach mogą być kardiologiczne i neurologiczne. Nie jest wymagany dalszy nadzór medyczny u osób, u których ospa przebiegała typowo i bez powikłań.
Ospa wietrzna u dzieci
Zapobieganie ospie wietrznej
Najlepszym sposobem zapobiegania infekcjom wirusem VZV jest immunoprofilaktyka, czyli stosowanie szczepień ochronnych.
Szczepienia ochronne
Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony szczep wirusa. Jej skuteczność jest bardzo wysoka (przekracza 95%), jest również bezpieczna i dobrze tolerowana. Zalecana jest u zdrowych dzieci już od 9. miesiąca życia. Podstawowy schemat szczepienia obejmuje dwie dawki podawane podskórnie lub domięśniowo, zwykle w odstępie 6-8 tygodni.
Szczepienie zalecane jest również w przypadku kontaktu z chorą osobą (nawet do 72 godzin, a maksymalnie do 5 dni od kontaktu) - może ono ochronić przed zachorowaniem lub znacznie złagodzić przebieg choroby. W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest szczepieniem zalecanym dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. W niektórych krajach, np. w Stanach Zjednoczonych, jest to szczepienie obowiązkowe.
Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom, a także zmniejsza ryzyko wystąpienia półpaśca w późniejszym życiu.
Izolacja chorych
Chorzy na ospę wietrzną powinni być izolowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały. Ważna jest więc profilaktyka - chcąc uniknąć zakażenia, należy nie podejmować bezpośredniego kontaktu z chorymi. Przy ospie wietrznej, będąc samemu chorym, należy pozostać w domu, aby nie narażać innych na zachorowanie.
Wspieranie układu odpornościowego
Odpowiednia dieta, zdrowy tryb życia oraz suplementacja witaminą C i D odgrywają ważną rolę we wspieraniu układu odpornościowego i ochronie przed infekcjami wirusowymi.