Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią kluczowy element systemu ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa w Polsce. Są to jednostki ochrony przeciwpożarowej, będące jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Ich najważniejsze zadania oraz organizacja są szczegółowo określone przez ustawę z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. OSP odgrywają istotną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa, zwłaszcza na terenach odległych od jednostek zawodowej straży pożarnej, znacząco skracając czas reagowania w stanach zagrożenia, takich jak nagłe katastrofy, pożary czy powodzie.
Rys Historyczny Ochotniczych Straży Pożarnych
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą; większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe.
Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Jej uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 roku wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach w kościele w Turku. W listopadzie 1906 roku, na wiadomość, iż rosyjskie wojsko ma zamiar aresztować miejscowego księdza Grabowskiego, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Wojsko rosyjskie zaczęło strzelać do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców Turku, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły następujące związki wojewódzkie lub związki o charakterze ponadwojewódzkim:
- Floriański (koordynował straże z terenu trzech województw - warszawskiego, wołyńskiego i poleskiego)
- Małopolski
- Wielkopolski
- Pomorski
- Cieszyński
- Krakowski
- Wileński
- Lubelski
- Nowogródzki
- Łódzki
- Białostocki
- Kielecki
W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany, po czym reaktywowano go w 1956 roku. W Polsce jest zarejestrowanych 15785 ochotniczych straży pożarnych.
Podstawy Prawne i Organizacyjne OSP
Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. OSP, jako organizacja pozarządowa, jest utworzona na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest "podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska".
Statut OSP i Władze
Statut OSP jest podstawowym wymaganym dokumentem w każdej jednostce, jej „konstytucją”, która reguluje zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne. W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to:
- Walne Zebranie Członków (WZC): Jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zazwyczaj jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji.
- Zarząd
- Komisja Rewizyjna: To organ obowiązkowy w ochotniczych strażach pożarnych, którego rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP. Jest to wewnętrzny "policjant", wspierający i służący radą.
Obowiązki Administracyjne i Księgowe
OSP, jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki do spełnienia, związane z różnymi sferami działania. Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. Mogą również dotyczyć jednostki inne obowiązki, takie jak ZUS, jeśli OSP zatrudnia osoby.
Rola i Zakres Działalności OSP
Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Strażacy OSP zazwyczaj są alarmowani przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT)
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Działalność JOT jest ściśle uregulowana, a osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą spełniać określone kryteria:
- Być w wieku 18-65 lat.
- Mieć aktualne badania lekarskie.
- Ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.
JOT kieruje jednoosobowo naczelnik OSP, wspierany przez dowódców niższego szczebla, takich jak zastępca naczelnika, dowódca plutonu i dowódca sekcji. W trakcie akcji ratowniczych naczelnik dowodzi działaniami JOT przy pomocy dowódców zastępów (załóg).
Kategoryzacja Jednostek JOT
Jednostki JOT są dzielone na kategorie, co pozwala na ich klasyfikację według standardów oceniających ich możliwości w działaniach ratowniczych i zabezpieczających. Kategoryzacja uwzględnia czas dysponowania i gotowość do podjęcia działań:
- Kategoria II: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
- Kategoria III: JOT zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 5 minut.
- Kategoria IV: JOT w OSP lokalnego działania, zdolna do podjęcia działań w czasie dysponowania do 10 minut.
Należy zaznaczyć, że działania zabezpieczające to czynności, które nie są bezpośrednio związane z likwidacją skutków zdarzenia, ale mają na celu jego uprzedzenie lub pośrednie ograniczenie skutków.
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG)
Jednostki ochrony przeciwpożarowej mogą być włączane do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do KSRG. Do systemu może być włączona także jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym.
Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, a także: ratownictwa technicznego, powodziowego, chemicznego i ekologicznego, medycznego, wysokościowego, wodnego oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
Ochotnicze straże pożarne potrzebują więcej ochotników
Patron i Święto Strażaków Ochotników
Patronem ochotniczej straży pożarnej jest święty Florian, który jest patronem m.in. strażaków. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę śmierci św. Floriana.
Młodzieżowe i Dziecięce Drużyny Pożarnicze (MDP i DDP)
W ramach OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które w naturalny sposób są ośrodkami szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Przy ochotniczych strażach pożarnych powoływane są również MDP, które stanowią w pewnym sensie przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki. Młodzieżowa drużyna pożarnicza jest integralną częścią składową danej jednostki OSP. Istnieją również Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP), angażujące najmłodszych.
Działalność Kulturalna i Edukacyjna
Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach. Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana w ramach tych inicjatyw.
Projekty Edukacyjne i Współpraca
OSP angażują się również w projekty edukacyjne i szkoleniowe, mające na celu podnoszenie kompetencji strażaków oraz wzmacnianie ich roli w społeczeństwie. Przykładem jest projekt „OSP o klimacie”, realizowany we współpracy z Fundacją Stocznia, Stowarzyszeniem Klon/Jawor oraz Związkiem Ochotniczych Straży Pożarnych RP. W ramach tego projektu organizowane są webinary dotyczące skutecznej komunikacji w mediach społecznościowych, tworzenia grafik i wideo oraz storytellingu. Partnerami projektu „OSP o klimacie” są: Fundacja Stocznia, Stowarzyszenie Klon/Jawor (organizacja działająca na rzecz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w Polsce) oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ogólnopolska organizacja zrzeszająca ochotnicze straże pożarne w Polsce).
Zarządzanie Zasobami Ludzkimi w OSP
Bez ludzi nie ma NGO-sów. Lider, zespół, wolontariusze, młodzież, dzieci - to ludzie tworzą organizacje pozarządowe. To ludzie działają w OSP. Są role i zadania określone ustawowo, np. zarząd, naczelnik, ale są takie, które są tworzone tylko w danej jednostce. Całym tym zasobem trzeba zarządzać. Wolontariusze w organizacjach pozarządowych stanowią bezcenną pomoc, bez której wiele NGO-sów w ogóle nie mogłoby prowadzić swoich działań. W OSP wolontariuszki i wolontariusze są angażowani na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach.
Poradnik „OSP - działaj sprawnie” to skarbnica wiedzy dla członków zarządów, opiekunów MDP oraz działaczy i działaczek Ochotniczych Straży Pożarnych, którym zależy na tworzeniu przyjaznego środowiska formalno-prawnego w każdej jednostce. W jednym miejscu zostały zebrane i wyjaśnione zagadnienia związane z prawem i formalnościami w OSP, fachowym zarządzaniem w jednostkach, oraz sposoby na pozyskiwanie funduszy na działalność. Dostępne są również pakiety startowe dla organizacji pozarządowych, zawierające podstawowe informacje o realiach działania NGO w Polsce.
Wyzwania i Perspektywy
Okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, które już z samej nazwy wskazuje na swego rodzaju zabetonowanie struktury tej formacji. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i w najbliższym czasie zapewne się to nie zmieni. Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić.
Pomimo swojej nieocenionej roli, strażacy ochotnicy borykają się z szeregiem problemów:
- Stan sprzętu: Często występuje problem ze starym, coraz częściej psującym się sprzętem, takim jak drabiny strażackie.
- Stan pojazdów: Stare wozy strażackie wymagają coraz częstszych napraw.
- Stan remiz: Wiele remiz strażackich od dawna nie przeszło remontu.
Status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP) dla OSP
Ochotnicza Straż Pożarna, jako organizacja pozarządowa, ma możliwość starania się o nadanie statusu Organizacji Pożytku Publicznego (OPP). Uzyskanie tego statusu wiąże się z określonymi korzyściami, jednak wymaga spełnienia szeregu warunków i rejestracji. W celu ułatwienia tego procesu, organizowane są materiały informacyjne, w tym infografiki, które wyjaśniają procedury, kryteria i wymagania niezbędne do uzyskania statusu OPP.
Przykład Działalności OSP w Krakowie
Na terenie Gminy Miejskiej Kraków funkcjonuje 11 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Prezes OSP, Wojciech Ruśniak, podkreślił, że dzięki tym jednostkom czas reagowania w stanach zagrożenia jest coraz krótszy. Współpraca pomiędzy Gminą Miejską Kraków a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi koncentruje się głównie na finansowaniu gotowości bojowej tych jednostek. Wszystkie krakowskie jednostki OSP posiadają długoletnią tradycję ratowniczą.
