Zawód Strażaka: Specyfika, Ryzyko i Możliwości Służby w OSP

portalcenter.cl

Zawód strażaka jest jednym z najbardziej cenionych społecznie i kluczowych dla bezpieczeństwa publicznego. Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji, takich jak pożary, katastrofy budowlane i chemiczne, wypadki komunikacyjne oraz inne sytuacje niosące zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Jest to zawód o bardzo wysokim ryzyku zawodowym.

Jak pokazują wyniki badania CBOS-u z 2013 roku, zawód strażaka cieszył się największym poważaniem społecznym, obok profesora uniwersytetu i robotnika wykwalifikowanego, zyskując duże poważanie u ponad 80% badanych.

Zagrożenia i Wyzwania w Pracy Strażaka

Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, narażeni na różnorodne czynniki ryzyka. Do głównych zagrożeń należą:

• zawalające się konstrukcje i spadający gruz;
• gazy, toksyczne pyły i atmosfera uboga w tlen;
• urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi i powodziami;
• duży wysiłek fizyczny, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia oraz chorób układu krążenia;
• ciągła groźba niebezpieczeństwa, praca przez wiele godzin, często w systemie dyżurowym, co stanowi źródło stresu oraz problemów osobistych i rodzinnych;
• tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi, mogące wywoływać stres pourazowy.

Praca Strażaka a Kwalifikacja jako Praca w Szczególnych Warunkach lub o Szczególnym Charakterze

Definicje i Regulacje Prawne

Kwestie kwalifikacji pracy strażaka do kategorii „pracy w szczególnych warunkach” lub „pracy o szczególnym charakterze” są istotne w kontekście uprawnień emerytalnych, zwłaszcza emerytur pomostowych. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, „pracami w szczególnych warunkach są prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku”.

Z kolei prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Wykaz prac w szczególnych warunkach został określony w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, natomiast wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do tej ustawy.

Dodatkowe regulacje prawne dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, które mają zastosowanie do zawodu strażaka, obejmują:

• Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U z 2003 r., Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).
• Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. (Dz. U. Nr 69, poz. 332 z późn. zm.).
• Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz. 313 z późn. zm.).
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz. 1113).
• ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr 82, poz. 537 z późn. zm.).

Praca w Szczególnych Warunkach - Katalog Prac

Czynniki ryzyka związane z pracą w szczególnych warunkach, determinowane siłami natury lub procesami technologicznymi, obejmują m.in.:

1. Prace w szczególnych warunkach determinowanych siłami natury:
   • prace pod ziemią,
   • prace na wodzie,
   • prace pod wodą,
   • prace w powietrzu;
2. Prace w szczególnych warunkach determinowanych procesami technologicznymi:
   • prace w warunkach gorącego mikroklimatu (np. WBGT ≥ 28°C przy tempie metabolizmu > 130 W/m2),
   • prace w warunkach zimnego mikroklimatu (temperatura powietrza < 0°C),
   • bardzo ciężkie prace fizyczne (efektywny wydatek energetyczny > 8400 kJ u mężczyzn, > 4600 kJ u kobiet),
   • prace w warunkach podwyższonego ciśnienia atmosferycznego,
   • ciężkie prace fizyczne związane z bardzo dużym obciążeniem statycznym (np. w wymuszonej pozycji ciała przez min. 50% zmiany roboczej).

Wykaz prac w szczególnych warunkach, określony w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, zawiera 40 pozycji. Przykłady to prace bezpośrednio przy przeróbce mechanicznej węgla, prace pod ziemią, prace hutnicze, prace nurka, ciężkie prace fizyczne przy przeładunku w ładowniach statku, prace rybaków morskich, prace na statkach żeglugi morskiej, prace w powietrzu wykonywane przez personel pokładowy, prace spawalnicze w małych kubaturach, prace rozbiórkowe z azbestem, prace fizyczne ciężkie w podziemnych kanałach ściekowych oraz prace tancerzy zawodowych związane z bardzo ciężkim wysiłkiem fizycznym.

Ważne jest, że ten katalog nie zawiera pracy strażaka. Oznacza to, że praca strażaka nie stanowi pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych.

Praca o Szczególnym Charakterze

Choć praca strażaka nie kwalifikuje się jako „praca w szczególnych warunkach”, ustawa o emeryturach pomostowych przewiduje kategorię „prac o szczególnym charakterze”. Załącznik nr 2 do tej ustawy, w pkt 20, wymienia jako pracę o szczególnym charakterze „Prace pracowników jednostek ochrony przeciwpożarowej, o których mowa w art. 15 pkt 1a-5 i 8 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, a także jednostek ochrony przeciwpożarowej określonych w art. 15 pkt 6 i 7 tej ustawy”.

Z powyższego wynika, że praca strażaka w gminnej straży pożarnej może stanowić pracę o szczególnym charakterze, jeśli dotyczy osób bezpośrednio uczestniczących w akcjach ratowniczych. Na podstawie kryteriów kwalifikowania danego rodzaju prac pracodawca ocenia, czy pracownik wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych). Teoretycznie więc, jeśli pracownik spełnia warunki pracy w pełnym wymiarze czasu pracy oraz uczestniczył w akcjach ratunkowych, pracodawca powinien uwzględnić w jego przypadku pracę o szczególnym charakterze.

Dokumentowanie Pracy w Szczególnych Warunkach lub o Szczególnym Charakterze

Kluczowym momentem decydującym o sposobie dokumentowania pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze jest data 31 grudnia 2008 roku. Praca w tych warunkach przed tą datą powinna być udokumentowana w świadectwie pracy. Okresy zatrudnienia przypadające po tej dacie pracodawca rejestruje za pomocą formularza ZUS ZSWA - Zgłoszenie/korekta danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Ważne jest, że pracodawca nie ma obowiązku podania w świadectwie pracy informacji o wykonywaniu przez pracownika pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze świadczonej po dniu 31 grudnia 2008 r. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2023 r., sygn. akt III PZP 5/22.

Podsumowując: praca strażaka w PSP lub gminnej straży pożarnej bezpośrednio uczestniczącego w akcjach ratowniczych może być uznana za pracę o szczególnym charakterze, choć nie w szczególnych warunkach. Pracodawca nie ma obowiązku wpisywania tego faktu w świadectwie pracy dla okresów po 31 grudnia 2008 roku, ale jest zobowiązany do zgłaszania tego faktu do ZUS za pomocą formularza ZUS ZSWA.

Przykłady Zawodów Kwalifikujących się do "Szczególnych Warunków"

Poniżej przedstawiamy przykłady zawodów, które kwalifikują się jako praca w szczególnych warunkach, co ilustruje różnice w stosunku do pracy strażaka:

• Pan Jan od 25 lat pracuje jako górnik przy wydobyciu węgla pod ziemią. Ponieważ praca pod ziemią jest jednym z rodzajów pracy w szczególnych warunkach, pan Jan może spełniać warunki do przejścia na wcześniejszą emeryturę pomostową.
• Pani Anna od kilku lat wykonuje prace spawalnicze w bardzo małych pomieszczeniach, takich jak zbiorniki czy cysterny, gdzie warunki są wyjątkowo trudne. Jej pracodawca powinien uwzględnić ten fakt w dokumentacji pracowniczej, aby mogła skorzystać z uprawnień emerytalnych.
• Pan Marek pracuje w hucie przy obsłudze pieców stalowniczych, gdzie występują ekstremalnie wysokie temperatury. Jego praca kwalifikuje się jako praca w szczególnych warunkach.

Praca w szczególnych warunkach obejmuje wykonywanie zawodów, które ze względu na ryzyko i specyficzne warunki środowiskowe mogą powodować trwałe uszkodzenia zdrowia, szczególnie przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Przykłady takich prac to m.in. górnictwo, prace hutnicze czy spawanie w trudno dostępnych miejscach. Kluczowym elementem jest odpowiednia dokumentacja, którą pracodawca ma obowiązek dostarczyć, aby pracownik mógł skorzystać z uprawnień emerytalnych.

Jak Zostać Strażakiem Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)

Czym jest OSP?

Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to jednostka umundurowana, wyposażona w specjalistyczny sprzęt. Głównym zadaniem OSP jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. W Polsce działa ponad 16 tysięcy jednostek OSP, do których należy ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP funkcjonują jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną.

Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie włączonych do KSRG jest ponad 4500 jednostek OSP. Przed jednostkami KSRG stawiany jest szereg wymagań sprzętowych oraz personalnych, które muszą spełniać. Warto zauważyć, że jednostki, które nie są włączone do systemu, potrafią równie sprawnie działać, zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności.

Najważniejszym dokumentem w jednostce jest statut, w którym znajdują się między innymi informacje o: celach i sposobach działania, prawach i obowiązkach członków, zasadach wyboru i funkcjonowania władz stowarzyszenia.

Kto może zostać strażakiem OSP?

Spektrum działań OSP jest bardzo szerokie, co sprawia, że każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. OSP jest stowarzyszeniem, a statut określa rodzaje członkostwa, zazwyczaj przewidując kilka ich form, np. członkowie zwyczajni (czynni), członkowie wspierający i członkowie honorowi.

• Członek czynny aktywnie uczestniczy w wykonywaniu postanowień statutu OSP i bierze bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
• Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna, która zadeklaruje wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie.
• Członkiem honorowym może być każda osoba fizyczna, niezależnie od miejsca zamieszkania, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej; godność tę nadaje Walne Zebranie Członków OSP.

Zakres aktywności jest tak szeroki, że każdy znajdzie coś dla siebie. Mechanik, elektryk, informatyk, kierowca, a nawet nauczyciel - wszyscy mogą wnieść swój wkład. Można zostać członkiem OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów, a w szkoleniu podstawowym mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat. Co więcej, jeśli nie chcesz lub nie możesz brać udziału w akcjach, nadal możesz wspierać jednostkę w inny sposób.

Proces Dołączenia do OSP

Dołączenie do OSP można podzielić na kilka kluczowych etapów:

1. Znalezienie odpowiedniej jednostki

Pierwszym krokiem jest znalezienie odpowiedniej jednostki OSP. Jeżeli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, który bierze bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, ważna będzie lokalizacja jednostki. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia, dlatego im bliżej będziesz miał do jednostki, tym lepiej. Aby jednostka mogła funkcjonować, musi być prawnie zarejestrowana i znajdować się w krajowym rejestrze sądowym. W rejestrze tym można wyszukać jednostkę i znaleźć dane kontaktowe.

2. Spotkanie i złożenie podania

Po skontaktowaniu się z jednostką zostaniesz zaproszony na spotkanie organizacyjne. Na spotkaniu poznasz strukturę organizacyjną, zobaczysz, jaką bazą techniczną dysponuje jednostka i dowiesz się więcej na temat dalszych kroków. Spotkanie to służy wzajemnemu poznaniu, więc bądź przygotowany na pytania o motywację oraz o obecne doświadczenie. Jeżeli po spotkaniu w OSP będziesz zdecydowany na dołączenie oraz zostaniesz pozytywnie oceniony, będziesz mógł złożyć podanie o wstąpienie. Wszystkie decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Po rozpatrzeniu Twojego podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.

3. Okres próbny i ślubowanie

Wiele jednostek ma ustalony okres próbny, którego długość jest zależna od wewnętrznych ustaleń jednostki. W tym okresie oceniane jest zaangażowanie nowych członków w realizację celów OSP. Na tym etapie powinieneś brać udział w szkoleniach wewnętrznych, które pozwolą Ci określić, czy chcesz zostać strażakiem-ratownikiem. Po okresie próbnym i pozytywnej ocenie, złożysz ślubowanie. Najczęściej ślubowanie ma następującą treść: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym, mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.” Praktyka pokazuje, że mundur otrzymują strażacy, którzy przeszli okres próbny i złożyli ślubowanie. Mundur używany jest podczas świąt państwowych, religijnych, a także podczas wewnętrznych wydarzeń w jednostce.

4. Badania lekarskie i szkolenie podstawowe

Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie. Rodzaj badań lekarskich został opisany w rozporządzeniu ministra zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r. Jeżeli jesteś już członkiem OSP i posiadasz badania lekarskie, to czas na szkolenie podstawowe. Szkolenie podstawowe to przepustka do pierwszej akcji, realizowane przez Państwową Straż Pożarną. Na program szkolenia składa się 38 tematów realizowanych w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych). Szkolenie zakończone jest egzaminem, a jego ukończenie uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.

Motywacje do Służby w OSP

Chęć pomocy innym, zrobienie czegoś dobrego, zdobycie nowych umiejętności, sprawdzenie siły charakteru czy podtrzymanie tradycji rodzinnych to tylko niektóre powody, dla których zostaje się strażakiem. Wielu strażaków podkreśla, że decyzja o wstąpieniu do OSP była świadoma. Jeden ze strażaków wspomina: "Wychowywałem się na wsi i dźwięk syreny alarmowej nie był dla mnie niczym nowym. Chciałem pomagać, to było moją największą motywacją."

Inni wspominają swoje pierwsze akcje: "Doskonale pamiętam swoją pierwszą akcję, było to tego samego dnia, kiedy skończyłem szkolenie podstawowe. Zostaliśmy zadysponowani do wypadku, w którym ranne zostało starsze małżeństwo. Na miejsce dojechaliśmy w tym samym czasie co jednostki PSP i wspólnie udzielaliśmy pomocy." Wstąpienie do OSP często ma korzenie rodzinne: "Dorastałem w rodzinie strażackiej, dziadek był strażakiem OSP, a tato OSP i PSP. Wstąpienie do straży było dla mnie naturalne. Nie mogłem się doczekać swojego pierwszego wyjazdu. Moja pierwsza akcja nie była spektakularna, zwykły pożar śmietnika, ale uczucie, które wtedy mi towarzyszyło, zostanie ze mną na zawsze."

Niektórzy zostają namówieni przez znajomych: "Do wstąpienia do OSP namówił mnie mój kolega - dzięki Michał 😉 Wcześniej nie miałem styczności z OSP, nawet nie wiedziałem, że istnieje coś takiego. Po pierwszej wizycie w jednostce i zapoznaniu ze sprzętem - od razu wiedziałem - chcę zostać strażakiem. I tak od kilkunastu lat wyjeżdżam do akcji." Służba w OSP to także poczucie wspólnoty: "Straż to dla mnie przede wszystkim ludzie. Ludzie, na których mogę liczyć nie tylko podczas akcji, ale także w codziennym życiu. Strażacy to moja druga rodzina, dzielimy się ze sobą swoimi trudnościami i wspólnie sobie pomagamy."

Życie strażaka ulega diametralnej zmianie. "Odkurzacz, rozpędzający się motocykl, czy inna maszyna, wszystko to, co wydaje dźwięk podobny do syreny alarmowej, zacznie powodować skok adrenaliny." Wielu twierdzi, że "to, co jest najpiękniejszego w byciu strażakiem, to to, że im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian."

Praktyczne Aspekty Służby w OSP

Jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna. Stanowisko kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP. Jednostki wyposażone są w syreny alarmowe, a także w systemy powiadamiania. Jednostka OSP tak organizuje swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej o każdej porze. Nie oznacza to jednak, że jako strażak musisz stawić się na każdy alarm. Niektóre jednostki monitorują gotowość poszczególnych strażaków, wyznaczają dyżury itp. Warto zapytać o to podczas pierwszego spotkania.

Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu 15 minut od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. W wielu jednostkach obowiązuje również składka członkowska, zazwyczaj roczna, w wysokości od 10 do 50 zł.

tags: #jezeli #naucyciel #pracune #to #strazak