Pojęcie „kapitałów żelaznych” (czasem używa się też „kapitałów wieczystych”) zostało wprowadzone do słownika współczesnych organizacji pozarządowych w Polsce, w tym Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), przy okazji programu Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce, który promował doświadczenia amerykańskich funduszy lokalnych [1]. Kapitał żelazny to wydzielone aktywa pieniężne i niepieniężne, które są inwestowane w celu osiągnięcia przychodów służących finansowaniu działalności społecznie użytecznej.
Definicja i Istota Kapitałów Żelaznych
Kapitały żelazne, znane również pod nazwą funduszy wieczystych, to środki, które organizacja gromadzi po to, by je inwestować i finansować bieżącą działalność statutową w oparciu o zyski z inwestycji. Podstawowe założenia dotyczące kapitału żelaznego to jego nienaruszalność oraz stałe pomnażanie.
- Nienaruszalność oznacza, że kapitał główny nie może być wydawany, a wypłacane środki pochodzą jedynie z osiąganych zysków z inwestycji. Gwarantują to umowy z darczyńcami, a w niektórych krajach, np. w USA czy w Niemczech, również powszechnie obowiązujące prawo. Oznacza to, że wartość aktywów kapitału pozostaje nienaruszona, a wykorzystywane są jedynie zyski z ich inwestowania. Stąd zamiennie używa się czasem określenia kapitał wieczysty.
- Stałe pomnażanie oznacza, że wartość kapitału głównego powinna być nie tylko zachowana, ale regularnie zwiększana, między innymi poprzez przekazywanie na ten cel części zysków lub środków pozyskiwanych z innych źródeł.
Klasyczny kapitał żelazny ma charakter nienaruszalny, co jest gwarancją dla darczyńców, że ich wkład nie zostanie wykorzystany do innych celów i będzie stale pomnażany. Kapitały żelazne mają postać wydzielonych funduszy, którymi najczęściej zarządzają wyspecjalizowane firmy, przekazujące zyski zgodnie z wolą darczyńców, np. na działalność organizacji społecznych, muzeów, uniwersytetów czy bibliotek.
Ojczyzną współczesnych kapitałów żelaznych są Stany Zjednoczone, w których są one powszechnie wykorzystywane, a ich funkcjonowanie jest regulowane przez prawo federalne i stanowe.
Quasi Kapitały Żelazne w Polsce
Obok klasycznych kapitałów żelaznych działają także tzw. quasi kapitały żelazne, które tworzą organizacje społeczne czy uniwersytety, a nie darczyńcy. Takie kapitały działają na podobnych zasadach jak klasyczne kapitały żelazne, mają charakter długoterminowy, ale niekoniecznie wieczysty, a o okresie ich funkcjonowania decydują władze organizacji czy uniwersytetu.
W Polsce od przeszło dwudziestu lat mamy do czynienia z quasi kapitałami żelaznymi, które tworzone są przez organizacje pozarządowe. Obecnie działa kilkadziesiąt organizacji, które dysponują takimi kapitałami. Są to najczęściej duże, ogólnopolskie fundacje, na przykład Fundacja Wspomagania Wsi czy Fundacja im. Stefana Batorego. Wśród nich największe kapitały mają fundacje dysponujące środkami publicznymi, na przykład Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, której kapitał żelazny to około 100 milionów złotych. Kapitały żelazne mają także fundusze lokalne, czyli lokalne organizacje filantropijne, które wspierają w formie grantów i stypendiów aktywność mieszkańców swoich społeczności. Obecnie działa ponad dwadzieścia takich stowarzyszeń i fundacji, większość z nich zrzeszona jest w Federacji Funduszy Lokalnych w Polsce. Wysokość kapitałów żelaznych funduszu lokalnego waha się od kilkuset tysięcy do ponad miliona złotych. Są również organizacje, które zarządzają tak zwanymi funduszami wieczystymi, które tworzone są przez darczyńców dla finansowego wspierania określonych celów, osób czy instytucji.
Rola i Korzyści z Kapitałów Żelaznych
Kapitał żelazny to mechanizm ułatwiający organizacjom pozarządowym (NGO) działanie w sposób niezależny i stabilny. Organizacja dysponująca odpowiednio zbudowanym funduszem wieczystym jest znacznie bardziej odporna na zmiany zachodzące w otoczeniu gospodarczym czy politycznym. Dzięki większej niezależności finansowej, organizacje zyskują większą autonomię w realizacji swoich działań statutowych. Pozwala to skupić się na misji organizacji i uniknąć konieczności dostosowywania swoich projektów do wymogów narzuconych przez grantodawców.
Kapitał żelazny to przede wszystkim sposób na utrzymanie i pomnażanie majątku organizacji oraz źródło dodatkowych dochodów przeznaczonych na jej działalność. Jest to możliwe dzięki inwestowaniu aktywów zgromadzonych na kapitale żelaznym. Posiadanie kapitału żelaznego oznacza, że organizacja jest stabilna, planuje swoje działania w długiej perspektywie, szanuje przekazane jej pieniądze i stara się je pomnażać, co buduje zaufanie potencjalnych darczyńców i otwiera dodatkowe możliwości pozyskiwania wsparcia.
Wyzwania i Problemy w Polsce
Mimo dynamicznego rozwoju polskiego sektora pozarządowego, wiele organizacji wciąż boryka się z problemami, zwłaszcza w zakresie zapewnienia stabilności finansowej. Kultura filantropii w Polsce wciąż jest na niskim poziomie i opiera się głównie na wsparciu okazjonalnym. Kapitały żelazne są wciąż marginalnie wykorzystywane przez organizacje pozarządowe w Polsce z kilku powodów:
- Nowy instrument: W warunkach polskich kapitał żelazny jest wciąż nowym instrumentem finansowania działalności, mało znanym i rzadko wykorzystywanym, co powoduje, że brakuje wiedzy i doświadczeń w jego stosowaniu.
- Ograniczenia prawne: Polskie prawo nie przewiduje instytucji kapitału żelaznego w klasycznym rozumieniu, co tworzy niejasności, np. w kwestii zabezpieczenia kapitału czy podatków.
- Długoterminowa perspektywa: Realne zyski z inwestycji kapitału żelaznego mogą pojawić się w dłuższej perspektywie, na przykład za dziesięć lat, a przy obecnej, wysokiej inflacji, sukcesem jest utrzymanie realnej wartości kapitału.
- Wysokie wymagania początkowe: Proces budowy funduszu wieczystego zwykle wymaga dużego zaangażowania ze strony organizacji, zwłaszcza na etapie pozyskania środków na kapitał początkowy oraz w budowaniu i utrzymywaniu zaufania darczyńców.
- Brak kompetencji inwestycyjnych: Nie wszystkie organizacje posiadają wiedzę na temat rynków finansowych, która jest niezbędna do podejmowania optymalnych decyzji inwestycyjnych.
Ogólne przekonanie jest takie, że dotychczasowe próby wzmocnienia idei tworzenia funduszy żelaznych, np. w ramach Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich [2], nie były zbytnio udane. Konieczne jest podsumowanie dotychczasowych interwencji w tym priorytecie.
Wszystko, co musisz wiedzieć o organizacjach pozarządowych w Polsce
Aspekty Historyczne i Współczesne Rozumienie
Zanim przejdziemy do kwestii współczesnych, warto przypomnieć, że istota funduszy wieczystych to w zasadzie kwintesencja fundacji w jej pierwotnym znaczeniu. Dzisiejsze polskie fundacje to w znacznej większości tzw. „fundacje żebracze”, co odnosi się do sposobu finansowania działalności organizacji w oparciu o bieżące darowizny i granty. Taka działalność, choć ma wiele zalet (wiąże ludzi z misją, odpowiada na potrzeby społeczne), nie zapewnia stabilności finansowej i realizacji misji bez względu na okoliczności.
W przeszłości, fundowane instytucje (klasztory, kościoły, szpitale, szkoły) otrzymywały nie tylko budynki i wyposażenie, ale także realne darowizny (np. całe wioski), z których dochód przeznaczany był na ich funkcjonowanie. Często były to również przywileje (np. prawa zakładania wsi na prawie magdeburskim, zwolnienie z ceł, prawo do połowu ryb) lub konkretne kwoty generowane na działalności gospodarczej, np. dzierżawienie ziemi czy wynajem budynków.
W II Rzeczypospolitej, gdzie działanie fundacji nadal opierało się na zasadzie trwałości i nienaruszalności majątku fundacyjnego, mieliśmy do czynienia z podobnym zróżnicowaniem przychodów, a majątkiem była ziemia, nieruchomości, papiery wartościowe, odsetki czy sumy „zahipotekowanych na różnego rodzaju nieruchomościach” [4]. Najważniejsze było to, że działalność zależała od fundacji, a nie odwrotnie. Dziś często tworzymy wielkie plany, a potem szukamy na to pieniędzy, podczas gdy istotą fundacji jest robienie tego, na co mamy środki.
Rola Państwa i Darzcyńców
W tym kontekście musimy podkreślić, że mówienie o „kapitale żelaznym” jako pojedynczym źródle finansowania organizacji, a także sposobie na rozwiązanie wszystkich problemów finansowych organizacji, jest pomyłką. Kapitały wieczyste (fundacje) są niezbędne dla dobrego funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego i całej społeczno-gospodarczej wspólnoty. Jednak za ich powstanie i istnienie nie powinny odpowiadać organizacje, ale darczyńcy.
Państwo powinno wspierać (a przynajmniej nie przeszkadzać) w budowaniu kapitałów żelaznych. Zapewnia ulgę podatkową dla prostych darowizn, ale już nie kapitał zakładowy fundacji. Kapitały żelazne, o ile są w odpowiedniej skali, akumulują kapitał i zatrzymują go w gospodarce, co może przekładać się na długoterminowy popyt na rynku finansowym. Stałe wzmacniają kapitał ludzki i społeczny, wspierając instytucje oparte na współpracy i zaufaniu oraz finansując edukację, zdrowie, kulturę i badania naukowe.
Niezbędne jest, aby zmieniła się narracja wokół kapitałów żelaznych w Polsce. Musimy przestać traktować filantropa, który przeznacza swój majątek na cele społeczne, jako „frajera” lub „kombinatora”. Wtedy znajdzie się więcej osób, które swój ciężko zarobiony majątek zechcą na ten cel przekazać, nie na jednorazową akcję, ale na działanie zapewniające wdzięczność pokoleń.
Tworzenie i Zarządzanie Kapitałem Żelaznym
Aspekty Prawne i Organizacyjne
Polskie prawo nie przewiduje instytucji kapitału żelaznego, ale nie ogranicza tworzenia kapitałów żelaznych przez fundacje czy stowarzyszenia. Jedynym ustawowym obowiązkiem jest to, aby zyski z kapitałów żelaznych służyły celom statutowym organizacji.
W praktyce odpowiednie władze organizacji, zgodnie ze statutem, podejmują uchwałę o utworzeniu wydzielonego funduszu, będącego kapitałem żelaznym. W uchwale powinny zostać określone aktywa, które organizacja przeznacza na ten fundusz, czyli kapitał początkowy. Fundusz powinien opierać się na regulaminie, który określa szczegóły jego funkcjonowania, przede wszystkim cele funduszu, zasady i mechanizmy zarządzania nim, zasady inwestowania aktywów, okres trwania funduszu, sposoby finansowania funduszu i zasady wydatkowania zysków.
Organizacja powinna określić w regulaminie funduszu zasady przeznaczania zysków z kapitału żelaznego. W praktyce zyski przeznaczane są najczęściej na finansowanie działalności organizacji oraz podwyższanie wartości kapitału żelaznego. Dość często organizacje określają w regulaminie funduszu, jaka maksymalna i/lub minimalna część zysków może być przeznaczona na określony rodzaj wydatków, na przykład że każdego roku co najmniej 50% zysków jest przekazywane na działalność statutową, a maksymalnie 50% na podwyższenie wartości kapitału żelaznego.
Uchwała powołująca fundusz (lub jego regulamin) powinna określać okres funkcjonowania kapitału żelaznego. Można na przykład określić minimalny czas funkcjonowania kapitału, po którym władze organizacji ocenią jego użyteczność i podejmą decyzję dotyczącą przyszłości funduszu. Rzetelną ocenę można przeprowadzić w perspektywie co najmniej dziesięciu lat.
Utworzenie kapitału żelaznego wymaga zebrania kapitału początkowego. Jego wysokość zależy od możliwości i potrzeb organizacji, ale im większy kapitał początkowy, tym większe potencjalne zyski z jego inwestowania. Przykładowo, aby otrzymać dotację na dofinansowanie tworzonego kapitału żelaznego z Narodowego Instytutu Wolności, organizacja musi mieć kapitał początkowy w wysokości co najmniej 200 tys. złotych.
Zarządzanie Aktywami i Inwestycje
Decyzje o gospodarowaniu funduszem podejmują, zgodnie ze statutem, odpowiednie władze organizacji. Z reguły jest to zarząd, nadzorowany przez radę w przypadku fundacji lub komisję rewizyjną w przypadku stowarzyszenia. Użyteczne jest powołanie ciała doradczego, w którym znajdą się osoby z wiedzą i doświadczeniem w zakresie inwestowania środków, np. przedstawiciele firm będących darczyńcami organizacji. Rolą rady jest monitorowanie działania funduszu i rekomendowanie zarządowi decyzji dotyczących zarządzania nim, w tym inwestowania.
Fundusz może obejmować różnego rodzaju aktywa przekazane przez organizację i darczyńców: pieniądze, akcje, obligacje, udziały w funduszach inwestycyjnych czy też nieruchomości. W polskich warunkach z reguły są to pieniądze. Organizacje opracowują strategie inwestowania, w których określa się, jaka część aktywów będzie lokowana w określonych instrumentach i przez jaki okres. Kapitał może być inwestowany we wszystkie dopuszczone prawem instrumenty, na przykład obligacje skarbowe, akcje, jednostki funduszy inwestycyjnych czy nieruchomości.
Strategia inwestowania kapitału żelaznego musi brać pod uwagę dwa istotne czynniki:
- Zasady ostrożnościowe: Należy dywersyfikować instrumenty inwestycyjne oraz inwestować aktywa w instrumenty o niewielkim stopniu ryzyka, na przykład obligacje skarbowe.
- Opodatkowanie inwestycji: Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych określa instrumenty inwestycyjne, na które mogą przeznaczać środki organizacje pozarządowe bez konieczności płacenia podatku dochodowego od osób prawnych. W praktyce, organizacje lokują środki zgromadzone na kapitałach żelaznych na długoterminowych lokatach bankowych, w obligacjach skarbu państwa i jednostek samorządu terytorialnego oraz w funduszach inwestycyjnych.
Należy pamiętać, że standardowe zwolnienie z podatku CIT dotyczy dochodów wydatkowanych na cele statutowe. Urząd skarbowy może uznać, że „zamrożenie” środków w kapitale żelaznym to inwestycja, a nie bezpośrednie wydatkowanie na misję. Dlatego, zanim zacznie się budować kapitał, absolutną podstawą jest uzyskanie indywidualnej interpretacji podatkowej.
Fundraising na Kapitał Żelazny
Posiadanie kapitału żelaznego nie zwalnia organizacji od prowadzenia fundraisingu, wręcz przeciwnie, stanowi dodatkowy powód pozyskiwania darczyńców. Fundraising jest potrzebny, aby stale podwyższać wartość aktywów kapitału żelaznego. Organizacje opracowują strategie lub kampanie fundraisingowe związane z kapitałem żelaznym.
Szczególne znaczenie ma pozyskanie tzw. kluczowych darczyńców kapitału żelaznego - osób, firm lub instytucji, które przekazują relatywnie wysokie darowizny. Organizacje starają się je uhonorować i związać z kapitałem, np. proponując im miejsce w radzie funduszu lub oferując im fundusze imienne.
Istotną motywacją do przekazywania darowizn na kapitał żelazny mogą być tzw. fundusze składowe. Są to wydzielone fundusze w ramach kapitału żelaznego, służące finansowaniu określonych dziedzin (np. kultury, sportu, edukacji) lub instytucji. Wydzielenie takich funduszy poszerza krąg darczyńców, a dzięki temu aktywa, które są inwestowane, mogą być wyższe, a zyski większe niż w przypadku samodzielnego inwestowania środków.
Źródła Finansowania Kapitału Żelaznego
Nie każde pieniądze mogą budować kapitał żelazny:
- Zielone światło (absolutnie bezpieczne): Darowizny celowe i spadki, gdzie wola darczyńcy jasno wskazuje, że środki mają zasilić kapitał żelazny.
- Czerwone światło (niedopuszczalne): Pieniądze ze zbiórek publicznych, czyli z puszek. Ustawa jest bezwzględna: środki zebrane w gotówce muszą być w całości wydane na wskazany cel.
- Żółte światło (bardzo ostrożnie!): Środki z 1,5% podatku. Przepisy nie regulują tej kwestii wprost, co tworzy ryzyko. Urzędy mogą uznać, że 1,5% ma służyć bieżącej działalności, a nie budowaniu kapitału na przyszłość. Przed przeznaczeniem tych środków na kapitał żelazny zaleca się wystąpienie o indywidualną interpretację.
Wsparcie i Perspektywy Rozwoju w Polsce
Narodowy Instytut Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego stworzył w ostatnich latach szereg zachęt, których nigdy wcześniej nie było: nie tylko dofinansowuje przygotowania fundacji i stowarzyszeń (w tym OSP) do zakładania kapitałów żelaznych, ale zapowiedział też dotacje do samych kapitałów. Od 2020 roku NIW przyznaje dotacje dla organizacji pozarządowych na przygotowanie się do budowania kapitałów żelaznych, a do 2023 roku takie dotacje otrzymało ponad 40 organizacji. Od sierpnia 2023 roku te organizacje mogą się ubiegać o dotacje przeznaczone na dofinansowanie tworzonych kapitałów żelaznych.
Fundacje rodzinne są konstrukcją prawną, która może być ciekawym rozwiązaniem, jeśli chodzi o dysponowanie powierzonym kapitałem. Choć w zasadzie różnią się od fundacji działających dla pożytku publicznego (beneficjentami są tu najczęściej członkowie rodzin, a nie dobro wspólne), w istocie mogą testować rozwiązania dla idealnej fundacji, pilnując, by dochody z majątku w sposób trwały i optymalny trafiały na określony cel.
Potrzebujemy jako społeczeństwo obywatelskie i jako społeczeństwo polskie odkrycia na nowo kapitałów wieczystych, kapitałów żelaznych, czyli w istocie odbudowy instytucji fundacji jako sposobu na dostarczanie dodatkowych środków na działania społeczne. Ostatnie 30 lat to okres dynamicznego rozwoju sektora organizacji pozarządowych w Polsce, gdzie coraz częściej NGO przejmują od instytucji państwowych realizację zadań publicznych i są w stanie wpływać na całe polskie społeczeństwo, rozwiązując problemy w obszarze edukacji, ochrony środowiska czy kultury. Dlatego kapitały żelazne są kluczowe dla zwiększenia ich stabilności finansowej i zmniejszenia zależności od krótkotrwałych źródeł finansowania, umożliwiając autonomiczną realizację misji.
Źródła:
[1] por. Filip Dopierała „Kapitał żelazny” «capital endowment» Warszawa 1998 i Kathryn A. Agard i inni „Zasady tworzenia i zarządzania funduszami lokalnymi na podstawie doświadczeń amerykańskich” Warszawa 1998
[2] Uchwała nr 104/2018 Rady Ministrów
[3] por. np. Gerard Labuda, Szkice historyczne XI wieku. Początki klasztoru benedyktynów w Tyńcu, „Studia Źródłoznawcze”, nr 35 z 1994 r.
[4] por. Krzysztof Jasiewicz, Dawne fundacje dobroczynne w Drugiej Rzeczypospolitej. Społeczne, prawno-organizacyjne i ekonomiczne uwarunkowania działalności statutowej, „Kwartalnik Historyczny”, 3-4, 1990, s.
„Zarządzanie kapitałem żelaznym przez fundacje”, T. „Rola kapitału żelaznego w finansowaniu organizacji pozarządowych”, I. Olkowicz i M. „Istota kapitału żelaznego i wskazówki dotyczące jego wykorzystania przez organizacje pozarządowe działające w Polsce”, T. Schimanek, w: „W poszukiwaniu perpetuum mobile. Dobre prawo dla trzeciego sektora”, red. M. Szafranek i Sz. oraz w pięciu periodykach „Kapitał Żelazny” wydanych przez Narodowy Instytut Wolności.
„Jak finansować działalność społeczną. Trendy i wyzwania fundraisingu w Polsce”, ngo.pl.