Ospa Wietrzna: Kaszel jako Jeden z Objawów i Potencjalne Powikłania

Ospa wietrzna, wywoływana przez wirus Varicella-Zoster (VZV), to ostra, niezwykle częsta w Polsce i wysoce zaraźliwa choroba zakaźna. Kojarzona jest najczęściej z charakterystyczną wysypką na skórze i błonach śluzowych. Z pozoru niewinna wysypka może skrywać groźne powikłania - ospa wietrzna to nie tylko „choroba z dzieciństwa”. Coraz częściej dotyka niezaszczepionych dorosłych i niemowlęta, niosąc ryzyko ciężkiego przebiegu. Jej przebieg może mieć dla zdrowia konsekwencje w postaci groźnych powikłań.

Transmisja i Okres Inkubacji

Zakażenie wirusem VZV dotyczy tylko człowieka. Poza organizmem człowieka VZV szybko ginie i nie występuje w przyrodzie. Choroba rozwija się po kontakcie z osobą zakażoną drogą kropelkową lub poprzez kontakt bezpośredni z wydzieliną z pęcherzyków. Wirus jest niezwykle zjadliwy, a przenosi się drogą kropelkową, wystarczy przebywać w tym samym pomieszczeniu. Transmisja VZV odbywa się drogą kropelkową i powietrzną, wirus przenoszony jest nawet na odległość kilkudziesięciu metrów. Okres inkubacji wynosi od 10 do 21 dni. Przez pierwsze 2-3 dni po zakończeniu inkubacji wirus namnaża się w węzłach chłonnych, a następnie szerzy się drogą krwionośną do naskórka. Osoba chora na ospę wietrzną zaraża nawet przez dwa dni, zanim pojawi się charakterystyczna wysypka. Pacjent pozostaje zakaźny od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupami, co zwykle zajmuje około tygodnia od pojawienia się pierwszych zmian skórnych.

Objawy Ospy Wietrznej

Ospa wietrzna charakteryzuje się pojawieniem się charakterystycznej wysypki w postaci swędzących pęcherzy pokrywających ciało. Całkowity czas trwania ospy wynosi około 10-14 dni od momentu pojawienia się pierwszego wykwitu. W większości przypadków ospa ustępuje po 14 dniach od pojawienia się pierwszych wykwitów. Warto dodać, że pęcherze wynikające z rozwoju ospy pojawiają się "falami" - gdy niektóre zaczynają się goić i pokrywać strupami, mogą pojawić się nowe plamy. Dopóki wszystkie pęcherze nie znikną, to pacjent może nadal zarażać.

Faza Prodromalna (Wstępna)

Pierwszymi objawami ospy wietrznej są często niespecyficzne symptomy grypopodobne, które mogą pojawić się 1-2 dni przed charakterystyczną wysypką. W początkowej fazie choroby dzieci mogą odczuwać łagodne objawy, podczas gdy u nastolatków i dorosłych objawy prodromalne bywają bardziej nasilone. Na tym etapie wirus przemieszcza się z dróg oddechowych lub oczu do węzłów chłonnych, a następnie do krwioobiegu.

Wtedy właśnie pojawiają się pierwsze objawy grypopodobne, takie jak:

• ból głowy;
• mdłości;
• utrata apetytu;
• bóle mięśni;
• złe samopoczucie;
• katar;
• kaszel.

W przebiegu ospy wietrznej często towarzyszy suchy kaszel i katar, co wynika z replikacji wirusa w błonach śluzowych dróg oddechowych. Za powstanie obu schorzeń odpowiada ten sam wirus: Varicella zoster. Objawy te mogą utrzymywać się przez kilka dni. Co ciekawe, zdaniem specjalistów objawy grypopodobne występują częściej u dorosłych niż u dzieci (wysypka jest często pierwszym objawem u dzieci). Osoba chora zaraża i na tym etapie może przenieść wirusa na inne osoby, dlatego należy unikać kontaktu z wydzieliną z nosa, śliną, a nawet łzami chorego, bowiem są niezwykle zaraźliwe dla każdego, kto ma z nimi kontakt, nawet zanim pojawi się charakterystyczna wysypka.

Faza Aktywna (Wysypkowa)

Trzecim etapem rozwoju ospy jest tzw. etap aktywny, kiedy pojawia się właśnie charakterystyczna wysypka ospy wietrznej. Trwa on zwykle około czterech do siedmiu dni. Objawem zachorowania jest pojawienie się na skórze i błonie śluzowej (najczęściej w okolicach jamy ustnej, oczu oraz narządów płciowych) drobnej, czerwonej wysypki. W pierwszym etapie choroby ospa wietrzna objawia się charakterystycznymi zmianami skórnymi.

Zmiany skórne

Wysypka pojawia się na naskórku już po 10 dni po ekspozycji na wirus. Rozprzestrzenia się poprzez maleńkie naczynia krwionośne rozciągające się przez skórę. Wyglądem przypomina małe, wypukłe różowe lub czerwone plamki (guzki nie wydają się aż tak czerwone na ciemniejszych odcieniach skóry). Często zaczyna się na brzuchu, plecach i twarzy, a następnie rozprzestrzenia się na całe ciało, w tym na skórę głowy, ramiona i nogi. Może nawet pojawić się w miejscach takich jak dłonie, podeszwy stóp, powieki, odbyt i narządy płciowe.

Początkowo obserwujemy ją w formie czerwonych plamek, a następnie grudek i pęcherzyków. Pojawiają się drobne, czerwone grudki, które w ciągu kilkunastu godzin stopniowo przekształcają się w pęcherzyki wypełnione klarownym płynem surowiczym. Typowo ospa zaczyna się od kilku grudek, które szybko ewoluują, co nadaje chorobie obraz „choroby w różnych fazach” na jednym obszarze skóry. Po około 12 godzinach czerwone guzki zaczynają przekształcać się w wypełnione płynem pęcherze. W zasadzie to właśnie pęcherze czynią wysypkę ospy tak charakterystyczną, bowiem wyglądają na jasne, symetryczne i prawie przezroczyste. Następnie pęcherzyki ulegają nadżerkowaniu, a po kilku dniach tworzą twarde strupy. Wraz z rozwojem choroby pęcherzyki zasychają w strupki.

W skrajnych przypadkach ospy wietrznej zmiany skórne mają charakter wysypki krwotocznej. Liczba pęcherzyków może się znacznie różnić między pacjentami - od zaledwie kilku do nawet 500 zmian na całym ciele. Większość dzieci rozwija od 400 do 500 charakterystycznych zmian skórnych.

Świąd i inne objawy

Wysypka towarzysząca ospie wietrznej swędzi. Ważne: Intensywny świąd jest charakterystyczną cechą ospy wietrznej, szczególnie w fazie pęcherzyków. Należy jednak powstrzymać się od rozdrapywania pęcherzyków, ponieważ może prowadzić do powstania trwałych blizn i ubytków w naskórku, a płyn, który wypełnia pęcherze, jest wysoce zaraźliwy, więc drapanie pęcherzy może spowodować rozprzestrzenienie się wirusa.

Oprócz klasycznych objawów wysypki, pacjenci często doświadczają niskiej gorączki, którą można leczyć paracetamolem. Inne objawy grypopodobne, takie jak gorączka, zmęczenie, złe samopoczucie, bóle mięśni, ból gardła, katar, kaszel i ból głowy, mogą również utrzymywać się przez kilka dni.

Faza Regeneracji

Ostatnim etapem rozwoju ospy wietrznej jest etap regeneracji. Trwa on około jednego do dwóch tygodni. W miarę gojenia się pęcherzy objawami może być swędzenie skóry oraz ogólny dyskomfort. Jeśli pęcherze zostaną zadrapane lub zakażone, to mogą pozostawić po sobie blizny. Będą się one wydawać ciemne na jasnej skórze i jasne na ciemnej skórze. Mogą również wyglądać jak okrągłe wgłębienia na skórze.

Przebieg Ospy w Różnych Grupach Wiekowych

Objawy ospy wietrznej mogą znacząco różnić się w zależności od wieku pacjenta.

Ospa u dzieci

U dzieci ospa wietrzna często rozpoczyna się bezpośrednio od wysypki, bez wyraźnych objawów prodromalnych. Kliniczny obraz tej choroby jest przeważnie łagodny, z temperaturą rzadko przekraczającą 38,5 °C. Gorączka jest zwykle łagodna, a ogólny stan dziecka może być tylko nieznacznie pogorszony. Okresowość występowania ospy u dzieci pokrywa się z wiekiem przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Rocznie w Polsce liczba hospitalizacji z ospą wietrzną o ciężkim przebiegu lub z powikłaniami to około 1000. Dr med. Ewa Duszczyk podkreśla, że w jej klinice rocznie hospitalizuje się 120-130 dzieci z powodu ospy, z czego 90% nie miało wcześniej żadnych problemów zdrowotnych.

Ospa u dorosłych

Objawy ospy u dorosłego mogą być bardziej intensywne niż u dzieci, co czyni tę chorobę szczególnie uciążliwą dla starszych pacjentów. Przebieg ospy u dorosłych często bywa cięższy niż u dzieci. Dorośli częściej doświadczają wysokiej gorączki (39-40 °C), silnych bólów głowy, bólów mięśniowych i znacznego osłabienia. Wysoka gorączka, nasilone bóle mięśni i stawów oraz większa liczba wykwitów zwiększają ryzyko powikłań. U dorosłych często występuje intensywny świąd oraz bolesność dotykania obszarów z wysypką. Dodatkowo, pęcherze mogą tworzyć się nie tylko na całym ciele, ale i na skórze głowy, w obrębie błon śluzowych ust, nosa, czy nawet na oczach.

Ospa u niemowląt

U niemowląt poniżej 12. miesiąca życia przebieg ospy może być cięższy ze względu na niedojrzały układ odpornościowy. Ryzyko zachorowania na ospę u niemowlaka jest wyższe, gdy matka nie przekazała przeciwciał w trakcie ciąży lub karmienia piersią.

Powikłania Ospy Wietrznej

Ospa wietrzna zazwyczaj przebiega łagodnie, ale może również prowadzić do poważnych powikłań - najczęściej w przypadku pacjentów o obniżonej odporności i osób starszych, rzadziej u małych dzieci. U około 5% chorych powikłania ospy wymagają hospitalizacji.

Wtórne Zakażenia Bakteryjne

Najczęściej występują powikłania bakteryjne: nadkażenie wykwitów ospy wietrznej dwoma popularnymi bakteriami: paciorkowcami ropotwórczymi i gronkowcami złocistymi. Sprzyja temu zaniedbanie higieniczne, czasami wynikające z przesądu, że pacjenta z ospą nie należy kąpać. Wykwity ospy wietrznej swędzą, dziecko rozdrapując te wykwity, doprowadza do bakteryjnego zakażenia, które rozwija się, jeśli skóra nie jest myta. Innym przesądem ułatwiającym nadkażenie jest smarowanie wykwitów ospy wietrznej różnego rodzaju maściami i papkami. Zdarza się, że z ran może wyciekać ropa, a obszary ciała mogą stać się czerwone, ciepłe lub tkliwe. Jeśli infekcje zostaną wywołane przez bakterie gronkowcowe lub paciorkowcowe, mogą prowadzić do rozwoju liszajca, róży (zakaźnej choroby skóry) lub zapalenia tkanki łącznej, a w skrajnych przypadkach do sepsy. Grupą szczególnie podatną na bakteryjne powikłania ospy są dzieci z atopowym zapaleniem skóry.

Powikłania Neurologiczne

Na drugim miejscu po zakażeniach bakteryjnych są powikłania neurologiczne. Tu nie ma grup podwyższonego ryzyka - zdarzają się znienacka, najczęściej u dzieci zupełnie zdrowych przed ospą. Obraz kliniczny powikłań neurologicznych jest bardzo zróżnicowany; najczęściej występuje zapalenie móżdżku. Innym powikłaniem neurologicznym jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, które najczęściej pojawia się, kiedy dziecko - wydaje się - już zdrowieje. Na szczęście najrzadziej występuje zapalenie mózgu. Choroba niezwykle poważna, kiedy w przebiegu ospy dochodzi do gwałtownego wzrostu temperatury, utraty przytomności i drgawek. Nawet podanie od pierwszej doby leku przeciwwirusowego nie likwiduje ryzyka wystąpienia powikłań neurologicznych.

Powikłania Oddechowe

Na trzecim miejscu pod względem częstości występowania są powikłania związane z układem oddechowym. To są zapalenia płuc; u dzieci wirus ospy toruje drogę zakażeniom bakteryjnym - najczęściej pneumokokom. Stąd pojawienie się w przebiegu ospy kaszlu i duszności nakazuje nam podejrzewać właśnie to powikłanie. W takich przypadkach najczęściej konieczna jest hospitalizacja. Ryzyko zachorowania na zapalenie płuc jest większe u kobiet w ciąży, które chorują na ospę wietrzną.

Inne powikłania

Zdarzają się też w przebiegu ospy powikłania kardiologiczne, najczęściej pod postacią zapalenia mięśnia sercowego. Widuje się również zapalenie stawów czy małopłytkowość. Hospitalizacja bywa również spowodowana umiejscowieniem wykwitów na błonach śluzowych - głównie jamy ustnej i gardła, prowadząc do odwodnienia z powodu bólu. Ospa rozsiewająca się na błonach zewnętrznych narządów płciowych może powodować trudności w oddawaniu moczu, również z powodu silnego bólu, co często wymaga hospitalizacji.

Ospa Wietrzna a Półpasiec i Małpia Ospa

Ospa wietrzna a półpasiec

Ospa jest wywołana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV), czyli tego samego wirusa, który odpowiada za rozwój półpaśca. Ospa wietrzna jest bowiem infekcją pierwotną (gdy dana osoba choruje na ospę wietrzną po raz pierwszy). Gdy ktoś zachoruje na ospę wietrzną, wirus ospy wietrznej pozostaje w organizmie w stanie uśpionym w zwojach nerwowych. W sytuacjach obniżonej odporności może dojść do reaktywacji, skutkującej półpaścem. Półpasiec dotyka głównie pacjentów w starszym wieku, objawiając się silnym i przewlekłym bólem nerwowym oraz zmianami skórnymi, które pojawiają się wzdłuż unerwienia, zwłaszcza na klatce piersiowej lub twarzy i co ważne - tylko po jednej stronie ciała. Bardzo groźne jest zajęcie przez półpaśca narządu słuchu lub wzroku. W Polsce niestety nie jest dostępna szczepionka przeciw półpaścowi.

Ospa wietrzna a małpia ospa

Ospa wietrzna i małpia ospa to różne infekcje wirusowe, które powodują podobne objawy, w tym wysypkę zamieniającą się w pęcherze. Małpia ospa (monkeypox) to zoonoza wywoływana przez wirus z rodziny Orthopoxvirus. Małpia ospa jest o wiele rzadziej spotykana od ospy wietrznej. W przypadku małpiej ospy wysypka zwykle utrzymuje się na twarzy, ramionach i nogach, a w przypadku ospy wietrznej wysypka obejmuje całe ciało.

Diagnostyka i Leczenie Ospy Wietrznej

W przypadku wystąpienia objawów ospy wietrznej należy natychmiast udać się do lekarza. Diagnoza choroby przeprowadzana jest na podstawie wywiadu z pacjentem oraz badania obrazu klinicznego choroby. Leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy, polegający na obniżaniu gorączki oraz łagodzeniu swędzenia wysypki. Samo leczenie skupia się na łagodzeniu objawów, takich jak swędzenie i dyskomfort.

Leczenie objawowe

W celu złagodzenia swędzenia, które często towarzyszy ospie u dorosłych, zaleca się stosowanie leków przeciwhistaminowych (np. difenhydramina) oraz miejscowych maści zawierających calaminę. Kompresy z zimnej wody mogą również przynieść ulgę. Ważne jest także unikanie dotykania jakichkolwiek otwartych lub strupowatych zmian skórnych oraz regularne mycie dłoni i przycinanie paznokci, aby zmniejszyć ryzyko infekcji. Podczas choroby kluczowe jest także dbanie o odpowiednią dietę bogatą w witaminy i minerały, które wspierają układ odpornościowy. Nawodnienie organizmu jest równie istotne, dlatego zaleca się picie dużej ilości wody. Osobom chorym należy zapewnić spokój i odpoczynek. W czasie leczenia choroby bardzo ważną rolę odgrywa higiena - częste kąpiele w rozcieńczonym nadmanganianie potasu oraz zmiana ubrań i bielizny pościelowej (które powinny być prane w środkach antyseptycznych).

Kiedy udać się do lekarza?

Do lekarza powinien udać się każdy, kto podejrzewa u siebie rozwój ospy wietrznej. Objawy, które powinny zaniepokoić i są powodem do wizyty u lekarza to:

• wysypka, która rozprzestrzenia się na jedno lub oboje oczu;
• wysypka, która staje się bardzo ciepła lub wrażliwa (oznacza to, że skóra jest zakażona bakteriami), ropna wydzielina czy zwiększona bolesność;
• wysypka połączona z innymi objawami (zawroty głowy, stan dezorientacji, szybkie bicie serca, duszność, drżenie, utrata zdolności do wspólnego używania mięśni, nasilający się kaszel, wymioty, sztywność karku lub gorączka wyższa niż 38,9 st. C).

Osoby, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub mają objawy ospy wietrznej, a zwłaszcza kobiety w ciąży i osoby z osłabionym układem odpornościowym, powinny natychmiast skontaktować się z lekarzem. Kobiety, które chorują na ospę wietrzną i karmią piersią, również powinny skontaktować się ze swoim lekarzem rodzinnym, który doradzi, czy powinny kontynuować karmienie piersią. Wczesna diagnoza i odpowiednie postępowanie może znacząco zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc czy zapalenie mózgu, które choć rzadkie, są bardziej prawdopodobne u dorosłych z ospą.

Profilaktyka Ospy Wietrznej

Profilaktyczne stosowanie szczepionki przeciw ospie wietrznej zmniejsza zachorowalność o ponad 90%. Szczepienie jest zalecane wszystkim osobom, które nie chorowały jeszcze na ospę wietrzną. Szczepionka jest skuteczna pod warunkiem podania dwóch dawek.

Szczepienia

Szczepionka jest zarejestrowana dla dzieci, które ukończyły 9. miesiąc. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca podanie pierwszej dawki między 13. a 14. miesiącem życia, a druga dawka powinna być podana nie wcześniej niż 8 tygodni po pierwszej, ale też nie później niż po 3 miesiącach. Można podać szczepionkę skojarzoną, w której wirus ospy wietrznej jest dołączony do wirusów odry, świnki i różyczki. Należy mieć na uwadze, że jest to szczepionka wyłącznie dla dzieci zdrowych. Szczepionka nie ma ograniczeń wiekowych w górę dla osób dorosłych.

Szczepienia w grupach ryzyka i otoczeniu

Od paru lat państwo finansuje szczepienia dzieci do 12. roku życia z grup podwyższonego ryzyka, a więc dzieci z niedoborami odporności (jeżeli nie miały przeciwwskazań do szczepień), dzieci w trakcie remisji białaczki, dzieci zakażone HIV oraz przed podaniem chemioterapii czy leków immunosupresyjnych, a także dzieci z najbliższego otoczenia domowego przewlekle chorego pacjenta, które nie chorowały dotąd na ospę. Od początku 2012 roku poszerzono katalog darmowych szczepień o dzieci, które są narażone na kontakt z wirusem ospy środowiskowo, a więc przebywające w domach dziecka, domach opieki, oraz w placówkach opiekuńczych typu: żłobek, klub malucha, czyli takich, w których przebywają dzieci do 3. roku życia. W krajach, w których szczepione są całe kohorty dzieci, zauważono, że zdecydowanie spadła zarówno liczba hospitalizacji z powodu ospy wietrznej, jak i liczba zgonów. W Polsce rocznie umiera 1 do 4 osób z powodu ospy. Efekt populacyjnych szczepień przeciwko ospie wietrznej to także spadek liczby zachorowań na półpasiec, na który chorują często osoby dorosłe.

"Ospa party"

Moda na „ospa party” przemija, ale niestety zebrało się jej pokłosie. Rodzice zakładali, że zachorowanie na ospę wietrzną w wieku przedszkolnym spowoduje, że będzie ona miała lekki przebieg. Niestety, nie zawsze tak się działo i dziecko trafiało do szpitala. Jestem zdecydowanie przeciwna celowemu narażaniu dziecka na chorobę zakaźną, o groźnych powikłaniach której mówiłyśmy wcześniej. Przebieg ospy jest po prostu nieprzewidywalny. Zamiast zarażać, lepiej po prostu zaszczepić.

Osoby zaszczepione

Osoby, które zostały zaszczepione przeciwko ospie wietrznej, mogą nadal zachorować, ale choroba przebiega u nich znacznie łagodniej. U zaszczepionych pacjentów wysypka może być mniej nasilona, z mniejszą liczbą pęcherzyków lub tylko z czerwonymi plamami bez tworzenia się pęcherzyków. Taka łagodna forma choroby nadal jest zakaźna, ale okres zakaźności kończy się, gdy plamy wyblakną i przez 24 godziny nie pojawiają się nowe zmiany. Jednak u niektórych zaszczepionych osób, które zachorują na ospę wietrzną, może wystąpić choroba podobna do osób nieszczepionych.

Ospa Wietrzna w Ciąży i u Noworodków

Zakażenie ospą wietrzną kobiety w ciąży niesie ryzyko transmisji wirusa na płód. Dlatego u wszystkich kobiet planujących ciążę zaleca się ocenę odporności na wirus VZV i jeżeli jest ona niewystarczająca, poddanie się szczepieniu ochronnemu. Szczepienia nie są zalecane kobietom w ciąży. Jeśli w pierwszym trymestrze lub na początku drugiego trymestru ciąży wystąpi ospa wietrzna, u dziecka mogą wystąpić wady wrodzone, w tym blizny, nieprawidłowy rozwój nóg lub ramion, problemy z mózgiem lub oczami oraz niska masa urodzeniowa.

Zespół Ospy Wrodzonej i Ospa Noworodkowa

Zespół ospy wrodzonej charakteryzuje się obecnością głębokich blizn na skórze, zniekształceniami lub hipoplazją kończyn oraz zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego. Zachorowanie matki na ospę wietrzną w okresie od 5 dni przed porodem i do 2 dni po porodzie może prowadzić do zakażenia u noworodka o bardzo ciężkim przebiegu i wysokiej śmiertelności (ospa noworodkowa). Jest to związane z okresem wytwarzania przeciwciał u matki, który jest zbyt krótki, aby umożliwiał bierne uodpornienie noworodka. Konieczne jest wówczas podanie noworodkom swoistej immunoglobuliny VZIG, która zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań i w około 60% przypadków hamuje rozwój zakażenia.

tags: #kaszel #objawem #osp