Pożar, który wybuchł 15 kwietnia 2019 roku w paryskiej katedrze Notre Dame, ponownie wzbudził naszą wyobraźnię i skojarzenia. Choć porównywanie tego wydarzenia do twórczości Zdzisława Beksińskiego może być nadużyciem wobec artysty, nie dziwi fakt pojawienia się takich skojarzeń. Jak przypomina Wiesław Banach, historyk sztuki i emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, w historii spłonęło wiele kościołów z różnych przyczyn.
Symbolika i Znaczenie Notre Dame
Katedra Notre Dame jest nie tylko symbolem europejskiego chrześcijaństwa i cywilizacji, która osiągnęła swój niezwykły rozkwit w średniowieczu. Jest to również symbol Francji, niegdyś nazywanej „najważniejszą córą Kościoła katolickiego”. Notre Dame stanowi most łączący nas z gotykiem i odmienną religijnością oraz duchowością epoki średniowiecza, w której Bóg zajmował centralne miejsce, a człowiek był na dalszym planie.
Profesor podkreśla, że choć gotyk miał swoje czasy rozkwitu, bywał również pogardzany, zwłaszcza w dobie Oświecenia. Katedra Paryska działała na ludzką wyobraźnię na długo przed pojawieniem się internetu i samą tragedią pożaru. Była ona świadkiem wielu kluczowych wydarzeń historycznych, takich jak wyprawy krzyżowe, proces rehabilitacyjny Joanny d'Arc, koronacja Napoleona Bonaparte na cesarza Francuzów czy pogrzeb prezydenta Charles'a de Gaulle'a.
„Katedra Notre Dame to symbol europejskiego chrześcijaństwa, symbol cywilizacji - w momencie jej niesamowitego wzlotu w średniowieczu” - przypomina emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku. Dodaje jednak, że współcześni nie zawsze dorastają do tej cywilizacji, co widać zwłaszcza w zachowaniu turystów, którzy nierzadko w skandaliczny sposób zachowują się we wnętrzu konsekrowanej świątyni.
Notre Dame w Literaturze i Sztuce
Historia Notre Dame jest nierozerwalnie związana z literaturą, a w szczególności z powieścią Wiktora Hugo. Podobno greckie słowo oznaczające przeznaczenie - ANAΓKH - szukający inspiracji pisarz miał dostrzec na murach katedry. Wydarzenia z 1830 roku, rewolucja lipcowa we Francji, a także niedawne narodziny syna, wpłynęły na jego twórczość. Zaliczka otrzymana za przyszłe dzieło okazała się niewystarczająca, a rozzłoszczony wydawca groził sądem i windykatorami.
Hugo w swojej powieści opisał swoje wrażenia z wizyty w katedrze: „Przed kilkoma laty autor tej książki, zwiedzając katedrę Paryzką, a raczej szperając po jej kątach, znalazł w ciemnej celce jednej z jej wież, ten oto wyraz wycięty ręką na murze: ANAΓKH. Zapytywał siebie, odgadnąć pragnął, coby to być mogła za dusza pokutnicza, która świata opuścić nie chciała bez położenia tego piętna zbrodni czy nieszczęścia na łonie starego kościoła”.
Powieść Hugo miała ogromny wpływ na opinię publiczną i zwróciła uwagę na fatalny stan, w jakim znajdowała się wówczas świątynia. Dzieło to zapoczątkowało europejską fascynację średniowieczem. Wśród zwiedzających Notre-Dame byli również polscy romantycy. 27 września 1841 roku grupa polskich emigrantów zebrała się w katedrze na nabożeństwie, które miało zjednoczyć podzieloną społeczność. Po mszy świętej głos zabrał Andrzej Towiański, którego wystąpienie jest uznawane za początek kształtowania się mesjanistycznego Koła Sprawy Bożej. Jego zwolennicy, w tym Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki, zapowiadali nadejście „królestwa bożego”.
Katedra była również inspiracją dla poetów. Julian Przyboś, przedstawiciel Awangardy Krakowskiej, opublikował w 1938 roku wiersz „Notre-Dame”. Tadeusz Makowski, który przez prawie ćwierć wieku mieszkał w Paryżu, sportretował paryską świątynię. W swoim „Pamiętniku” z Wielkiej Soboty 1914 roku zapisał:
„Byłem po południu w Notre-Dame posłuchać psalmów pokutnych. Dziwny głos organu w tej niemej architekturze wieków. Smutne, ciche korytarze. Robiłem wyznania komuś nieznanemu. W dalekiej myśli za tym, co się nie spełnia. Ciemne polichromie witraży mrużyły swe oczy ku zmierzchu przez wiosenne słońce. W szare dni ludzie się chronią do dzieł sztuki, by się podwyższyć w marzeniach. Zgubne drogi wytchnienia”.
Powieść Wiktora Hugo doczekała się również licznych ekranizacji. Największą współcześnie popularność zdobyła disnejowska animacja. Pierwszy francuski film krótkometrażowy powstał w 1911 roku, a amerykańskie adaptacje pojawiły się m.in. w 1939 i 1997 roku. W wersji francusko-włoskiej z 1956 roku w roli Quasimodo wystąpił Anthony Quinn, a Esmeraldą była Gina Lollobrigida. W filmie „Przed zachodem słońca” Richarda Linklatera pojawia się anegdota o niemieckim żołnierzu, który podczas okupacji, oczarowany pięknem katedry, nie zdetonował podłożonych ładunków.
Dzwonnik z Notre Dame | Dramat | Polski
Przebieg Pożaru i Skutki
Pożar wybuchł 15 kwietnia 2019 roku, tuż przed godziną 17:00 czasu lokalnego, na rusztowaniu zamontowanym na dachu katedry Notre Dame. Strażacy natychmiast ewakuowali całą świątynię. W płomieniach stanął fragment dachu, a następnie runęła iglica. Według francuskich mediów, zapaliło się drewniane rusztowanie w okolicy iglicy.
Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, a katedra została ewakuowana w ciągu kilku minut. Ponowny alarm zabrzmiał o 18:43, a straż pożarna została wezwana o 18:51. W akcji gaszenia brało udział blisko 400 strażaków, a pożar ugaszono 16 kwietnia około godziny 4:00. Ocalała główna konstrukcja budowli, dwie wieże oraz trzy rozety z XII i XIII wieku. Dach świątyni doszczętnie spłonął, a sygnaturka zbudowana w XIX wieku uległa zawaleniu. Zniszczone zostały również fragmenty kamiennego sklepienia i XIX-wieczne górne witraże.
Generał Jean-Claude Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, poinformował, że najcenniejsze zabytki udało się w porę wynieść. Prokuratura wszczęła śledztwo, a według francuskiego MSW nie było ofiar ani osób rannych. Prezydent Emmanuel Macron zapowiedział odbudowę katedry, a osoby prywatne, przedsiębiorstwa oraz instytucje zadeklarowały pomoc finansową.
Konsekwencje Ekologiczne Pożaru
Pożar katedry Notre Dame spowodował uwolnienie do atmosfery około 460 ton ołowiu. Naukowcy z Pacific Centre for Isotopic and Geochemical Research (PCIGR) przeanalizowali skład 36 próbek miodu pobranych z paryskich uli po pożarze. Wyniki, opublikowane w „Environmental Science & Technology Letters”, wykazały, że w miodzie zebranym z uli znajdujących się od strony zawietrznej po pożarze średnie stężenie ołowiu było nawet czterokrotnie większe niż w próbkach pobranych na przedmieściach czy terenach wiejskich, a także do 3,5 raza większe niż w miodzie paryskim pobranym przed pożarem.
Najwyższe stężenie ołowiu - 0,08 mikrogramów na gram - stwierdzono w próbce z ula zlokalizowanego w promieniu pięciu kilometrów na zachód od katedry. Dla porównania, miód paryski sprzed pożaru zawierał 0,009 mikrogramów ołowiu na gram, a miód z regionu Rodan-Alpy zawierał 0,002 do 0,009 mikrogramów ołowiu na gram. Zgodnie z unijnymi normami, maksymalna dopuszczalna zawartość ołowiu wynosi 0,10 mikrogramów na gram w przypadku syropów i soków.
Za zatrucie miodu ołowiem odpowiada bezpośrednio pożar. Ołów był bowiem powszechnym materiałem budowlanym w czasach, gdy powstawała katedra Notre Dame, której budowa sięga XII wieku. Eksperci szacują, że dach i iglica Notre Dame zawierały nawet kilkaset ton ołowiu. Jak wyjaśnia Dominique Weis, dyrektor PCIGR, miód jest pomocnym wskaźnikiem zanieczyszczenia środowiska, ponieważ pszczoły zbierają kurz i cząsteczki unoszące się w powietrzu, które następnie trafiają do miodu.
O trujących skutkach pożaru informowano już wcześniej. W sierpniu 2019 roku Agence Regionale de Sante (Ile-de-France) opublikowała bilans wskazujący, że w sąsiedztwie katedry mieszkają i uczą się dzieci, u których przekroczony został dopuszczalny poziom ołowiu we krwi. Na pewien czas zamknięto przedszkole, na którego dziedzińcu wykryto niepokojąco wysoki poziom ołowiu. Przeprowadzono również odkażanie placów i parków.
Pojawił się nawet pomysł przykrycia katedry kloszem, podobnym do sarkofagu otaczającego reaktor w Czarnobylu, jednak okazał się on niewykonalny z logistycznego i finansowego punktu widzenia. Niewykluczone, że z trującymi skutkami pożaru Notre Dame będziemy borykać się jeszcze przez lata, ponieważ ołów, wdychany lub przyswajany z pożywieniem, trafia do krwiobiegu i może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu narządów.
Odbudowa i Ponowne Otwarcie Katedry
Pożar katedry Notre-Dame wywołał narodową traumę we Francji. Po pięciu latach odbudowy, świątynia została ponownie otwarta dla kultu. Papież Franciszek w swoim przesłaniu wyraził radość z ponownego otwarcia katedry, podkreślając, że jest ona arcydziełem chrześcijańskiej wiary i architektury, odwiecznym świadectwem narodowej historii. Papież złożył wyrazy uznania strażakom, władzom publicznym oraz międzynarodowej hojności, która przyczyniła się do odbudowy.
Szczególne uznanie wzbudziła praca osób różnych zawodów, które przywróciły Notre-Dame dawną świetność. Piękne jest to, że umiejętności z przeszłości zostały mądrze zachowane i udoskonalone. Wielu robotników i rzemieślników przeżyło wydarzenie renowacji jako autentyczne doświadczenie duchowe. Papież życzył, aby odrodzenie kościoła było proroczym znakiem odnowy Kościoła we Francji.
Zachęcił ochrzczonych, aby z radością wchodzili do katedry, czując uzasadnioną dumę i przyswajając swoje dziedzictwo wiary. Podkreślił, że Notre Dame będzie wkrótce ponownie odwiedzana przez ludzi z różnych środowisk, religii, języków i kultur, poszukujących absolutu i sensu życia. Zapewnił, że drzwi katedry będą dla nich szeroko otwarte, a wierni paryscy i francuscy przyjmą ich wielkodusznie i bezinteresownie, jako braci i siostry.
