Historia powstania i rozwoju Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce

Historia straży pożarnej na ziemiach polskich nierozerwalnie związana jest z powstawaniem organizacji strażackich, szczególnie tych ochotniczych, które zaczęły dynamicznie rozwijać się w drugiej połowie XIX wieku. Już w średniowieczu podejmowano pierwsze próby zorganizowanej walki z ogniem, jednak to właśnie powstanie Ochotniczych Straży Pożarnych stanowiło przełom w ochronie przeciwpożarowej.

Wczesne korzenie ochrony przeciwpożarowej

Już w XVI wieku, w traktacie *O uwarowaniu pożogi i o gaszeniu* autorstwa Andrzeja Frycza Modrzewskiego, poruszano kwestie ochrony przeciwpożarowej. Modrzewski poświęcił temu zagadnieniu dwa rozdziały: *O uwarowaniu pożogi i o gaszeniu* oraz *O rządcach, albo o dozorcach domów i budowaniu*. Podkreślał konieczność powszechnego udziału wszystkich mieszczan w akcjach gaśniczych oraz przymus posiadania przez nich odpowiednich narzędzi, które mogą być używane do gaszenia pożaru. Wskazywał również na potrzebę organizacji ochrony przeciwpożarowej, do której powinni należeć mieszczanie wybierani przez daną społeczność. Mieli oni składać przysięgę zobowiązującą do ochrony ludności w razie pożogi oraz innych niebezpieczeństw.

Historia polskiego pożarnictwa liczy ponad 630 lat. W 1374 roku Rada Miejska w Krakowie wprowadziła przepisy zwane „porządkami ogniowymi”, które określały szczegółowe nakazy dotyczące bezpieczeństwa ogniowego oraz przydzielały każdemu mieszkańcowi odpowiednie czynności ratownicze w razie pożaru. Przepisy te były wielokrotnie modyfikowane i przewidywały odpowiednie kary za ich nieprzestrzeganie. Akcją gaszenia ognia kierował burmistrz, a gdy powstały „drużyny ogniowe”, akcją kierował „rotmistrz”, zaś strażaków nazywano „szprycmajstrami”.

Pierwsze zorganizowane grupy strażackie na ziemiach polskich

Rozwój ochotniczych straży pożarnych przypada na I i II połowę XIX wieku. W latach 60. XIX wieku we wszystkich zaborach zaczęły rodzić się organizacje przeciwpożarowe, choć z różnym natężeniem i skutkiem. Najtrudniejszy byt miały polskie straże w zaborze rosyjskim, zaś w Galicji uzyskały największą suwerenność. Z kolei w zaborze pruskim były najlepiej zorganizowane, choć działały pod niemiecką komendą.

Najstarsze jednostki w zaborach

• Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 r. w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III, jest uznawana za najstarszą tego typu jednostkę w Polsce.
• W Warszawie straż pożarna powstała w 1836 roku.
• W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 r. w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń.
• W Bieczu Ochotnicza Straż Pożarna została zorganizowana w 1857 roku, na mocy przepisów o policji ogniowej z 1786 roku.

Powstawanie OSP w Królestwie Polskim (zabór rosyjski)

Na terenie Królestwa Polskiego, w drugiej połowie XIX wieku, powstało wiele lokalnych straży ogniowych:

• Pierwszą strażą ogniową na terenie województwa łódzkiego była zorganizowana grupa pożarowa w Wolborzu.
• W Zgierzu straż została założona 16 listopada 1874 r. z inicjatywy Adolfa Mayerhofa. W 1881 r. straż liczyła 139 członków, w tym 55 posiadaczy domów i fabryk, 55 członków różnych rzemiosł oraz 9 robotników fabrycznych.
• W Łęczycy ochotnicza straż ogniowa działała od 1875 r., założona z inicjatywy ówczesnego komisarza włościańskiego Rudolfa von Stendera oraz lekarza Augustyna Thugutta. Pierwsze zebranie organizacyjne odbyło się w kwietniu tegoż roku pod przewodnictwem burmistrza miasta K. Witkowskiego.
• Kolejnym miejscem powstania Ochotniczej Straży Ogniowej był Sieradz, gdzie 26 października 1875 r. straż powstała dzięki zaangażowaniu dr. J. Stanisławskiego i obywatela F. Dębickiego. W 1879 r. straż sieradzka wybudowała obszerną szopę murowaną na narzędzia ogniowe oraz dwupiętrową strażnicę.
• W 1876 r. obywatele Tomaszowa zorganizowali zebranie, na którym powołano zarząd straży. Ustawa straży tomaszowskiej została zatwierdzona przez generał-gubernatora warszawskiego 13 listopada 1878 r.
• W Piotrkowie głównym powodem założenia straży był wielki pożar z 1865 r., który zniszczył połowę miasta. Dopiero 31 marca 1878 r. zebrani w ratuszu obywatele zostali poinformowani o zatwierdzeniu przez władze ustawy Obywatelskiej Straży Ogniowej.
• W Łowiczu starania o założenie straży trwały już od 1861 r. Dopiero w 1878 r. przekonano mieszkańców o konieczności powołania organizacji. Ustawa Straży Ogniowej Ochotniczej została zatwierdzona 5 marca 1879 r.
• Straż w Skierniewicach rozpoczęła działalność 4 maja 1880 r. (w dniu św. Floriana). Ustawa uzyskała zatwierdzenie 2 października 1880 r.
• W Warcie straż rozpoczęła działalność 5 grudnia 1880 r.
• Nieformalny początek założenia Straży Pożarnej w Czańcu to rok 1886. Od tego też czasu aż do roku 1905 działalność Straży polegała na używaniu wiader, toporków i bosaków przy gaszeniu ewentualnych pożarów.

Początki w Galicji i innych regionach

Na mocy ustawy o stowarzyszeniach z dnia 15 listopada 1867 roku, Ochotnicze Straże Pożarne były organizowane w Jaśle, Gorlicach i Sanoku w 1872 roku. W późniejszym czasie straże pożarne w miasteczkach i wsiach na Podkarpaciu organizowano na podstawie w/w ustawy o stowarzyszeniach oraz ustawy o policji ogniowej z dnia 10 lutego 1891 roku.

Ochotnicza Straż Pożarna w Siedliskach-Bogusz została zawiązana przy Kółku Rolniczym przez prezesa tegoż Kółka dr. Witolda Lewickiego, sekretarza Władysława Gawrońskiego i ks. administratora Jana Palkę w roku 1907. Początkowo OSP liczyła 20 członków czynnych.

W Kraśniczynie dnia 25 sierpnia 1921 r. na zebraniu wiejskim, które odbywało się w Szkole Podstawowej w Starej Wsi, zawiązała się grupa inicjatywna (Państwo Jadwiga i Bolesław Jagielscy, oraz Panowie Andrzej Tarajko, Wawrzyniec Lisowski i Andrzej Szozda). Z ich inicjatywy została powołana do życia Straż Pożarna w Kraśniczynie i w tym dniu powołano pierwszy Zarząd i Komisję Rewizyjną.

Rozwój i koordynacja działalności OSP

Wpływ zaborów na rozwój straży

Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była początkowo skoordynowana; większość straży działała na podstawie przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe.

• W Galicji prekursorem ochrony było powstałe 22 lutego 1860 roku Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia, Gradu i na Życie im. św. Floriana. Pod jego szyldem i nadzorem powstało wiele miejskich i wiejskich organizacji strażackich. Z tej inicjatywy zrodził się po kilku latach Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, którego zjazd organizacyjny odbył się w dniach 31 października - 1 listopada 1875 r. we Lwowie. Na I Zjeździe Krajowym w 1875 roku naczelnikiem został wybrany dr Józef Millerat, a na II Zjeździe Adam Książę Sapieha.
• W zaborze pruskim, począwszy od 1863 roku, powstawały tzw. Prowincjonalne Związki Towarzystw Strażackich i Ratunkowych oraz Komun, m.in. w Poznaniu, na Górnym Śląsku i na Pomorzu. Były one jednak w głównej mierze organizowane w oparciu o niemiecki system wartości.
• W Królestwie Polskim i pod zaborem rosyjskim dzieje rozwoju pożarnictwa obrazuje historia Towarzystwa św. Floriana, a następnie po Ogólnokrajowym Zjeździe Straży Ogniowych w Warszawie w 1916 roku Związku Floriańskiego. Był to wówczas wielki polski ruch społeczno-obywatelski w zakresie organizacji przeciwpożarowej i samopomocy, moderowany przez działaczy takich jak Bolesław Chomicz i Józef Tuliszkowski. Propagatorem ruchu był wydawany od 1912 r. „Przegląd Pożarniczy”, redagowany przez B. Chomicza. Celem była ochrona społeczeństwa przed pożarami i innymi klęskami, zaś dewizą słowa: „Bogu na chwałę ludziom ku pomocy”.

Działalność narodowotwórcza straży

Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 r. wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach. W listopadzie 1906 r., na wiadomość o zamiarze aresztowania miejscowego księdza Grabowskiego przez rosyjskie wojsko, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Wojsko rosyjskie zaczęło strzelać do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.

Unifikacja i rola w niepodległej Polsce

Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 r., związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 r. w skład Związku Głównego wchodziły liczne związki wojewódzkie lub o charakterze ponadwojewódzkim, takie jak Floriański, Małopolski, Wielkopolski, Pomorski, Krakowski, Lubelski czy Łódzki.

W 1949 r. Główny Związek Straży Pożarnych został rozwiązany przez ówczesne władze, a następnie reaktywowany w 1956 r.

Prawne podstawy i patron

Patronem ochotniczej straży pożarnej jest św. Florian. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę śmierci św. Floriana, patrona m.in. strażaków.

Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy: Ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, Ustawy - Prawo o stowarzyszeniach z późniejszymi zmianami oraz Ustawy o ochronie przeciwpożarowej z późniejszymi zmianami.

Współczesne Ochotnicze Straże Pożarne

Okres transformacji ustrojowej w 1992 r. ujawnił wiele wyzwań dla OSP, niemniej jednak pozostaje ona najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce. Dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika jest jednym z kluczowych kierunków rozwoju, choć wiąże się to również z wyzwaniami, takimi jak ryzyko zniechęcenia służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej. Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań ratowniczych, lecz obejmuje również popularyzację wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz szeroko rozumianą działalność kulturalną i wychowawczą w lokalnych społecznościach.

tags: #kied #odbyla #sie #pierwsza #zbiorka #osp