W historii Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w Polsce, sztandary odgrywają kluczową rolę jako symbole tradycji, jedności i poświęcenia. Stanowią one nie tylko ważne pamiątki historyczne, ale także świadectwo zaangażowania strażaków w służbie społeczeństwu. W niniejszym artykule przyjrzymy się najstarszym sztandarom OSP, ich historii, a także znaczeniu, jakie miały dla rozwoju pożarnictwa ochotniczego w Polsce.
Geneza i znaczenie sztandarów w OSP
Sztandary w Ochotniczych Strażach Pożarnych są wyrazem ich tożsamości i historii. Zazwyczaj są fundowane przez społeczność lokalną lub samych strażaków, co podkreśla ich znaczenie jako symbolu wspólnego celu - ochrony życia i mienia.
Geneza sztandarów w Uhercach Mineralnych
W blisko 100-letniej historii Ochotniczej Straży Pożarnej w Uhercach Mineralnych, jedną z najważniejszych pamiątek i historycznym dowodem jest sztandar z 1930 roku. Jak wspomina w swoich zapiskach Franciszek Kurek, jeden z założycieli Straży w Uhercach Mineralnych i jej długoletni prezes, po wielkim pożarze w 1921 roku, pod kierownictwem Wójta Stanisława Bikowskiego, zaczęto organizować w Uhercach Ochotniczą Straż Pożarną. Trwało to do roku 1924, kiedy podpisano statut i zarejestrowano jako Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności w sądzie we Lwowie. Zakupiono sprzęt bojowy, hełmy i czapki strażackie. Sikawkę przenośną i węże ochotnicy otrzymali z powiatu.
Trwało to do 1930 roku. Jednostka była już wyposażona w sprzęt bojowy, więc przystąpiono do ufundowania sztandaru. Sztandar najprawdopodobniej wykonały siostry zakonne w Starej Wsi niedaleko Brzozowa. Po jednej stronie sztandaru znajduje się wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej, a po drugiej Patron Strażaków: św. Florian. Do sztandaru dopięta jest szarfa z napisałem: "Ochotnicza Straż Pożarna w Uhercach, Założona w 1924 roku, Uskuteczniona w 1930 roku".
Sztandar jako symbol walki o przetrwanie
W pierwszych dniach września 1939 roku sztandar przechowywany był wśród chorągwi kościelnych przez proboszcza parafii Uherce - Antoniego Ziębę. Po wkroczeniu Armii Czerwonej, sztandar w swoim domu rodzinnym ukrył Franciszek Kurek. W pierwszy dzień Wielkanocy 1940 roku do domu Kurków wtargnęli żołnierze Armii Czerwonej i przeprowadzili rewizję. Znaleziono ukryte dwa hełmy strażackie: bojowy i ozdobny. Aresztowano Franciszka Kurka i jego wujka Stanisława Kurka (kapitana WP, uczestnika kampanii wrześniowej). Jak się okazało długo po wojnie, w domu w tym czasie ukryty był jeszcze sztandar strażacki, a z obawy o bezpieczeństwo najbliższych, nikt o tym nie wiedział. Po trzech miesiącach aresztu do domu powrócił Franciszek Kurek. Stanisław Kurek został skazany przez Sowietów na karę śmierci. Gdy 24 września 1979 roku zmarł Franciszek Kurek, pożegnali go wszyscy strażacy na czele ze sztandarem, którego tak bohatersko strzegł i chronił przez lata okupacji i czasy stalinowskie.
Od lat 80-tych sztandar służy i bierze udział w największych uroczystościach i wydarzeniach jednostki. Jednym z długoletnich sztandarowych był śp. Stanisław Twardy. W 1974 roku mieszkańcy Uherzec Mineralnych ufundowali sztandar z okazji 50-lecia OSP. W związku z tym jednostka posiada trzy sztandary.
Najstarsze jednostki i ich sztandary
Historia Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce sięga pierwszej połowy XIX wieku. Pierwsze zorganizowane jednostki powstawały równolegle we wszystkich trzech zaborach.
OSP Śrem - najstarsza jednostka w Polsce
Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III. Sztandar jednostki z okazji 25-lecia istnienia w 1892 roku został nadany, a wręczony uroczyście dwa lata później. Co ciekawe, przez sto lat nikt o tym sobie nie przypomniał, do czasu kiedy odkryli to śremscy strażacy-ochotnicy. Z ustaleń strażaków ze Śremu wynika, że w latach 60. XX wieku potomek Paula Pfeiffera gruntownie odnowił sztandar, przenosząc wszystkie oryginalne hafty na nowe płótno z zachowaniem barw płótna pierwotnego.
OSP w Galicji i Królestwie Polskim
W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń. Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą, większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe.
Rola OSP w budzeniu postaw narodowych
Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Jej uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 roku wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach. W listopadzie 1906 roku na wiadomość, iż rosyjskie wojsko ma zamiar aresztować miejscowego księdza Grabowskiego, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Wojsko rosyjskie zaczęło strzelać do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców Turku, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.
Struktura i rozwój OSP w Polsce
Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły liczne związki wojewódzkie i ponadwojewódzkie.
Ewolucja struktur i współczesne wyzwania
W 1949 roku związek ten został przez ówczesne władze rozwiązany, po czym reaktywowany w 1956 roku. Okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce.
Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić. Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym 4341 włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
W ramach OSP funkcjonują także liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które w naturalny sposób są ośrodkami szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska.
Sztandary w Bydgoszczy - dziedzictwo przemysłowe i strażackie
W Muzeum Historii Bydgoszczy, oddziału Muzeum Okręgowego, znajduje się kolekcja sztandarów dawnych jednostek zakładowych OSP. To ważne eksponaty związane z historią pożarnictwa i przemysłu. Sztandary te, haftowane od drugiej połowy lat 70. XX wieku do 2012 roku, stanowią nie tylko część spuścizny strażackiej, ale są także elementem dziedzictwa przemysłowego Bydgoszczy.
Przekazane sztandary są wykonane według regulaminu OSP. Na awersie dominuje niebieska barwa. W centrum znajdują się symbole strażackie - hełm i toporki otulone laurami. Wokół nich nazwa jednostki, daty jej utworzenia oraz ufundowania sztandaru. Na rewersie herb państwowy na czerwonym tle. Te sztandary jeszcze kilkanaście lat temu były wizytówkami Ochotniczych Straży Pożarnych działających w bydgoskich zakładach. Są świadectwem zaangażowania strażaków ochotników w ochronę swoich miejsc pracy, ale nie tylko.
Sięgając po historię straży pożarnej w Bydgoszczy, dowiadujemy się, że to ochotnicy pierwsi chronili miasto przed pożarami i innymi klęskami żywiołowymi. W 1864 roku w naszym mieście rozpoczęła działalność pierwsza ochotnicza jednostka. Dopiero obok niej powołano w 1872 roku zawodową straż pożarną. I do 1901 roku ochotnicy wykonywali te same czynności co zawodowcy. Potem zaczęto rozróżniać te dwie formacje, a społeczny zapał strażaków ochotników wykorzystywano przede wszystkim przy ochronie większych zakładów pracy oraz w mniejszych miejscowościach.
OSP Zborowskie i OSP Żupawa - przykłady jubileuszy i nowych sztandarów
Współczesne jednostki OSP również celebrują swoje jubileusze, często z tej okazji otrzymując nowe sztandary.
Jubileusz 100-lecia OSP Zborowskie
W sobotę 10 maja 2025 roku w Zborowskiem odbyły się uroczyste obchody jubileuszu 100-lecia miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej. Wydarzeniu towarzyszyło przekazanie nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego i nadanie sztandarowi jednostki prestiżowego odznaczenia. Rok 2025 to dla jednostki OSP Zborowskie wyjątkowy jubileusz - mija dokładnie 100 lat od chwili, gdy 6 maja 1925 roku, podczas uroczystego zebrania mieszkańców, powołano Ochotniczą Straż Pożarną.
Pierwszym sprzętem była dwucylindrowa pompa konna, która służyła strażakom przez wiele lat, jeszcze długo po II wojnie światowej. W roku 1936 jednostka wzbogaciła się o 6-osobowy samochód marki DKW oraz motopompę typu KOBE-1000. W 1975 roku mieszkańcy ufundowali strażakom sztandar, który 3 maja 1995 roku został udekorowany Złotym Medalem za Zasługi dla Pożarnictwa.
Nadanie sztandaru OSP Żupawa
Niezwykle uroczysty charakter miało nadanie sztandaru Ochotniczej Straży Pożarnej w Żupawie, która w tym roku ukończyła 65 lat. Strażacy z Żupawy już od 65 lat niosą pomoc mieszkańcom wsi i okolicznych miejscowości. Poświęcenie sztandaru nastąpiło w niedzielę 13 maja br. podczas mszy świętej. Po mszy świętej odbyła się oficjalna część uroczystości, podczas której wręczono sztandar ufundowany przez społeczeństwo wsi Żupawa.
Sztandar jest symbolem zjednoczenia się nad wspólnym celem dla dobra ludzi. Widnieje na nim maksyma "Bogu na chwałę, ludziom na ratunek". Zgodnie z tradycją na drzewcu sztandaru umieszczono pamiątkowe gwoździe, które są wyrazem szacunku i uznania dla fundatorów.
"Ze strażackich kronik" (1974) /CAŁY FILM/
Podsumowanie
Sztandary Ochotniczych Straży Pożarnych są żywym elementem historii i tradycji polskiego pożarnictwa. Najstarsze z nich, takie jak sztandar OSP Śrem, świadczą o długiej i bogatej historii tej formacji. Nowe sztandary, nadawane podczas jubileuszy, symbolizują ciągłość tradycji i zaangażowanie kolejnych pokoleń strażaków-ochotników w służbie społeczeństwu.
tags: #najstarszy #sztandar #osp