Przepisy dotyczące odzieży ochronnej strażaków, w tym tak zwanego "nomexu", są złożone i ewoluują wraz ze zmianami prawnymi oraz technologicznymi. Kluczowe znaczenie mają tutaj rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, które określają wymagania techniczno-użytkowe dla ubrań specjalnych oraz zasady ich dopuszczania do użytkowania.
Podstawy prawne i wymagania techniczne
Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie ochrony przeciwpożarowej jest Ustawa o ochronie przeciwpożarowej. Kluczowym aktem wykonawczym jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r., które określa wymagania techniczno-użytkowe dla ubrań specjalnych. Obecna forma tego rozporządzenia nie narzuca konkretnego wzoru wyglądu, lecz skupia się na konieczności spełniania normy EN 469, badaniu na przesiąkliwość wody oraz maksymalnej masie ubrania (3,8 kg). Każde ubranie poddawane procesowi uzyskania Świadectwa Dopuszczenia CNBOP jest weryfikowane wyłącznie pod kątem zapisów tego rozporządzenia.
W efekcie, producenci mogą uzyskać dopuszczenie nawet na ubrania w nietypowych kolorach, co rodzi pytania o ich praktyczne zastosowanie i postrzeganie przez społeczeństwo.
Regulacje dotyczące umundurowania Państwowej Straży Pożarnej
Pierwszym aktem prawnym wyznaczającym wzór wyglądu ubrania jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z nim, ubranie specjalne powinno być wielowarstwowe, składać się z kurtki ¾ i spodni, a tkanina zewnętrzna powinna być w kolorze czarnym lub ciemnogranatowym. Kurtka powinna zachodzić na spodnie, mieć kołnierz typu stójka, szerokie rękawy oraz odpowiednio rozmieszczone kieszenie. Kurtka powinna być również oznaczona układem taśm ostrzegawczych.
Nowelizacje tego rozporządzenia, wprowadzające np. ubrania w kolorze piaskowym czy nowe układy taśm, dotyczą wyłącznie funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Ubrania specjalne w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Podstawą działalności OSP jest jej statut. Wzorcowy statut nie zawiera wzoru ubrania specjalnego ani zapisu o konieczności użytkowania ŚOI zgodnych z tymi stosowanymi w PSP. Co więcej, nie ma zapisu upoważniającego Zarząd Główny OSP RP do narzucania wzoru Środków Ochrony Indywidualnej (ŚOI) ochotniczym strażom pożarnym, które są stowarzyszeniami o własnej osobowości prawnej. Istniejące porozumienie między Komendantem Głównym PSP a Prezesem ZG OSP RP jest jedynie niezobowiązującym zaleceniem.
Działalność OSP regulowana jest przez Ustawę o Ochronie Przeciwpożarowej oraz jej akt wykonawczy, co skutkuje koniecznością uzyskania przez producenta Świadectwa Dopuszczenia CNBOP.
Różnorodność ubrań specjalnych dopuszczonych do użytkowania
Wykaz wydanych Świadectw Dopuszczenia CNBOP, dostępny na stronie internetowej Centrum Naukowo-Badawczego Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego, obejmuje kilkanaście modeli ubrań specjalnych. Zdecydowana większość z nich to ubrania w klasycznym, "starym" wzorze, często z wbudowanymi nowinkami technicznymi poprawiającymi bezpieczeństwo.
Znajdują się tam również modele o odmiennym wzorze i kolorystyce (żółty, piaskowy, czerwony, niebieski), takie jak Rosenbauer Fire Max II, Fire Max III oraz rodzina ubrań Lion V-Force. Te ubrania posiadają Świadectwa Dopuszczenia CNBOP od dłuższego czasu, co pokazuje, że nie ma obowiązku noszenia wyłącznie czarnych ubrań w klasycznym wzorze.
Funkcje i rodzaje ubrań specjalnych
Zadaniem ubrania specjalnego jest ochrona ratownika przed czynnikami zewnętrznymi, takimi jak woda, deszcz, niskie temperatury, wysoka temperatura oraz promieniowanie. Ubrania można podzielić na:
- Ubrania lekkie: zapewniają ochronę przed promieniowaniem cieplnym. Mogą być wykonane z bawełny, tkaniny szklanej lub azbestowej. Pozwalają na bezpośredni kontakt z ogniem przez około 60 sekund.
- Ubrania średnie (zbliżeniowe): chronią przed intensywnym promieniowaniem cieplnym i krótkotrwałym kontaktem z ogniem. Składają się z trzech warstw: zewnętrznej metalizowanej, środkowej bawełnianej impregnowanej i wewnętrznej bawełnianej.
- Ubrania gazoszczelne: są to ubrania wielowarstwowe (3-4 warstwy), zapewniające szczelność gazową. Czas pracy w takim ubraniu wynosi od 18 do 30 minut. Materiały takie jak butyl czy PCV zapewniają odporność chemiczną i termiczną w określonych zakresach temperatur.
Budowa ubrań gazoszczelnych jest wielowarstwowa, a materiały takie jak butyl charakteryzują się dobrą odpornością chemiczną i mechaniczną, utrzymując właściwości w szerokim zakresie temperatur. PCV, choć mniej odporne chemicznie, również znajduje zastosowanie ze względu na elastyczność i zakres temperatur pracy.
Kwestia ilości posiadanych ubrań specjalnych
W dyskusjach strażaków pojawia się pytanie o liczbę przysługujących ubrań specjalnych ("nomexów"). Zgodnie z załącznikiem Nr 13, tabela nr 4 rozporządzenia MSWiA z dnia 30 listopada 2005 r., strażakowi przysługuje 1 komplet ubrania specjalnego. Niemniej jednak, podkreśla się, że strażak w warunkach służby powinien mieć co najmniej 2 komplety, podobnie jak 2 pary rękawic.
Problem braku wystarczającej liczby ubrań często wynika z ograniczeń budżetowych komendantów. W praktyce, jednostki organizacyjne PSP są odpowiedzialne za konserwację odzieży, co może obejmować czyszczenie chemiczne na koszt jednostki lub wyposażenie w pralki i środki piorące.
Nowe przepisy dotyczące ubrań specjalnych w PSP
Najnowsze przepisy dotyczące umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, zawarte w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r., przewidują wyposażenie strażaków w dwa rodzaje ubrań specjalnych: ubranie specjalne i ubranie specjalne lekkie. Oba kwalifikowane są jako podstawowe środki ochrony indywidualnej.
Możliwość zakupu i użytkowania ubrania specjalnego lekkiego, zgodnego z normą PN-EN ISO 15384, stała się faktem od listopada 2022 r., po zakończeniu prac legislacyjnych i wejściu w życie przepisów obejmujących ten typ odzieży wymogiem uzyskania świadectwa dopuszczenia.
Wcześniej, strażacy PSP korzystali głównie z jednego typu ubrania specjalnego (zwanego "nomexem"), zgodnego z normą PN-EN 469, które postrzegano jako "ubranie ciężkie". Nowelizacja rozporządzenia z 2005 r. przez rozporządzenie z 2018 r. wprowadziła trzyczęściowe ubranie specjalne, łączące elementy ubrania klasycznego z kurtką lekką. Obecne rozporządzenie z 2021 r. wyraźnie rozdziela te dwa typy odzieży.
Wymagania dla ubrań specjalnych lekkich
Norma PN-EN ISO 15384 dla ubrań specjalnych lekkich określa minimalne wymagania użytkowe dla odzieży ochronnej przeznaczonej do długotrwałego użytkowania w warunkach otwartych, zwłaszcza w wysokich temperaturach. Luźny krój i odporność materiałów na płomienie są kluczowe dla ochrony przed oparzeniami i stresu cieplnego.
Ubrania te, składające się z kurtki i spodni, mają zapewniać ochronę przed promieniowaniem cieplnym i rozprzestrzenianiem się płomienia. Norma ta zwiększa wymagania w stosunku do poprzedniej normy PN-EN 15614, wprowadzając m.in. badania odporności na ciepło i płomień po cyklach czyszczenia oraz badania materiałów fluoroscencyjnych i odblaskowych po oddziaływaniu promieniowania cieplnego. Zwiększono również minimalne parametry siły na rozrywanie/rozciąganie.
W listopadzie 2022 r. wprowadzono możliwość uzyskania świadectw dopuszczenia na ubrania specjalne lekkie zgodnie z normą PN-EN 15614. Uzupełnienie posiadanej kurtki lekkiej o spodnie zgodne z normą PN-EN ISO 15384 przez zwykłe zestawienie nie jest jednak możliwe.
Dekontaminacja i czyszczenie ubrań specjalnych
Kwestia poziomu zanieczyszczenia w ubraniu specjalnym strażaka jest przedmiotem rosnącego zainteresowania. Brak regulacji formalnych w tym zakresie oraz niedostatek mobilnych narzędzi pomiarowych sprawiają, że czystość odzieży oceniana jest często wizualnie, co jest zawodne.
Specjaliści podkreślają, że odpowiednie czyszczenie odzieży ochronnej jest kluczowe po kontakcie z dymem pożarowym, toksycznymi gazami czy cieczami, gdyż substancje te mogą wchłaniać się przez skórę. Choć brak systemowych unormowań dopuszczalnego poziomu toksyczności, istnieją europejskie wytyczne, takie jak rozporządzenie REACH i standardy OEKO-TEX, które mogą stanowić punkt odniesienia.
Regularna dekontaminacja środków ochrony indywidualnej, minimum raz w roku, powinna stać się standardem, mając na celu profilaktykę antynowotworową. Firmy takie jak Decontex Polska wykorzystują unikalne technologie dekontaminacji, np. oparte na ciekłym CO₂, które są skuteczne i nie degradują materiału.
Zmiany w kolorystyce i wyposażeniu
W maju 2018 r. opublikowane zostały dwa rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wprowadzające zmiany w umundurowaniu strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z nimi, strażacy będą nosili ubrania w kolorze żółtym, czarnym lub ciemnogranatowym. Ubrania specjalne, według nowego wzoru, mają być kupowane ze środków z „Programu modernizacji”.
Nowe rozporządzenie określa, że ubranie specjalne będzie składać się z kurtki, spodni i kurtki letniej. Tkanina zewnętrzna ma być w kolorze żółtym, czarnym lub ciemnogranatowym. Kurtka i kurtka lekka powinny zachodzić na spodnie, mieć kołnierz typu stójka i szerokie rękawy. Dopuszczono noszenie ubrań według dotychczasowego wzoru do wyczerpania zapasów magazynowych lub ich zużycia, nie dłużej jednak niż do końca 2027 roku.
W dyskusjach strażaków pojawia się również kwestia dbałości o ubranie bojowe. Podkreśla się, że mundur bojowy nie jest mundurem reprezentacyjnym i nie powinien być nadmiernie eksponowany jako "lśniący" czy "czysty" po akcji, co może prowadzić do błędnego postrzegania strażaków jako osób mało zaangażowanych. Z drugiej strony, podkreśla się znaczenie profesjonalnej konserwacji i czyszczenia, które nie tylko wpływają na estetykę, ale przede wszystkim na bezpieczeństwo i zdrowie strażaków.