Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) to odpowiedzialne zadanie, a rola kierowcy pojazdu uprzywilejowanego wymaga spełnienia szeregu określonych przepisami warunków. Niniejsza artykuł ma na celu wyjaśnienie zasad, wymagań wiekowych, kwalifikacji oraz kwestii administracyjnych związanych z pełnieniem funkcji kierowcy w OSP.
Wymagania ogólne dla kierowców pojazdów uprzywilejowanych
Zgodnie z polskim prawem, możliwość kierowania pojazdem uprzywilejowanym jest ściśle regulowana. Podstawowe zasady dotyczące kwalifikacji kierowców pojazdów uprzywilejowanych określa ustawa o kierujących pojazdami. Kluczowe warunki, które musi spełnić osoba ubiegająca się o takie uprawnienia, to:
- Ukończenie 21 lat.
- Posiadanie prawa jazdy odpowiedniej kategorii do rodzaju pojazdu.
- Uzyskanie pozytywnego orzeczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań zdrowotnych.
- Uzyskanie pozytywnego orzeczenia psychologicznego o braku przeciwwskazań psychologicznych.
- Ukończenie specjalistycznego kursu dla kierujących pojazdami uprzywilejowanymi.
- Posiadanie zezwolenia na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym w zakresie określonej kategorii prawa jazdy.
Wyjątki od zasady wieku
Przepis dotyczący wieku 21 lat nie ma zastosowania do funkcjonariuszy określonych służb, takich jak Państwowa Straż Pożarna, Policja czy Wojsko. W tych formacjach, na przykład, prawo jazdy na autobus można uzyskać w wieku 19 lat, podczas gdy dla cywilów granica ta wynosi 23 lata. W kontekście OSP, niestety, wspomniana "wkładka" dla służb w wieku 19 lat nie ma zastosowania. Niemniej jednak, istnieje wyjątek dotyczący możliwości zapisania się na kurs na prawo jazdy kategorii C/C+E, gdzie można to zrobić 3 miesiące przed 21. urodzinami. Co więcej, osoba, która ukończyła 18 lat i uzyskała świadectwo kwalifikacji zawodowej po pełnej kwalifikacji wstępnej (280 godzin), może przystąpić do kursu na prawo jazdy przed osiągnięciem 21 lat.
Specyfika uprawnień dla kierowców OSP
Kierowcy pojazdów uprzywilejowanych w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) podlegają nieco innym regulacjom niż funkcjonariusze służb państwowych. Zgodnie z art. 106 ust. 3 ustawy o kierujących pojazdami, przepis o obowiązku ukończenia kursu dla kierujących pojazdami uprzywilejowanymi nie stosuje się do kierujących pojazdami ochotniczych straży pożarnych. To oznacza, że choć muszą spełnić podstawowe warunki zdrowotne, psychologiczne i wiekowe (21 lat), nie muszą przechodzić standardowego kursu dla pojazdów uprzywilejowanych.
KSRG film instruktażowy - stanowisko kierowcy wozu bojowego PSP
Wymóg zaświadczenia i problemy administracyjne
Dodatkowym warunkiem dla kierujących pojazdami OSP, jest przedstawienie zaświadczenia wydanego przez odpowiedni podmiot. Wcześniej przepis ten odnosił się do ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 roku, która została uchylona przez nową ustawę o OSP z 2022 roku. Spowodowało to lukę prawną, w wyniku której starostowie nie mieli podstawy prawnej do wydawania wspomnianych zaświadczeń, co uniemożliwiało nowym kierowcom OSP uzyskanie zezwoleń.
Ministerstwo Infrastruktury, świadome problemu, wydało interpretację przepisów, wskazując, że starosta nie może skutecznie żądać zaświadczenia na podstawie uchylonych przepisów. Zgodnie z wyjaśnieniami resortu, istnieje możliwość uzyskania takiego zaświadczenia na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 217 par. 1 i 2 pkt 2 k.p.a.). Oznacza to, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) może wydać zaświadczenie potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP, na zasadzie potwierdzenia faktów lub stanu prawnego, wynikającego z danych posiadanych przez ten organ.
W celu usunięcia tej luki, planowana jest nowelizacja art. 109 ust. 1b ustawy o kierujących pojazdami, która ma znaleźć się w projekcie nowelizacji ustawy o OSP. Ma ona jasno określić podmiot odpowiedzialny za wydawanie tych zaświadczeń.
Finansowanie badań i zezwoleń
Warto podkreślić, że koszty związane z uzyskaniem uprawnień dla kierowców OSP są pokrywane z budżetu gminy. Dotyczy to zarówno:
- Badań lekarskich (art. 76 ust. 1 ustawy o OSP).
- Badań psychologicznych (art. 83 ust. 1 ustawy o OSP).
- Kosztów zezwoleń na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi (art. 109 ust. 1c ustawy o OSP).
Procedura uzyskania zezwolenia
Organem wydającym zezwolenie na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi OSP jest starosta. Proces wygląda następująco:
- Osoba ubiegająca się o zezwolenie musi spełnić warunki dotyczące wieku (21 lat), prawa jazdy oraz badań lekarskich i psychologicznych.
- Następnie należy złożyć wniosek we właściwej gminie (z punktu widzenia siedziby OSP) o wydanie zaświadczenia potwierdzającego, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP. Władze macierzystych OSP udzielają pomocy organizacyjnej w tym zakresie.
- Starosta, po otrzymaniu wniosku i potwierdzeniu spełnienia wymagań, wydaje zezwolenie w drodze decyzji administracyjnej, po uiszczeniu opłaty oraz opłaty ewidencyjnej.
Kwalifikacje i obowiązki kierowcy OSP
Kierujący pojazdami uprzywilejowanymi OSP musi być strażakiem ratownikiem OSP. Oznacza to, że musi spełniać wymagania, o których mowa w art. 8 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, w tym ukończenie szkolenia podstawowego dla strażaków ratowników OSP.
Kierowca po 65. roku życia
Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat. Muszą oni posiadać aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych oraz odbyć szkolenie pożarnicze. Są to przesłanki bezwzględne, co oznacza, że kierowca OSP, który przekroczył 65. rok życia, nie może brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Działania ratownicze rozumiane są szeroko jako "każda czynność podjęta w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska". Obejmuje to zarówno gaszenie pożaru, jak i udawanie się na miejsce zdarzenia. W związku z tym, kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP, w trakcie jazdy do akcji, bierze bezpośredni udział w działaniu ratowniczym.
Odpowiedzialność Zarządu OSP
W przypadku wypadku lub kolizji nie z winy kierującego pojazdem uprzywilejowanym OSP, członkowie Zarządu OSP nie ponoszą odpowiedzialności za samo zdarzenie. Mogą jednak ponieść odpowiedzialność prawną, jeśli na przykład nie dopilnowali spełnienia wszystkich wymogów formalnych przez kierowcę.
Zatrudnienie kierowcy w OSP i użytkowanie pojazdów
Wójt (burmistrz, prezydent miasta) nie może zatrudnić kierowcy pojazdu uprzywilejowanego OSP ani w gminie, ani w samej OSP. Ochotnicza Straż Pożarna działa jako stowarzyszenie, a o zatrudnieniu decydują władze stowarzyszenia lub osoby przez nie upoważnione. Kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP nie musi być zatrudniony ani w gminie, ani w OSP, ani nawet być członkiem OSP, jeśli statut danej jednostki tego nie wymaga. Wójt może zatrudniać w gminie kierowców innych typów pojazdów (np. autobusów, ciężarowych), ale nie tych przeznaczonych do służby w OSP.
Dysponowanie pojazdami strażackimi
Zasady użytkowania samochodów strażackich zależą od ich właściciela:
- Jeżeli samochód jest wyłączną własnością OSP, o jego dysponowaniu decydują wyłącznie osoby uprawnione w jednostce OSP. Mogą one wyrazić zgodę na podwożenie strażaków na uroczystości (państwowe lub prywatne), jeśli statut OSP nie reguluje tej kwestii, lub jeśli decyzję podejmują władze OSP.
- Jeżeli samochód jest w dyspozycji OSP, ale jego właścicielem jest gmina, powinien być używany jedynie do działań związanych z realizacją zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Użycie do innych celów wymaga zgody osób dysponujących samochodem z ramienia gminy.