Kwestie związane z uprawnieniami kierowców Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), w szczególności w kontekście wieku i kategorii prawa jazdy, budzą wiele pytań. Przedstawiamy szczegółowe informacje dotyczące wymagań prawnych oraz praktycznych aspektów pełnienia roli kierowcy w OSP.
Wymagania wiekowe dla kierowców pojazdów OSP
Kierowanie pojazdem nieuprzywilejowanym - kategoria C
Zgodnie z polskim prawem, aby kierować pojazdem samochodowym o dopuszczalnej masie całkowitej przekraczającej 3,5 tony (czyli pojazdem, dla którego wymagana jest kategoria C, a nie C1), osoba musi mieć ukończone 21 lat. Taki wymóg wynika z Art. 6 ust. 1 pkt 8 lit. a w związku z Art. 8 ust. 1 pkt 6 Ustawy o kierujących pojazdami.
- Art. 6.1. Prawo jazdy stwierdza posiadanie uprawnienia do kierowania:
- kategorii C:
- pojazdem samochodowym o dopuszczalnej masie całkowitej przekraczającej 3,5 t, z wyjątkiem autobusu,
- kategorii C:
- Art. 8.1. Wymagany minimalny wiek do kierowania wynosi:
- 21 lat - dla pojazdów określonych w prawie jazdy kategorii C, C+E, D1 i D1+E, z zastrzeżeniem ust. 2 pkt 1, ust. 3 pkt 2 oraz art. 9.
W przypadku, gdy kierowca uzyskał prawo jazdy kategorii C na "starych zasadach", przed wprowadzeniem obecnych regulacji, uprawnienia te są nadal ważne. Prawo nie działa wstecz, co oznacza, że zmiany w przepisach nie ograniczają uprawnień osób, które uzyskały je wcześniej. Jest to szczególnie istotne, gdy stare kategorie prawa jazdy (np. "dwójka") zostały automatycznie zamienione na obecne kategorie C i C+E.
Kierowanie pojazdem uprzywilejowanym OSP
Kierowanie pojazdem uprzywilejowanym w OSP wiąże się z dodatkowymi wymogami, które są precyzyjnie określone w przepisach.
Warunki dla kierowcy pojazdu uprzywilejowanego:
Art. 106. 1. Ustawy o kierujących pojazdami jasno precyzuje, że kierować pojazdem uprzywilejowanym może osoba, która:
- ukończyła 21 lat;
- posiada prawo jazdy odpowiedniej do rodzaju pojazdu kategorii;
- uzyskała orzeczenie:
- lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem uprzywilejowanym,
- psychologiczne o braku przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem uprzywilejowanym;
- ukończyła kurs dla kierujących pojazdami uprzywilejowanymi;
- posiada zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym w zakresie określonej kategorii prawa jazdy.
W kontekście Ochotniczych Straży Pożarnych, minimalny wiek do kierowania pojazdami określonymi w prawie jazdy kategorii C wynosi 19 lat, zgodnie z regulacjami dotyczącymi funkcjonariuszy kierujących pojazdami Państwowej Straży Pożarnej, Policji oraz Straży Granicznej. Chociaż przepis ten bezpośrednio odnosi się do PSP, bywa interpretowany również w odniesieniu do OSP.
Problemy z wydawaniem zaświadczeń dla kierowców OSP
Po wejściu w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych w 2022 roku, pojawiła się luka prawna dotycząca wydawania zaświadczeń dla nowych kierowców pojazdów OSP. Ustawa uchyliła przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r., które określały podmiot wydający takie zaświadczenia, co skutkowało brakiem podstawy prawnej dla starostów.
Ministerstwo Infrastruktury w lipcu 2022 r. poinformowało starostwa, że wymóg przedstawienia zaświadczenia wydanego przez podmiot, o którym mowa w uchylonym art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r., nie ma podstaw. Istnieje możliwość uzyskania takiego zaświadczenia na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (Art. 217 par. 1 i 2 pkt 2 k.p.a.), gdzie wójt (burmistrz, prezydent miasta) może wydać zaświadczenie potwierdzające, że dana osoba ma być kierującym pojazdem OSP, na zasadzie potwierdzenia faktów lub stanu prawnego.
Planowana jest nowelizacja art. 109 ust. 1b Ustawy o kierujących pojazdami, która ma rozwiązać ten problem, wprowadzając nowe brzmienie przepisu: „W stosunku do kierujących pojazdami ochotniczych straży pożarnych, o których mowa w art. 106 ust. 1 (...).”.
Formy zatrudnienia i odpowiedzialność w OSP
Zatrudnienie kierowcy w OSP
Wójt nie może zatrudniać kierowców bezpośrednio w OSP, ponieważ OSP działa jako stowarzyszenie. Umowy może podpisywać zarząd stowarzyszenia lub osoby przez niego upoważnione. Wójt nie może również zatrudnić w gminie kierowcy pojazdu uprzywilejowanego OSP jako pracownika samorządowego. Stanowisko "kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP" nie znajduje się w wykazie stanowisk dla pracowników samorządowych, określonym w załączniku nr 3 do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych.
Uczestnictwo kierowcy w działaniach ratowniczych
Kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP jest traktowany jako osoba biorąca bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Zgodnie z Art. 19 ust. 1b Ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 1991 r., bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy:
- ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat;
- posiadają aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych;
- odbyli szkolenie pożarnicze.
Niespełnienie któregokolwiek z tych warunków pozbawia prawa do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych. Oznacza to, że kierowca OSP, który przekroczył 65 rok życia, nie może brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Na Strazy naszego Bezpieczenstwa | Film
Odpowiedzialność w przypadku kolizji
W przypadku kolizji z udziałem pojazdu OSP, za którą kierowca nie ponosi winy, członkowie Zarządu OSP nie poniosą odpowiedzialności za sam wypadek. Istnieje jednak możliwość poniesienia odpowiedzialności prawnej, jeśli doszło do nieprawidłowości, np. w zakresie przekazania pojazdu do użytkowania lub braku odpowiednich pozwoleń dla kierującego.
Ubezpieczenie OC obejmuje szkody wyrządzone przez każdego posiadacza pojazdu. Zakładowi ubezpieczeń przysługuje prawo regresu (dochodzenia zwrotu wypłaconego odszkodowania) od kierującego pojazdem mechanicznym tylko w ściśle określonych przypadkach, wymienionych w Art. 43 Ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym, m.in. gdy kierujący:
- wyrządził szkodę umyślnie lub w stanie po użyciu alkoholu albo pod wpływem środków odurzających;
- wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa;
- nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania pojazdem mechanicznym, z wyjątkiem przypadków, gdy chodziło o ratowanie życia ludzkiego lub mienia albo o pościg za osobą podjęty bezpośrednio po popełnieniu przez nią przestępstwa;
- zbiegł z miejsca zdarzenia.
Jeżeli kierowca OSP posiadał ważne prawo jazdy i spełniał inne wymogi, ubezpieczyciel nie ma podstaw do odmowy wypłaty odszkodowania.
Dysponowanie pojazdami OSP
Jeśli samochód strażacki jest wyłączną własnością OSP, o jego dysponowaniu decydują wyłącznie osoby uprawnione w jednostce OSP. Mogą one wyrazić zgodę na podwożenie strażaków na uroczystości (państwowe czy prywatne), chyba że statut OSP stanowi inaczej. Jeżeli samochód jest własnością gminy, ale w dyspozycji OSP, powinien być używany do działań związanych z ochroną przeciwpożarową. Władze gminy mogą wyrazić zgodę na używanie samochodu do innych celów.
Postulaty zmian i bieżące wyzwania
Wielkopolskie samorządy apelują do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji o zmiany w Ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami. Chodzi o przyznanie kierowcom OSP posiadającym prawo jazdy kategorii B uprawnień do prowadzenia pojazdów ratowniczo-gaśniczych o dopuszczalnej masie całkowitej nieprzekraczającej 5 ton. Argumentują, że obecne przepisy ograniczają liczbę dostępnych kierowców, co wydłuża czas reakcji na zdarzenia, ponieważ większość druhów z kategorią C to kierowcy zawodowi, których dostępność w godzinach pracy jest ograniczona. Proponowane rozwiązanie, zdaniem samorządowców, nie generuje zagrożenia bezpieczeństwa ruchu, biorąc pod uwagę szkolenia i badania, którym poddawani są kierowcy OSP oraz zespołów ratownictwa medycznego.