Ospa: Definicja, Objawy i Leczenie

Pojęcie „ospa” w języku potocznym bywa używane w odniesieniu do różnych chorób wirusowych charakteryzujących się występowaniem wysypki skórnej. Najczęściej dotyczy ono ospy wietrznej, powszechnej choroby dziecięcej. Istnieje jednak również ospa prawdziwa - choroba, która w przeszłości stanowiła jedno z największych zagrożeń dla ludzkości, lecz została skutecznie eradykowana.

Ospa Prawdziwa (Variola Vera)

Definicja i Historia

Ospa prawdziwa (łac. variola vera), nazywana dawniej „czarną ospą” (łac. variola nigra) lub „ospą naturalną”, to wirusowa choroba zakaźna o ostrym przebiegu. Wywołuje ją jedna z dwóch odmian wirusa ospy prawdziwej (VARV): variola maior (wielka) lub variola minor (mała). Uważana jest za jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych, która już od czasów starożytnych nękała mieszkańców Europy i Azji, a także była przyczyną śmierci kilku milionów rdzennych mieszkańców Ameryki.

Różnicowanie odmian ospy prawdziwej, tj. małej i wielkiej, opierało się dawniej na śmiertelności w czasie epidemii. Obecnie w tym celu można wykorzystać metody wirusologiczne. Na świecie dominowała postać łagodna (75% przypadków zachorowań).

Przyczyny i Drogi Zakażenia

Ospa prawdziwa wywoływana jest przez duży dsDNA-wirus z rodziny pokswirusów, rodzaju Orthopoxvirus - wirus ospy prawdziwej (variola virus, VARV). Rezerwuarem zarazków jest wyłącznie człowiek. Pacjent jest zakaźny od momentu wystąpienia gorączki.

Do zakażenia dochodzi różnymi drogami, największe znaczenie ma jednak droga powietrzna kropelkowa. Bezpośredni kontakt ze zmianami na skórze chorego, wydzieliną z pęcherzyków, bielizną pościelową i osobistą, sprzętem medycznym itp. również niesie za sobą ryzyko zakażenia. Nauce nie są znane niebędące ludźmi wektory, mogące przenosić wirusa.

Objawy

Okres inkubacji wirusa ospy prawdziwej trwa od 7 do 17 dni, średnio 13 dni. Po zakażeniu wirusy wędrują do pobliskich węzłów limfatycznych, skąd po 3-4 dniach zakażenie rozszerza się na pozostałe węzły chłonne oraz śledzionę i szpik kostny.

Pierwsze objawy choroby, początkowo nieswoiste, pojawiają się po około 9 dniach od momentu zakażenia. Chory ma gorączkę, czuje się osłabiony i rozbity. Następnie wirus zakaża komórki drobnych naczyń krwionośnych skóry i błon śluzowych. Wtedy do objawów zaliczyć należy także złe samopoczucie, dreszcze, wymioty, ból głowy i pleców.

Po około 2 lub 3 dniach pojawia się w jednym „rzucie” charakterystyczna plamkowo-grudkowa wysypka, z czasem przechodząca w pęcherzykową przede wszystkim na twarzy i kończynach. Poprzedzają ją zmiany o podobnym charakterze umiejscowione w błonie śluzowej początkowego fragmentu układu pokarmowego. Po około dziesięciu dniach charakterystyczne pęcherzyki przekształcają się w strupy, które odpadają, pozostawiając szpecące blizny.

Wyróżnia się także cięższe odmiany ospy prawdziwej:

• Odmiana ospy zlewającej się (łac. variola confluens) - występuje w od 2 do 5% wszystkich przypadków. Śmiertelność wynosi tu około 66% u chorych szczepionych i 95% u chorych nieszczepionych.
• Odmiana ospy krwotocznej albo czarnej (łac. variola haemorrhagica s. nigra) - występuje w ok. 3% wszystkich przypadków. Ma przebieg jeszcze cięższy niż odmiana zlewająca się i kończy się z reguły zgonem, podobnie jak jeszcze rzadsza odmiana nazywana ospową plamicą krwotoczną.

Leczenie i Powikłania

Nie istnieje żadna swoista terapia ospy prawdziwej. U chorych stosowano jedynie leczenie objawowe, polegające na podawaniu tabletek przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, aby zmniejszyć gorączkę oraz dolegliwości bólowe towarzyszące chorobie.

Powikłania w ospie prawdziwej są stosunkowo rzadkie, ale mogą być bardzo poważne. Zalicza się do nich zapalenie mózgu oraz ślepotę.

Profilaktyka i Eradykacja

W 1796 roku brytyjski lekarz Edward Jenner odkrył szczepionkę na ospę prawdziwą. Była to jedyna szczepionka, w której podawano żywe, w pełni wirulentne wirusy, jednak nie były to wirusy ospy prawdziwej, lecz wirusy krowianki (CPXV), która u ludzi wywołuje niewielkie objawy. Szczepionka była podawana metodą skaryfikacji: polegała ona na szybkim nakłuwaniu skóry igłą lub skaryfikatorem zanurzonymi w szczepionce. Niewielką ranę, która powstała po kilkukrotnym nakłuciu skóry, zaklejano gazikiem, aby nie dopuścić do zakażenia innych części ciała. Między 4. a 14. dniem po szczepieniu w jego miejscu pojawiały się zmiany w postaci grudek, pęcherzyków i białawych, wklęsłych krost (w tej kolejności). Zazwyczaj okres ten przebiegał z gorączką, rzadko osiągającą 39 °C i więcej oraz powiększeniem regionalnych węzłów chłonnych. Szczepienie było skuteczne także po zakażeniu (do wystąpienia gorączki).

W 1966 roku rozpoczęto Program Eradykacji Ospy Prawdziwej. Po kilkunastu latach zakończył się on sukcesem. W 1980 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła eradykację ospy prawdziwej i zaleciła wycofanie szczepionki z kalendarza szczepień ochronnych. Marzenie Edwarda Jennera o całkowitym wyplenieniu ospy zostało zrealizowane.

Ospa Prawdziwa jako Broń Biologiczna

Chociaż ospa prawdziwa została eradykowana, pojawił się inny problem: istnieje ryzyko, że wirus wywołujący tę groźną chorobę może stać się bronią biologiczną. Wynika to z tego, że charakteryzuje się wysoką śmiertelnością (do kilkudziesięciu procent u osób niezaszczepionych) i zaraźliwością. Do tego dochodzi fakt, że od 1980 roku zaprzestano szczepień ochronnych, przez co brakuje odporności w populacji. Wiadomo, że ospa prawdziwa znajdowała się w arsenale broni biologicznych ZSRR.

Po raz pierwszy wirus ospy prawdziwej został użyty jako broń biologiczna w 1763 roku przez białych kolonizatorów Ameryki Północnej przeciw Indianom atakującym ich w okolicach Fort Pitt, poprzez podrzucanie „zagubionych” albo „zapomnianych” koców i chustek, wcześniej używanych przez chorych na tę chorobę.

Historia Szczepień i Wariolizacji

Już od starożytności próbowano różnych metod profilaktyki ospy. Proces zwany szczepieniem, czy - mówiąc dokładniej - wariolizacją, nie był odkryciem nowym. Chińczycy wdmuchiwali do nosa osoby zdrowej starte w pył strupy z ciała chorego na ospę prawdziwą. U pacjenta rozwijała się wtedy łagodna postać choroby, dzięki której nabywał odporność czynną (choć zdarzyły się również przypadki śmiertelne). Sposób ten przeniknął do Imperium Osmańskiego. Mary Wortley Montagu, żona angielskiego ambasadora w Turcji, nauczyła się wykorzystywać tę metodę i próbowała zainteresować nią szerszą grupę osób. Kiedy rodzina królewska w Londynie przestraszyła się epidemii w 1721 roku, Lady Montagu przekonała ich do przetestowania wariolizacji, która okazała się skuteczna.

Kiedy ospa nawiedziła w 1721 Boston, bostoński pastor Cotton Mather dowiedział się od swego niewolnika Onesimusa o technice szczepienia stosowanej w jego ojczyźnie w Afryce, prawdopodobnie w Sudanie. Onesimus wyjaśnił, że płyn surowiczy od chorego był celowo wcierany w zadrapanie lub nacięcie na skórze osoby niezainfekowanej, co - jeśli się powiodło - dawało szczepionemu odporność. Ta uzyskana od niewolnika metoda stała się prekursorem szczepień w Ameryce.

Mimo sukcesów wariolizacja nie była doskonała - powodowała chorobę o łagodnym przebiegu, która jednak w 2% przypadków była śmiertelna. Dopiero Edward Jenner, obserwując, że ludzie pracujący przy krowach nigdy nie chorują na ospę, lecz zapadają na lżejszą odmianę ospy - krowiankę, wysnuł teorię, że to właśnie może ich chronić przed ospą. W 1796 roku Jenner wszczepił chłopcu Jamesowi Phippsowi krowiankę, a po jego wyzdrowieniu próbował zarazić go ospą, co potwierdziło jego teorię o ochronnym działaniu krowianki. Doświadczenie powtarzano w całej Europie i w Stanach Zjednoczonych, a wskaźnik umieralności był bliski zera.

Ospa Wietrzna (Varicella)

Nie należy mylić ospy prawdziwej z ospą wietrzną. Są to dwie różne choroby wywoływane przez inne wirusy. Ospa wietrzna (nazywana potocznie „wiatrówką”) jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego.

Definicja

Ospa wietrzna to wysoce zakaźna choroba o etiologii wirusowej, wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV) z rodziny Herpes. Ten sam drobnoustrój może wywoływać dwie różne choroby, przy czym pierwotne zakażenie prowadzi właśnie do rozwoju ospy wietrznej. Półpasiec jest natomiast wynikiem reaktywacji cząstek wirusa rezydujących w zwojach nerwowych.

Przyczyny i Drogi Zakażenia

Źródłem zakażenia jest chory człowiek. Choroba jest niezwykle zaraźliwa. Podstawowym sposobem transmisji drobnoustroju jest droga kropelkowa oraz powietrzna. Wirus może przenosić się nawet na odległość kilkudziesięciu metrów - stąd nazwa ospa wietrzna lub wiatrówka. Zakaźna jest także treść pęcherzyków ospowych. Wrotami infekcji są w tym przypadku błony śluzowe górnych dróg oddechowych. Cząstki drobnoustroju osadzają się w wydzielinie z nosa lub w ślinie. Rzadziej mamy do czynienia z transmisją przez kontakt bezpośredni, przez łożysko lub drogą okołoporodową. Wirus jest wykrywalny we krwi obwodowej do 11 dni przed pojawieniem się wysypki. Najpierw dochodzi do namnażania wirusa w układzie siateczkowo-śródbłonkowym.

Okres Inkubacji i Zaraźliwości

Okres wylęgania, czyli czas, jaki upływa od chwili wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów choroby, waha się od 10 do 21 dni, średnio 14 dni (może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością). Chory zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki, przestaje zaś zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tygodnia (około 6-7 dni).

Objawy

Ospa wietrzna rozpoczyna się zazwyczaj od objawów zwiastunowych, tzw. okresu prodromalnego, trwającego na ogół 24-36 godzin. W tym czasie mogą pojawić się różne symptomy, które w większości są niespecyficzne i przypominają przeziębienie: gorączka, ból głowy, złe samopoczucie, uczucie osłabienia.

Po około 1-2 dniach choroba przechodzi w okres osutkowy. Typowym pierwszym objawem ospy wietrznej jest wysypka o charakterze „rash”. Zmiany na skórze pojawiają się nagle i początkowo mają charakter czerwonych plamek. Zajmują najpierw grzbiet, piersi, brzuch, owłosioną skórę głowy, a następnie rozszerzają się na klatkę piersiową lub twarz. Zazwyczaj zaoszczędzone są dłonie i stopy. Wykwity pojawiają się w kilku rzutach z towarzyszącym wzrostem temperatury ciała.

W miarę postępu choroby wykwity zmieniają swój charakter. Plamki przekształcają się w grudki, a grudki w pęcherzyki wypełnione surowiczą treścią. Zawartość pęcherzyków jest wysoce zakaźna, dlatego należy powstrzymać się od drapania skóry, pomimo intensywnego świądu, w szczególności u dzieci. Pęcherzyki stopniowo pokrywają się włóknikiem i w ciągu 7-8 dni przysychają w krosty.

Typowy dla ospy wietrznej jest polimorfizm zmian. Oznacza to, że jednocześnie na skórze można zaobserwować wykwity w różnym stadium zaawansowania (plamki, grudki i pęcherzyki). Czasami określa się to objawem „gwiaździstego nieba”.

Przebieg Choroby

U dzieci

Ospa wietrzna jest typową chorobą wieku dziecięcego. Szacuje się, że nawet 80% osób przechodzi ją do ukończenia 9. roku życia. Więcej przypadków odnotowuje się zimą i wiosną. W tej grupie wiekowej przebieg choroby jest zazwyczaj łagodny. Typowo ospa wietrzna występuje u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (od 5. do 9. roku życia), co ma związek z przebywaniem w dużych skupiskach dzieci. Statystycznie im wcześniej dziecko zaczyna uczęszczać do placówki edukacyjnej, tym wcześniej przejdzie ospę. Dla dzieci dużym problemem jest swędzenie.

W Polsce każdego roku notuje się około 200 tys. zachorowań.

U niemowląt i noworodków

Ospa wietrzna może dotyczyć również niemowląt, choć typowo chorują na nią dzieci starsze niż 12. miesiąc życia. Okres niemowlęcy charakteryzuje się niespecyficznością objawów w przebiegu wielu chorób, w tym ospy wietrznej. U dzieci do 1. roku życia mogą występować więc nieco inne symptomy zwiastunowe, na przykład, zamiast gorączki może występować obniżenie temperatury ciała.

Noworodki i osoby z niedoborami odporności mogą mieć śmiertelny przebieg choroby. Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu. Ospa wietrzna u noworodka ma zazwyczaj ciężki przebieg i może prowadzić nawet do śmierci dziecka. U noworodków do zarażenia może dojść również wskutek kontaktu dziecka z zakaźnymi zmianami na skórze lub śluzówkach matki bądź z krwią podczas porodu. Jeżeli matka zachorowała na ospę w okresie okołoporodowym (tj. w ciągu 5 dni przed porodem i 2 dni po porodzie), ospa wietrzna może przebiegać u noworodka bardzo ciężko i prowadzić do zgonu nawet w 30% przypadków. Wynika to z faktu, że matka nie zdążyła przekazać dziecku przeciwciał. W grupie ryzyka znajdują się wcześniaki.

U starszych dzieci i nastolatków

U starszych dzieci i nastolatków ospa występuje sporadycznie, ale może mieć gorszy przebieg.

U dorosłych

Większość dorosłych jest uodporniona w związku z przebyciem ospy wietrznej w dzieciństwie, dlatego ospa u dorosłych występuje bardzo rzadko. Jeśli już się pojawi, może mieć jednak cięższy przebieg. Zmiany na skórze są zazwyczaj liczniejsze i mogą dochodzić nawet do 500. U osób dorosłych obserwuje się częstsze występowanie powikłań takich jak zapalenie opon mózgowych, stawów, nerek, wątroby lub mięśnia sercowego. Ryzyko zachorowania na ospę jest wyższe u osób z obniżoną odpornością (AIDS, białaczka, rozsiane nowotwory, immunosupresja, sterydoterapia). W tej grupie śmiertelność może wynosić nawet 15%.

U kobiet w ciąży

Wirus ospy wietrznej jest szczególnie niebezpieczny dla kobiet w ciąży i rozwijającego się płodu. Ryzyko wystąpienia ospy wietrznej jest wyższe u ciężarnych poniżej 20. roku życia oraz w II i III trymestrze ciąży. Przejście ospy przed 20. tygodniem ciąży wiąże się z ryzykiem rozwoju wad wrodzonych (zespół ospy wietrznej wrodzonej) i 1-2% ryzykiem obumarcia płodu. Po 20. tygodniu ciąży ospa wietrzna nie powoduje wad wrodzonych. Niekorzystne rokowniczo jest jednak zachorowanie w okresie okołoporodowym, czyli w ciągu kilku ostatnich dni przed i kilku dni po porodzie. Zakażenie okołoporodowe może przebiegać u noworodka w sposób rozsiany i ciężki. U kobiet w ciąży choroba ma zazwyczaj cięższy przebieg oraz częściej prowadzi do powikłań, w szczególności do zapalenia płuc mogącego prowadzić do ostrej niewydolności oddechowej i cechującego się śmiertelnością na poziomie nawet 40%. Zachorowanie na ospę w trakcie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia lub rozwojem wrodzonej ospy u dziecka.

U noworodków z ospą wrodzoną (występuje sporadycznie) obserwuje się zaburzenia rozwoju, małą urodzeniową masę ciała, objawy neurologiczne (małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego), wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę, zapalenie siatkówki), bliznowate zmiany skórne, niedorozwój kończyn.

Powikłania

Choć sama ospa wietrzna w zdecydowanej większości przypadków przebiega w sposób łagodny, istnieje ryzyko rozwoju powikłań, które mogą mieć różny charakter i nasilenie. Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne wykwitów ospowych, często prowadzące do powstawania blizn. Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to:

• zapalenie płuc
• zapalenie ucha środkowego
• zapalenie mięśnia sercowego
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
• zapalenie mózgu
• zapalenie móżdżku

W przypadku powikłań mogą wystąpić trwałe następstwa, głównie kardiologiczne i neurologiczne. Najpoważniejsze konsekwencje obserwuje się w zakażeniu wrodzonym, które może prowadzić do ciężkiego kalectwa. Następstwem przebycia ospy mogą być blizny w miejscu wykwitów ospowych, zwłaszcza jeśli doszło do nadkażenia bakteryjnego.

Diagnostyka

Z chwilą wystąpienia objawów należy się zgłosić do lekarza. Zmiany skórne występujące w przebiegu ospy wietrznej są na tyle charakterystyczne, że ustalenie rozpoznania zwykle nie nastręcza trudności. Diagnozę ospy wietrznej stawia się najczęściej na podstawie charakterystycznego obrazu klinicznego i wywiadu, w którym pacjent podaje kontakt z osobą chorą. Przy podejrzeniu powikłań lekarz może zalecić wykonanie badań laboratoryjnych lub obrazowych, a w razie potrzeby skierować chorego do szpitala lub poradni specjalistycznych. Istotny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu.

Leczenie

W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku. Podstawowe postępowanie w ospie wietrznej to leczenie objawowe. W ospie o łagodnym przebiegu stosuje się zwykle tylko leczenie objawowe, mające na celu obniżenie gorączki i złagodzenie świądu. Stosuje się leki przeciwgorączkowe (paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne) i przeciwświądowe (przeciwhistaminowe I generacji). Zazwyczaj nie zaleca się stosowania ibuprofenu. Wybór leku powinien być dostosowany do wieku osoby chorej oraz ewentualnych innych czynników mogących mieć wpływ na przebieg choroby. W razie wątpliwości należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Na skórę zaleca się preparaty o właściwościach wysuszających i przeciwświądowych, jednak mogą one sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym. Kąpiele przynoszą ulgę i powinny być stosowane codziennie. Podczas choroby kluczowe znaczenie ma odpowiednie nawodnienie organizmu.

Leczenie przyczynowe nie jest stosowane rutynowo. Jest wskazane u chorych z powikłaniami lub z wysokim ryzykiem ich wystąpienia, a także w przypadku ciężkiego przebiegu choroby. Najczęściej w tym wskazaniu wykorzystuje się lek przeciwwirusowy - acyklowir, który uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa i przez to skraca i łagodzi przebieg choroby. W wybranych przypadkach stosowana jest swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała). Chorzy, u których wystąpią powikłania oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego. U osób ze sprawnym układem odporności następuje samoistne wyleczenie.

Profilaktyka

Profilaktyka ospy wietrznej obejmuje przede wszystkim szczepienia ochronne. Chociaż nie gwarantują one pełnej immunizacji, w znacznym stopniu zmniejszają ryzyko powikłań groźnych dla zdrowia i życia. Zapewnia 90% ochronę przed zachorowaniem, a w przypadku zarażenia predysponuje do łagodnego przebiegu choroby. Schemat immunizacji obejmuje 2 dawki, które zaleca się podać po 12. miesiącu życia.

W Polsce jest to szczepienie zalecane dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. W niektórych krajach (Stany Zjednoczone, wybrane kraje europejskie) szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe. Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby. Wszystkim kobietom planującym ciążę, które nie przeszły infekcji w dzieciństwie, zaleca się szczepienie przeciwko ospie wietrznej.

Kluczowe znaczenie w profilaktyce zakażenia odgrywają także inne środki. Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.

Odporność i Półpasiec

Po przechorowaniu ospy wytwarza się trwała odporność. Wirus jednak nie ulega eliminacji z organizmu, pozostając do końca życia w stanie utajenia (latentnej, uśpionej) w zwojach nerwowych. Pod wpływem nieswoistych bodźców, zwykle osłabienia odporności, może się on uaktywnić, wywołując półpasiec.

Na półpasiec zapadają częściej osoby starsze (po 50. lub 65. roku życia), chore na nowotwór, cukrzycę lub AIDS oraz przyjmujące preparaty immunosupresyjne, lub leki obniżające poziom cholesterolu z grupy statyn. Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych, cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała. Niebezpieczne jest zajęcie narządu wzroku lub słuchu.

Od niedawna w Polsce jest też dostępna szczepionka przeciwko półpaścowi, która jest rekomendowana dla osób po 50. roku życia i młodszych z czynnikami ryzyka.

U osób, u których ospa przebiegała typowo i bez powikłań, nie jest wymagany dalszy nadzór medyczny.

Podsumowanie

Ospa to termin odnoszący się do dwóch różnych, choć wirusowych chorób: ospy prawdziwej, która została eradykowana dzięki globalnym wysiłkom szczepionkowym, oraz ospy wietrznej, powszechnej choroby dziecięcej. Ospa wietrzna, choć zazwyczaj łagodna, może prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u dorosłych, kobiet w ciąży i osób z obniżoną odpornością, dlatego nie powinna być bagatelizowana. Skuteczna profilaktyka ospy wietrznej opiera się na szczepieniach ochronnych i izolacji osób chorych.

Przypisy

1. Barbara Różańska-Gambal. Występowanie epidemii ospy prawdziwej na świecie od czasów starożytnych po współczesne. „Medycyna Nowożytna: studia nad historią medycyny”. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.
2. Hammarlund E. et al.
3. Barquet N., Domingo P. Smallpox. The Triumph over the Most Terrible of the Ministers of Death. „Annals of Internal Medicine”.
4. Kawalec, W., Grenda, R., Kulus, M. (2018). Pediatria (tom 2).
5. Lissauer, T., Carroll, W. (2018). Pediatria.
6. Dziubek, R. (Red.), (2012). Choroby zakaźne i pasożytnicze.
7. Interna Szczeklika 2022.
8. Bręborowicz, H. (2020). Położnictwo i ginekologia (tom 1).
9. Wysoczański, Ł. K., Rosner-Tenerowicz, A., Zimmer, A., Węgierek, P. N., Zimmer, M. (2019).

tags: #kilka #slow #o #osp