Ewolucja struktur ochrony przeciwpożarowej
Na przestrzeni powojennych dziesięcioleci w straży pożarnej następowały dość częste zmiany strukturalno-organizacyjne, zasady ich podległości administracyjnej oraz zasięg terytorialnego oddziaływania. W 1956 roku komendy terenowe straży pożarnych stały się samodzielnymi organami, bezpośrednio podporządkowanymi prezydiom rad narodowych. Na komendantów wojewódzkich i powiatowych nałożono wówczas pełną odpowiedzialność za stan ochrony przeciwpożarowej w województwach i powiatach.
Kolejne istotne zmiany przyniosła ustawa o ochronie przeciwpożarowej z 1960 roku. W jej wyniku terenowe komendy straży włączono w strukturę urzędów i wydziałów spraw wewnętrznych prezydiów rad narodowych, przez co kierownictwo nad fachowymi organami ochrony przeciwpożarowej objęli niefachowi kierownicy tych urzędów.
Reforma administracyjna lat 70. i jej wpływ na straż
Jesienią 1972 roku w Polsce zapoczątkowano głęboką reformę administracyjną, której kluczowym etapem było utworzenie gmin, co weszło w życie 1 stycznia 1973 roku. Dla ochrony przeciwpożarowej oraz terenowych straży pożarnych najbardziej widoczne zmiany dotyczyły jednostek skupionych w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych (ZOSP). Przejawiło się to w odtworzeniu ogniwa gminnego tego związku oraz ustanowieniem funkcji społecznego komendanta gminnego straży pożarnych na podstawie uchwały Rady Ministrów z 25 września 1974 roku.
Drugi etap reformy, zapoczątkowany ustawami z listopada 1973 roku, przyniósł ustanowienie jednoosobowych organów administracji państwowej - wojewodów, prezydentów miast oraz naczelników powiatów, miast i gmin. Przejęli oni bezpośrednie kompetencje komend straży pożarnych, które stały się komórkami równorzędnymi z wydziałami urzędów wojewódzkich i powiatowych. W efekcie komendanci wojewódzcy i powiatowi zaczęli odpowiadać za realizację zadań w zakresie ochrony przeciwpożarowej bezpośrednio przed wojewodami, prezydentami bądź naczelnikami.
Reorganizacja w 1975 roku
Trzeci etap reformy, uchwalony 28 maja 1975 roku, wprowadził dwustopniową organizację państwa. Skutkowało to zniesieniem powiatów i utworzeniem 49 województw. Przepisem art. 43.3 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 roku o ochronie przeciwpożarowej dokonano zmian w trybie mianowania komendanta wojewódzkiego straży pożarnych. Organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego - właściwy terenowo wojewoda - mianował komendanta spośród kandydatów przedstawionych przez Komendanta Głównego Straży Pożarnych. Istotą tego trybu było porozumienie stron.
Wojewoda tworzył Komendę Wojewódzką Straży Pożarnych (KWSP), która funkcjonowała na prawach wydziału Urzędu Wojewódzkiego. Zgodnie z ustawą, komendant wojewódzki w zakresie zadań operacyjno-technicznych podlegał Komendantowi Głównemu Straży Pożarnych.
Komendanci Główni Straży Pożarnych w okresie transformacji
W omawianym okresie na stanowisku Komendanta Głównego Straży Pożarnych służbę pełnili oficerowie posiadający wieloletnie doświadczenie, zaczynający karierę od najniższych stanowisk w komendach powiatowych. Do najważniejszych postaci tego okresu należeli:
- Płk poż. Zygmunt Jarosz - objął stanowisko 1 stycznia 1968 roku i piastował je do 31 sierpnia 1981 roku. Był pierwszym wykształconym oficerem pożarnictwa na tym stanowisku.
- Płk poż. inż. Tomasz Ostrowski - sprawował funkcję od 1 września 1981 roku do śmierci w 1983 roku.
- Płk poż. mgr Andrzej Gatlik - pełnił obowiązki komendanta w okresie przejściowym (1983-1984).
- Płk poż. mgr Włodzimierz Tessar - pełnił obowiązki w 1987 roku.
- Płk poż. mgr Andrzej Stefanowski - zarządzał formacją od 5 czerwca 1987 roku do 16 grudnia 1991 roku.