Kwestie związane z zarządzaniem i dowodzeniem w strukturach ochotniczych straży pożarnych (OSP), a także ich relacje z Państwową Strażą Pożarną (PSP), często budzą wiele pytań. Zrozumienie hierarchii kierowania działaniami ratowniczymi oraz statusu prawnego poszczególnych funkcji jest kluczowe dla efektywnego funkcjonowania systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce.
Hierarchia Kierowania Działaniami Ratowniczymi
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, kierowanie interwencyjne w trakcie działań ratowniczych są obowiązani przejąć ratownicy z jednostek ochrony przeciwpożarowej, którzy posiadają kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym i są właściwi ze względu na obszar chroniony. Kolejność przejmowania dowodzenia jest ściśle określona:
- Członek ochotniczej straży pożarnej;
- Komendant gminny ochrony przeciwpożarowej, jeśli jest członkiem ochotniczej straży pożarnej;
- Strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej (np. strażak PSP, WSP aktualnie występujący w roli strażaka ochotnika lub strażak WSP, który dojechał z zastępem WSP do działającej na miejscu OSP);
- Dowódca zastępu Państwowej Straży Pożarnej;
- Dowódca sekcji Państwowej Straży Pożarnej;
- Zastępca dowódcy zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- Dowódca zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- Zastępca dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej;
- Dowódca jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej.
Warto podkreślić, że osoby pracujące lub służące w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), Wojskowej Straży Pożarnej (WSP) czy Zakładowej Straży Pożarnej (ZSP) mają prawo do przejęcia kierowania działaniami ratowniczymi tylko wtedy, gdy przyjeżdżają ze swoimi macierzystymi zastępami, w których pełnią służbę. Przyjeżdżając z zastępem OSP, są traktowani jako członkowie OSP, usytuowani na najniższym szczeblu wspomnianej drabinki dowodzenia.
Komendant Gminny Ochrony Przeciwpożarowej a Komendant Gminny Związku Gminnego OSP
Istnieje istotna różnica między dwoma funkcjami: komendant gminny ochrony przeciwpożarowej a Komendant Gminny Związku Gminnego OSP. Te dwie role nie są tożsame. Komendant gminny ochrony przeciwpożarowej to funkcja, którą wójt (burmistrz, prezydent miasta) może zatrudnić, co reguluje m.in. Art. 32 ust. 3a Ustawy o OSP.
Nie ma żadnych przeciwwskazań prawnych, aby strażak PSP był Komendantem Gminnym OSP lub Komendantem Gminnym Ochrony Przeciwpożarowej. Jednakże, zgodnie ze statutem, członkowie OSP wykonują swoją pracę nieodpłatnie, choć wójt ma możliwość zatrudnienia komendanta gminnego ochrony przeciwpożarowej.
Podstawy Prawne Funkcjonowania Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują jako stowarzyszenia tworzone na konstytucyjnej zasadzie wolności zrzeszania się. Ich podstawą działania jest Ustawa Prawo o Stowarzyszeniach (UPoS) oraz Ustawa o Ochronie Przeciwpożarowej (UoOP). W przypadku sprzecznych zapisów, UoOP jako ustawa szczególna, ma pierwszeństwo.
OSP jako Stowarzyszenie: Samorządność i Niezależność
Stowarzyszenia, w tym OSP, są dobrowolnymi, samorządnymi, trwałymi zrzeszeniami o celach niezarobkowych. Każde stowarzyszenie samodzielnie określa swoje cele, programy działania, struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące swojej działalności. Działalność stowarzyszeń opiera się głównie na pracy społecznej członków, choć mogą one zatrudniać pracowników do prowadzenia swoich spraw.
Konstytucyjna wolność zrzeszania się oznacza, że nikt nie może być zmuszany do udziału w stowarzyszeniu ani ponosić ujemnych konsekwencji z powodu przynależności do niego lub pozostawania poza nim. Zakazane jest tworzenie stowarzyszeń przyjmujących zasadę bezwzględnego posłuszeństwa członków wobec władz stowarzyszenia.
Nadzór nad OSP
Organem nadzorującym OSP jest właściwy miejscowo starosta, a nie Państwowa Straż Pożarna. Starosta ma prawo żądać dostarczenia odpisów uchwał walnego zebrania, żądać niezbędnych wyjaśnień, a w przypadku niezgodności działalności stowarzyszenia z prawem lub statutem, może wystąpić o usunięcie nieprawidłowości, udzielić ostrzeżenia, a nawet wystąpić do sądu o zastosowanie środków takich jak uchylenie uchwały lub rozwiązanie stowarzyszenia. Sąd może również ustanowić kuratora dla stowarzyszenia, jeśli nie posiada ono zarządu zdolnego do działań prawnych. Ograniczenie wolności w stowarzyszeniu przysługuje tylko sądowi.
Wewnętrzna Struktura Władz OSP
Struktura władz Ochotniczej Straży Pożarnej odpowiada demokratycznej strukturze. Władzami OSP są:
- Walne zebranie członków - najwyższa władza stowarzyszenia, podejmująca uchwały w sprawach, w których statut nie określa właściwości innych władz.
- Zarząd OSP - wybierany przez walne zgromadzenie, spośród swoich członków. Zarząd wybiera ze swego grona prezesa, naczelnika, wiceprezesów, sekretarza i skarbnika. Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu. Naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo, wydając rozkazy i polecenia, pełniąc jednocześnie funkcję wiceprezesa.
- Komisja rewizyjna - organ kontrolny OSP, wybierany przez walne zgromadzenie. Członkowie komisji rewizyjnej mogą brać udział w posiedzeniach zarządu z głosem doradczym.
Statut OSP, określający wszelkie sprawy dotyczące ochrony przeciwpożarowej, wymaga uzgodnienia z komendantem powiatowym/miejskim PSP.
Współpraca i Obowiązki w Systemie Ochrony Przeciwpożarowej
Ustawa o PSP reguluje możliwość dysponowania OSP do zdarzeń oraz kierowania siłami i środkami Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) w działaniach ratowniczych. OSP ma obowiązek uczestniczyć na wezwanie PSP w działaniach ratowniczych, nawet poza terenem własnego działania, a koszty takich działań są zwracane przez PSP. Ważne jest, że "mają obowiązek uczestniczyć" nie oznacza, że PSP może wydawać rozkazy co do wyjazdu.
PSP jest również odpowiedzialna za szkolenie strażaków OSP (nieodpłatnie) oraz przekazywanie sprawnego sprzętu dla OSP. PSP może przeprowadzać inspekcje gotowości OSP, jednak zalecenia pokontrolne nie są wiążące dla OSP. Mimo współpracy, ustawa nie wskazuje na nadrzędną pozycję PSP w stosunku do OSP jako stowarzyszenia.
Finansowanie i Inne Aspekty Działalności OSP
Zgodnie z prawem, strażak OSP otrzymuje ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych lub akcjach. Ekwiwalent powinien być naliczany za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki, aż do powrotu do macierzystej jednostki. Zabezpieczenie obszaru chronionego, zgodnie z dyspozycją PSP, również jest uznawane za wyjazd do działań ratowniczych.
OSP ma również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a dochód z niej, przeznaczony na cele statutowe, jest zwolniony z podatku dochodowego.