Rola dowódcy drużyny w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) jest kluczowa dla skuteczności działań ratowniczo-gaśniczych i przebiegu zawodów sportowo-pożarniczych. Precyzyjne komendy i meldunki są podstawą prawidłowego funkcjonowania zespołu. Niniejszy artykuł omawia istotę dowodzenia, odpowiedzialność dowódcy oraz właściwe formułowanie komend i meldunków, zwłaszcza w kontekście ćwiczeń bojowych.
Rola i Odpowiedzialność Dowódcy
Istota Skutecznego Dowodzenia
Istotą dowodzenia siłami i środkami ratowniczymi jest twórcze podejmowanie decyzji opartych na przesłankach naukowych oraz przewidywanie oddziaływania tych decyzji na siebie, tak aby kolejna była logicznym następstwem decyzji poprzednich. Umiejętność skutecznego dowodzenia wymaga poza odpowiednimi kwalifikacjami, wielu lat praktyki oraz pewnych cech osobowościowych. Należy do nich między innymi zdolność do szybkiej analizy zaistniałej sytuacji, opanowanie i umiejętność logicznego myślenia. Wszystkie elementy procesu decyzyjnego są ze sobą ściśle powiązane i wymagają uwzględnienia możliwości taktycznych danego zastępu lub sekcji przy podjęciu jakichkolwiek działań. Koniecznym warunkiem zatem jest kompletna wiedza dowódcy o specyfice i ilości posiadanego sprzętu. Równie istotne jest, aby dowódca jednostki taktycznej egzekwował tę wiedzę od podległych mu strażaków.
Gotowość Bojowa i Odpowiedzialność
Utrzymanie załogi w stałej gotowości operacyjnej (bojowej) jest jednym z warunków powodzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Gotowość bojowa oznacza pełną mobilność załogi do podjęcia działań, odpowiednie wyszkolenie oraz wyposażenie osobiste strażaków. Gotowość bojowa zależy także od utrzymania sprzętu we właściwym stanie technicznym. Obowiązki dowódcy w zakresie utrzymywania stałej gotowości bojowej dotyczą między innymi odpowiedniego utrzymania stanu technicznego samochodów i sprzętu. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi.
Z odpowiedzialnością karną można mieć do czynienia w wielu sytuacjach, w szczególności gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Rozważając zagadnienie odpowiedzialności, należy wspomnieć o zjawiskach lekkomyślności i niedbalstwa. Lekkomyślność traktowana jest jako przestępstwo nieumyślne, zachodzące wtedy, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego, lecz bezpodstawnie przypuszcza, że tego uniknie. Natomiast niedbalstwo zachodzi wtedy, gdy sprawca możliwości takiej nie przewiduje, choć powinien ją przewidzieć (art. 7 ust. 2 Kodeksu Karnego).
Odpowiedzialność cywilna kierującego akcją ratowniczą może wystąpić (zupełnie niezależnie od istnienia lub nieistnienia odpowiedzialności karnej) w sytuacjach, z którymi najczęściej można się spotkać w trakcie prowadzenia akcji ratowniczej. Wszystkie opisane możliwości dotyczą odpowiedzialności za skutki wywołane prowadzeniem akcji ratowniczo-gaśniczej. W ich wyniku odpowiedzialność może ponieść w równym stopniu dowódca wydający niewłaściwą decyzję, jak i strażak w niewłaściwy sposób wykonujący polecenie lub rozkaz (np. niezgodnie z prawem), będąc świadomym, że w danej sytuacji łamie prawo. Jednak odpowiedzialność dowódcy za swoich podwładnych istnieje w każdej sytuacji, kiedy dochodzi do wykonania polecenia lub rozkazu. Odbywa się to w równym stopniu podczas akcji, jak i ćwiczeń. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia, wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Dowódca ponosi odpowiedzialność również za podległe mu mienie w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego. Należy jednak rozgraniczyć pojęcie odpowiedzialności określonej obowiązującym prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikłej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów określających funkcjonowanie jednostki organizacyjnej straży pożarnej. W tym zakresie odpowiedzialność dotyczy wykonywania określonych czynności związanych z funkcjonowaniem tej jednostki.
Komendy i Meldunki w Ćwiczeniu Bojowym OSP
Ćwiczenie bojowe, często nazywane „bojówką”, to widowiskowa konkurencja podczas zawodów sportowo-pożarniczych OSP. Jej celem jest strącenie pachołków i obrócenie/złamanie tarczy prądem wody, co trzeba zrealizować poprzez zassanie wody z zewnętrznego zbiornika, podanie jej na linię główną zakończoną rozdzielaczem, z którego wyprowadzone są dwie linie gaśnicze.
Procedura Meldowania i Startu
Ćwiczenie rozpoczyna się od meldunku dowódcy o gotowości drużyny. Sędzia odbierający meldunek wydaje zgodę na rozpoczęcie ćwiczenia. Następnie sędzia startowy wydaje komendę do startu.
Przykładowe Meldunki i Rozkazy
Poprawne sformułowanie meldunku i rozkazu jest niezwykle ważne. Poniżej przedstawiamy właściwy format:
- Meldunek do sędziego:
„Baczność! Dowódca sekcji (nazwisko) zgłasza sekcję gotową do wykonania ćwiczenia.” - Komenda do drużyny po otrzymaniu zgody na start:
„Baczność! Stanowisko wodne przy zbiorniku, rozdzielacz na wysokości dwóch odcinków W-75, linie gaśnicze z dwóch odcinków W-52, rota pierwsza obrócenie/załamanie tarczy, rota druga przewrócenie pachołków.” - Komenda kończąca ćwiczenie (po jego wykonaniu):
„... w tył rozejść się!”
Znaczenie Precyzji w Komendach
Wielu dowódców drużyn nie zwraca uwagi na poprawność wydawanych rozkazów, co może prowadzić do naliczenia punktów karnych na zawodach. Niejednokrotnie sędziowie, nawet na gminnych zawodach, przyznawali punkty karne za niepoprawne formułowanie meldunków lub komend. Taka sytuacja może zniweczyć wysiłek drużyny, nawet jeśli osiągnęła najlepsze czasy w obu konkurencjach. Warto podkreślić, że drobne niedopatrzenie w użyciu właściwych terminów, np. „przewrócenie pachołków” zamiast „strącenie pachołków” czy „obrócenie/załamanie tarczy” zamiast „załamanie/obrócenie tarczy”, może mieć realne konsekwencje dla wyniku. Dlatego kluczowe jest trenowanie zgodnie z wytycznymi w regulaminie, aby utrwalić prawidłowe nawyki i uniknąć niepotrzebnych kar.
Stopnie Funkcyjne Dowódców w OSP
W strukturach Ochotniczych Straży Pożarnych wyróżnia się kilka stopni funkcyjnych, które wiążą się z rolą dowódczą. Do ich objęcia wymagane są odpowiednie kwalifikacje i ukończenie specjalistycznych kursów:
- III. Stopień - „Dowódca roty”: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- IV. Stopień - „Pomocnik Dowódcy Sekcji”: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP lub ukończyła Szkolenie podstawowe strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- V. Stopień - „Dowódca Sekcji”: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- VI. Stopień - „Pomocnik Dowódcy Plutonu”: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców OSP, kurs naczelników OSP oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
- VII. Stopień - „Dowódca Plutonu”: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju, ukończyła 18 lat, ukończyła kurs strażaków ratowników OSP (jednolity lub szeregowych + kurs ODO), ratownictwa technicznego, kurs KPP, kurs dowódców, kurs naczelników, kurs Komendantów Gminnych lub ukończyła Kurs uzupełniający dla Podoficerów Państwowej Straży Pożarnej oraz bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.