W obliczu zagrożeń naturalnych, takich jak powodzie, pożary czy silne wiatry, szybka i zorganizowana reakcja jest kluczowa dla ochrony życia, zdrowia, mienia i środowiska. Aby zapewnić skuteczność działań ratowniczych na terenie całego kraju, w Polsce funkcjonuje Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG). Jest to zorganizowany i prowadzony przez Państwową Straż Pożarną (PSP) system, który łączy zawodowców i ochotników, stanowiąc integralną część organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego państwa.
Wprowadzenie do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG)
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy został utworzony w 1991 roku na mocy ustawy o ochronie przeciwpożarowej, a formalnie funkcjonuje w Polsce od 1995 roku. Jego podstawowym celem jest ratowanie życia, zdrowia, mienia lub środowiska poprzez prognozowanie, rozpoznawanie i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych oraz innych miejscowych zagrożeń. Bardzo ważne jest partnerstwo między służbami takimi jak Państwowa Straż Pożarna (PSP) i Ochotnicze Straże Pożarne (OSP). To właśnie jednostki OSP, które dobrowolnie włączają się w struktury systemu na podstawie umów, stanowią jego ogromną siłę.
Struktura i Funkcjonowanie KSRG
KSRG jest pomyślany jako struktura trójpoziomowa, idealnie odpowiadająca podziałowi administracyjnemu kraju, co pozwala na zarządzanie siłami i środkami w zależności od skali zagrożenia. Minister właściwy do spraw wewnętrznych pełni nadzór nad funkcjonowaniem KSRG, a Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej jest centralnym organem administracji rządowej w zakresie organizacji Systemu i ochrony przeciwpożarowej.
Poziomy działania KSRG:
- Poziom Powiatowy: Jest to przede wszystkim poziom wykonawczy. Działania są prowadzone przez siły i środki dostępne w danym powiecie. Dobowy standard gotowości operacyjnej w jednostkach ratowniczo-gaśniczych PSP wynosi ponad 5 tys. strażaków i około 5,4 tys. samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalnych.
- Poziom Wojewódzki: Pełni funkcję koordynacji i wsparcia. Uruchamiany jest, gdy siły powiatu okazują się niewystarczające.
- Poziom Centralny: Najwyższy szczebel, odpowiedzialny za koordynację i wsparcie w sytuacjach kryzysowych przekraczających możliwości pojedynczego województwa. Na tym poziomie działa m.in. Centralny Odwód Operacyjny (COO) - mobilny zasób sił PSP, który może być przerzucony w dowolny rejon kraju. Uprawnionym do dysponowania oddziałów i pododdziałów COO jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, dowódca COO lub osoba przez niego upoważniona.
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) w KSRG
Ochotnicze Straże Pożarne stanowią jeden z podstawowych elementów systemu bezpieczeństwa w Polsce. W naszym kraju funkcjonuje blisko 4738 jednostek OSP włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, a ponadto istnieje ponad 11 000 jednostek spoza systemu. Łączna liczba członków OSP to prawie 700 000 osób, spośród których 228 394 strażaków może brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Potencjał jednostek OSP włączonych do KSRG to ponad 120 tys. strażaków ratowników uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych oraz około 12 tys. pojazdów.
Korzyści z włączenia jednostki OSP do KSRG:
Z roku na rok do KSRG przybywa coraz więcej jednostek OSP. Dołączenie do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego przynosi wiele korzyści, zarówno dla samej jednostki, jak i dla lokalnej społeczności:
- Możliwość działania nie tylko lokalnie, ale także na terenie całego kraju w wielu akcjach ratowniczych.
- Dostęp do dodatkowego wsparcia, sprzętu i wyszkolenia, co podnosi gotowość operacyjną.
- Zwiększony prestiż i uznanie dla jednostki OSP.
- Osiągnięcie wymaganych standardów wyposażenia i wyszkolenia, co pozwala na realizację samodzielnych działań ratowniczych.
- Wsparcie ze strony Państwowej Straży Pożarnej w zakresie zaplecza kadrowego, sprzętowego i logistycznego.
Wymogi włączenia jednostki OSP do KSRG:
Włączenie jednostki OSP do KSRG uwarunkowane jest osiągnięciem przez nią wymaganych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej standardów wyposażenia i wyszkolenia, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Charakterystyka i Zadania Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze Straże Pożarne to jednostki ochrony przeciwpożarowej, które mają status stowarzyszeń, regulowany przez ustawę z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Są one umundurowanymi jednostkami, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt, przeznaczonymi do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzącymi działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego.
Kto może zostać strażakiem ochotnikiem?
Aby zostać strażakiem OSP, kandydat musi spełniać określone wymagania:
- Ukończone 18 lat, ale nie więcej niż 65 lat.
- Polskie obywatelstwo.
- Dobry stan zdrowia, w tym odpowiednie przygotowanie fizyczne, ponieważ podczas akcji strażacy są poddawani dużym obciążeniom.
- Brak karalności.
- Aktualne ubezpieczenie, o którym mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o OSP.
Dodatkowo, strażacy OSP regularnie biorą udział w szkoleniach, które pozwalają im podnosić kwalifikacje i przygotowanie do udziału w akcjach ratowniczych.
Zadania realizowane przez OSP
Zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 244). Zgodnie z art. 3 tej ustawy, do zadań realizowanych przez jednostki OSP należy w szczególności podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska przez:
- Prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże.
- Udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych.
- Udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach.
- Udział w ochronie ludności i obronie cywilnej.
- Zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia.
- Wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy.
- Organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty.
- Zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym.
- Propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
- Organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej.
- Organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej.
- Upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej.
- Propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy.
- Wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej.
- Integrowanie społeczności lokalnej.
- Udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Jednostki OSP ściśle współdziałają z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Straży Pożarnej oraz innymi podmiotami i instytucjami w celu zapewnienia bezpieczeństwa obywateli na terenie swego działania lub wspomagają sąsiednie obszary. Komendant powiatowy (miejski) PSP prowadzi ewidencję sił i środków OSP, którymi może dysponować do działań ratowniczych we współpracy z właściwym wójtem, burmistrzem, prezydentem miasta oraz starostą.
Inna działalność OSP
OSP to jednak nie tylko działalność ratownicza, ale także kultura i sport. Wiele z nich prowadzi działalność kulturalną, sportową, a także edukacyjną w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Istnieje ponad 300 zespołów artystycznych i 600 drużyn sportowych, a historię lokalną opisuje ponad 1000 izb tradycji. Przy ochotniczych strażach pożarnych powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki.
Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków Ochotników - Zasady Wynagrodzeń
Choć strażacy ochotnicy nie otrzymują standardowej pensji, przysługuje im ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. Słowo „ekwiwalent” oznacza rzecz przedstawiającą tę samą wartość, a mającą inną postać, będąc rekompensatą za wykorzystywanie czasu wolnego w interesie dobra powszechnego.
Ewolucja przepisów dotyczących ekwiwalentu
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło istotną ewolucję w ostatnich dziesięcioleciach:
- 26 września 1991 r.: Po raz pierwszy wprowadzono ekwiwalent na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (art. 28). Przysługiwał on za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez PSP.
- 1 stycznia 2022 r.: Weszła w życie ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, rozszerzając katalog aktywności, za które przysługuje ekwiwalent (udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu), niezależnie od innych źródeł wynagrodzenia.
- 8 września 2023 r.: Wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu. Dodano również art. 15a, umożliwiający radom gmin przyznawanie ekwiwalentu za inne działania niż wymienione w art. 15.
- 5 grudnia 2024 r.: Nastąpiła istotna nowelizacja treści art. 3 ustawy o OSP poprzez dodanie wyrażenia „w szczególności”, co otworzyło katalog zadań, za które można przyznawać ekwiwalent na podstawie art. 15a.
Sposób ustalania wysokości ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala właściwa rada gminy w drodze uchwały, nie rzadziej niż raz na dwa lata. Nie jest to standardowa pensja, ponieważ strażak ochotnik nie wykonuje pracy w zwyczajnym trybie i w oparciu o umowę o pracę, umowę zlecenie lub o dzieło. Stawka nie zależy od wieku, wykształcenia, stażu pracy ani doświadczenia strażaka ochotnika.
- Maksymalna stawka: Nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł, co oznacza, że maksymalna stawka ekwiwalentu nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.
- Minimalna stawka: Od 1 stycznia 2024 roku minimalna stawka godzinowa wynosi 27,70 zł.
Zasady naliczania ekwiwalentu
Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 uosp - bez względu na liczbę wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Ekwiwalent pieniężny obowiązuje jedynie w przypadku strażaków, którzy na akcję przyjechali wozem strażackim, co oznacza, że najpierw, bez względu na porę dnia czy nocy, dotarli z domu we własnym zakresie do remizy, a dopiero potem wozem spod remizy pojechali na miejsce interwencji.
Ekwiwalent za „inne zadania” (art. 15a uosp)
Zgodnie z art. 15a ustawy o OSP, rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. Nowelizacja z 5 grudnia 2024 r., poprzez dodanie w art. 3 uosp wyrażenia „w szczególności”, otworzyła katalog zadań OSP. W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a, nie jest już związana zadaniami określonymi wyłącznie w punktach 1-15 art. 3. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15.
W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje niemal nieograniczoną swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp. Przykładowo, w uchwałach, które przeszły kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:
- organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych,
- udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego,
- działania integrujące społeczność lokalną,
- promowanie pierwszej pomocy,
- udział we współpracy międzynarodowej gminy,
- wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych,
- wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne,
- działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej.
Zrzeczenie się ekwiwalentu i jego przeznaczenie
W praktyce często zdarza się, że strażacy ochotnicy z własnej woli rezygnują z przyjęcia ekwiwalentu. W takim przypadku pieniądze te mogą być przeznaczone na potrzeby jednostki OSP, takie jak remont remizy, zakup sprzętu, czy działalność statutową (np. młodzieżowa drużyna pożarnicza, orkiestra dęta).
Wypłata ekwiwalentu - procedura i dochodzenie roszczeń
Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje strażakom ratownikom OSP (a także kandydatom na strażaków ratowników OSP), a nie samej OSP. OSP potwierdza organom gminy udział strażaka ratownika OSP w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu oraz zakres czasowy tego udziału. Wypłata ekwiwalentu dokonywana jest na rzecz danego strażaka ratownika OSP z budżetu gminy. Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nie wskazuje konkretnego terminu wypłaty, w związku z czym przyjmuje się zasadę niezwłoczności wypłaty po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.), co w praktyce często oznacza termin 14 dni od wezwania.
W przypadku niewypłacenia ekwiwalentu przez gminę lub w przypadku wypłacenia go w zaniżonej wysokości, z roszczeniem wobec gminy występuje dany strażak ratownik OSP. Wierzytelność może być dochodzona na drodze postępowania sądowego (sąd powszechny, wydział cywilny). Na etapie poprzedzającym proces sądowy w imieniu strażaków ratowników OSP w charakterze ich pełnomocnika mogą występować przedstawiciele władz danej OSP. Na etapie procesu sądowego pełnomocnikiem procesowym strażaków ratowników OSP w sporze z gminą może być adwokat lub radca prawny.
Dodatkowe Świadczenia i Odszkodowania
Strażacy ochotnicy, oprócz ekwiwalentu, mogą liczyć na dodatkowe świadczenia i ochronę prawną:
- Świadczenie ratownicze: Strażak OSP, który osiągnął wiek emerytalny (65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet) i co najmniej przez 25 lat (mężczyźni) lub 20 lat (kobiety) brał udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, otrzymuje dodatek zwany świadczeniem ratowniczym, wynoszącym obecnie 258 zł miesięcznie.
- Odszkodowania: Jeżeli strażak ochotnik uczestniczy w akcji i zostaje poszkodowany, należy mu się odszkodowanie. Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, strażakowi ratownikowi OSP, który doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu podczas działania ratowniczego, akcji ratowniczej, szkolenia lub ćwiczenia, przysługuje jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy albo odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu. Odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu ustala i wypłaca gmina, a w przypadku członka jednostki OSP włączonej do KSRG - właściwy komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej.
tags: #krajowy #system #ratowniczo #gasniczy #osp #wynagrodzenie