Ochotnicza Straż Pożarna (OSP): Podstawy, Historia i Działalność

W obliczu pożarów, wypadków czy konieczności udzielania pierwszej pomocy, wsparcie musi nadejść bardzo szybko. Podczas gdy w dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), w mniejszych miejscowościach to właśnie inni czuwają nad bezpieczeństwem mieszkańców. Mowa tu o Strażakach Ochotnikach, którzy często jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Bez nich nie można mówić o kompleksowym bezpieczeństwie poza granicami miast. Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.

Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Polsce

Początki walki z żywiołem

Pożary od zawsze stanowiły poważne zagrożenie dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe ze względu na to, że większość budynków budowano z drewna czy strzechy. Materiały te, jak wiadomo, płonęły w mgnieniu oka, a mała iskra wystarczała, by dom stanął w płomieniach. Z tego powodu już setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem. Początkowo do dyspozycji były jedynie wiadra, woda i piasek.

Narodziny zorganizowanych jednostek pożarniczych

Pierwsze zorganizowane jednostki strażackie, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku, równolegle we wszystkich trzech zaborach. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku w ówczesnym zaborze pruskim z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III.

• W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu.
• W Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie, z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie.

Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była początkowo skoordynowana, a większość straży działała na podstawie własnych przepisów zatwierdzanych przez władze państwowe.

Rozwój i unifikacja ruchu strażackiego

Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach w październiku i grudniu 1905 roku, wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy, które odbywały się na placu przed strażacką remizą po patriotycznych nabożeństwach. W listopadzie 1906 roku, gdy rosyjskie wojsko zamierzało aresztować miejscowego księdza Grabowskiego, strażacy zgromadzili się w mundurach przed plebanią. Rosyjskie wojsko otworzyło ogień do zgromadzonych, w wyniku czego zginęło dwóch mieszkańców Turku, w tym jeden strażak, a 15 osób zostało rannych.

Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły liczne związki wojewódzkie lub o charakterze ponadwojewódzkim, takie jak Floriański (koordynujący straże z terenu trzech województw - warszawskiego, wołyńskiego i poleskiego), Małopolski, Wielkopolski, Pomorski, Cieszyński, Krakowski, Wileński, Lubelski, Nowogródzki, Łódzki, Białostocki i Kielecki. W 1949 roku związek ten został rozwiązany przez ówczesne władze, po czym reaktywowano go w 1956 roku.

OSP w obliczu współczesnych wyzwań

Okres transformacji ustrojowej ujawnił w OSP wiele negatywnych zjawisk, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, wskazujące na swego rodzaju "zabetonowanie" struktury tej formacji. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i w najbliższym czasie zapewne się to nie zmieni. Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić.

Struktura i działalność Ochotniczej Straży Pożarnej

Główne zadania i zakres działania

Ochotnicze Straże Pożarne pełnią bardzo ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. Ich członkowie, będący ochotnikami, przechodzą szkolenia, aby móc uczestniczyć w akcjach pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych, a także w ratownictwie technicznym, powodziowym, chemicznym i ekologicznym, medycznym, wysokościowym, wodnym oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych. Jednostki OSP działają ściśle z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami.

Członkowie OSP: Ochotnicy z pasją

W ramach OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Osoby wyznaczone do działania w strukturach takiej jednostki muszą spełniać określone warunki: mieć od 18 do 65 lat, posiadać aktualne badania lekarskie oraz ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.

Patronem ochotniczej straży pożarnej jest święty Florian. Strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci.

Współpraca i system alarmowania

Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe lub Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po ogłoszeniu alarmu ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspierając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając samodzielnie.

Działalność poza akcjami ratowniczymi

Wyjazdy do akcji ratunkowych to nie wszystko! Strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań:

• Biorą udział przy organizacji festynów i pikników strażackich.
• Uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych.
• W swoich jednostkach jednoczą młodzież, która uwielbia Straż Pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem.

Przy OSP powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) oraz Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP), które stanowią przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki. Ochotnicy dają przykład członkom MDP, szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Jednostki mogą organizować nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy.

Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach.

Prawa i obowiązki strażaków OSP

Przywileje dla ochotników

Oprócz czynnego udziału w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, strażak OSP może korzystać z różnych przywilejów:

• Zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej.
• Zwolnienie obejmujące odpoczynek po akcji (czas zwolnienia ustala osoba kierująca akcją).
• Zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, jednak wymiar takiego zwolnienia nie może przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym.
• Świadczenie ratownicze, przysługujące strażakowi-ratownikowi, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych co najmniej raz w roku.

Strażak ratownik ma prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.

Ekwiwalent pieniężny

Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji, jak to bywa w przypadku pracy na pełen etat. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.

Organizacja wewnętrzna i prawne aspekty

Podstawy prawne działania OSP

Ochotnicze straże pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, ustawy - Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z nią, OSP to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące jednocześnie stowarzyszeniami.

Władze OSP i wewnętrzny nadzór

W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władzami są:

1. Walne zebranie członków (WZC) - najwyższa władza w OSP, podejmująca decyzje we wszystkich najważniejszych sprawach dotyczących sprawnego działania i rozwoju organizacji.
2. Zarząd.
3. Komisja rewizyjna - organ obowiązkowy, którego rolą jest wewnętrzna kontrola działania OSP, działająca jako wspierający i życzliwy "wewnętrzny policjant".

Bez statutu OSP nie da się działać. Jest to podstawowy, wymagany dokument w każdej jednostce, jej "konstytucja", regulująca zasady działania i ułatwiająca sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.

Aspekty finansowe i kadrowe

Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. OSP, jak każde stowarzyszenie, ma też różne obowiązki, np. związane z ZUS, jeśli zatrudnia osoby.

Lider, zespół, wolontariusze, młodzież, dzieci - to ludzie tworzą organizacje pozarządowe i działają w OSP. Są role i zadania określone ustawowo (np. zarząd, naczelnik), ale są i takie tworzone tylko w danej jednostce. W OSP wolontariusze są angażowani na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach.

Klasyfikacja i struktura taktyczna OSP

Typy jednostek OSP

Ochotnicze straże dzielą się według typów na M i S:

• Straże typu M nie posiadają samochodu pożarniczego, a sprzęt gaśniczy umieszczają na przyczepie, która w razie pożaru może być pociągnięta przez podstawowy środek transportu.
• Straże typu S dysponują jednym lub większą liczbą samochodów.

W zależności od typu, OSP powinna być przygotowana do wystawienia różnej ilości sekcji, a więc w różny sposób powinna formować strukturę całego pododdziału bojowego. Na przykład, straż typu S-2 ma być zdolna do wystawienia dwóch sekcji samochodowych i jednej z motopompą.

Sekcje: podstawowe jednostki taktyczne

Sekcja jest najmniejszą jednostką taktyczną strażaków (ratowników) dysponujących odpowiednim sprzętem, zdolnych do podjęcia określonych zadań. W ochotniczych strażach pożarnych stanowi np. załogę jednego samochodu gaśniczego (niekiedy specjalnego). W Państwowej Straży Pożarnej najmniejszą jednostką taktyczną jest zastęp.

W warunkach działalności społecznej podziału na sekcje dokonuje się zazwyczaj w sposób mniej precyzyjny niż w PSP. W celach operacyjno-taktycznych sekcje formowane są doraźnie, a czas formowania mieścić się musi między ogłoszeniem alarmu a dojazdem do miejsca zdarzenia. Bez podziału ról wśród członków załogi trudne byłoby lub niemożliwe wykonanie zadania ratowniczego.

Generalnie przyjmuje się, że w skład sekcji wchodzi od 2 do 10 strażaków. Funkcje w strukturze rozbudowanej przedstawiają się następująco:

• Dowódca
• Przodownik I roty
• Pomocnik I roty
• Przodownik II roty
• Pomocnik II roty
• Przodownik III roty
• Pomocnik III roty
• Kierowca/Mechanik
• Łącznik

Pełnej, składającej się z trzech rot struktury nie wykorzystuje się praktycznie podczas walki z pożarami. Będące w dyspozycji OSP pojazdy pożarnicze umożliwiają najczęściej wyjazd do pożaru sekcji składającej się z sześciu, czterech lub tylko z trzech osób. W składzie każdej sekcji jest dowódca i mechanik (kierowca-mechanik).

OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)

W naszym kraju aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 4341 (według danych z 2018 r.) lub 5085 (według nowszych danych z portalu gov.pl) jest włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Do systemu może być włączona jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym.

Rola OSP w zarządzaniu kryzysowym i przykłady działań

W obliczu kryzysów - od klęsk żywiołowych po kryzysy humanitarne - Ochotnicze Straże Pożarne są jednym z kluczowych elementów zapewniających bezpieczeństwo, nawet w najmniejszych miejscowościach. Często to one jako pierwsze pojawiają się na miejscu zdarzenia. Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne. W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie.

OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów. Dzięki temu coraz częściej pełnią istotną rolę w koordynowaniu akcji ratunkowych. Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ubiegłorocznej powodzi. Często strażacy OSP byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową w obliczu problemów z łącznością.

Kolejnym przykładem skutecznej akcji ratunkowej była interwencja OSP Kamieniec, przeprowadzona 4 marca 2025 roku. O godzinie 18:21 jednostka została zadysponowana do miejscowości Bardo, gdzie turyści w okolicach punktu widokowego zeszli ze szlaku za swoim psem i utknęli w trudno dostępnym terenie na półkach skalnych. Po przybyciu na miejsce osoby potrzebujące pomocy były już wstępnie zlokalizowane przez strażaków-ratowników. Zadania OSP Kamieniec polegały na wsparciu w lokalizacji i monitorowaniu terenu przy użyciu drona BSP, zakupionego dzięki POP Fund, z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Dwie młode osoby i psa, z wykorzystaniem między innymi technik linowych, udało się sprowadzić w bezpieczne miejsce.

Wsparcie i przyszłość OSP

Jednostki OSP odgrywają ważną rolę nie tylko w działaniach ratunkowych, ale także w szerzeniu wiedzy na temat bezpieczeństwa i zapobieganiu sytuacjom kryzysowym. Aby mogły skutecznie realizować te zadania, niezbędne jest odpowiednie zaplecze - zarówno finansowe, szkoleniowe, jak i sprzętowe. Tylko dobrze wyposażeni strażacy są w stanie zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, a także chronić siebie podczas trudnych i niebezpiecznych akcji ratunkowych.

Aby wesprzeć gotowość strażaków do szybkiego reagowania w czasie kryzysu, Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła czwartą Edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. Przykładem jest projekt „Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne”, którego celem jest poprawa efektywności działań ratunkowych Ochotniczej Straży Pożarnej w Marklowicach Górnych oraz zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która weszła w życie 1 stycznia 2025 roku, wprowadza szereg przepisów podkreślających konieczność wzmocnienia współpracy między administracją publiczną a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi lokalnymi inicjatywami, które na co dzień niosą pomoc w sytuacjach kryzysowych. Fundacja PCPM, która od niemal 20 lat angażuje się w pomoc humanitarną zarówno w Polsce, jak i za granicą, kontynuuje swoją misję budowania bezpieczeństwa Polek i Polaków, a POP Fund to jeden z kluczowych elementów tej strategii.

tags: #krotki #opis #jednostki #osp