Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) cieszą się rosnącą popularnością w całym kraju, stając się tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie, zarówno w mniejszych, jak i większych miejscowościach. W akcjach, ćwiczeniach oraz zawodach uczestniczą zarówno młodzież, jak i dorośli. Rosnąca popularność ochotników doprowadziła do uchwalenia specjalnej ustawy w 2021 roku, która przewiduje dla nich m.in. dodatek emerytalny. Niniejszy artykuł skupia się na organizacji i stopniach w Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych (MDP), będących ważnym elementem ciągłości funkcjonowania OSP.
Podstawy prawne i organizacyjne MDP
Art. 4 Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 roku o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. 2023 poz. 194) reguluje funkcjonowanie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych. Warto jednak pamiętać, że MDP działały już przed wejściem w życie tej ustawy. Przy Zarządzie Głównym Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej działa komisja problemowa, zajmująca się sprawami dzieci, młodzieży i sportu. Komisja ta, której przewodniczącą jest dh. Teresa Tiszbierek, wypracowała wzór regulaminu organizacyjnego MDP, opisujący podstawowe zasady organizacji drużyny pożarniczej.
Powołanie MDP przy OSP
Formalne funkcjonowanie każdej MDP rozpoczyna się od uchwały zarządu stowarzyszenia w sprawie utworzenia Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej. Przed podjęciem takiej uchwały, zarząd OSP powinien przeanalizować zapisy statutu stowarzyszenia, gdyż może on zawierać wskazania dotyczące wieku członków MDP (zawsze maksymalnie do 18 roku życia, z możliwą dolną granicą wiekową). Należy pamiętać, że przy jednej OSP może działać tylko jedna MDP.
Regulamin Organizacyjny MDP
Kolejnym krokiem jest przyjęcie regulaminu organizacyjnego MDP. Jest to zbiór podstawowych zasad dookreślający funkcjonowanie każdej MDP przy OSP. Wzór dokumentu można znaleźć w zasobach ZOSP RP. Regulamin jest kluczowym dokumentem, ponieważ zawiera wszystkie podstawowe zasady zorganizowania MDP przy OSP.
Opiekun MDP
W MDP zorganizowane są dzieci i młodzież niepełnoletnia, dlatego niezbędne jest odpowiedzialne podejście do organizacji ich aktywności. Każda drużyna musi mieć opiekuna. Wskazane jest powoływanie na tę funkcję osób posiadających odpowiednie predyspozycje do pracy z dziećmi i młodzieżą, a także doświadczenie w organizacji pracy z młodzieżą. Dobrze, jeśli opiekun MDP posiada przeszkolenie podstawowe strażaka ratownika OSP, choć formalnie nie ma żadnego dokumentu prawnego, który by to określał. Może być kilku opiekunów MDP, a organizacja pracy drużyny często wymusza wyznaczenie kilku osób w celu sprawnego prowadzenia szkoleń. Grupę opiekunów OSP może zrzeszyć, np. w formie komisji ds. młodzieży przy OSP, powołanej przez zarząd OSP.
Członkostwo w MDP
Do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej lub Dziecięcej Drużyny Pożarniczej mogą należeć osoby w wieku do 18 lat, za zgodą jednego z rodziców, opiekunów prawnych albo opiekunów faktycznych (art. 4 ust. 2 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych). Opiekun drużyny powinien posiadać w dokumentacji członków MDP dokument potwierdzający taką zgodę. Do innych zadań opiekuna MDP należy prowadzenie dokumentacji personalnej członków MDP w postaci kart ewidencyjnych.
Ubezpieczenie i finansowanie MDP
Późniejsi członkowie MDP powinni zostać ubezpieczeni przez gminę, zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o OSP. Po przyjęciu młodzieży w poczet członków MDP, należy zgłosić ten fakt do miejscowego urzędu gminy, aby zatroszczyć się o ubezpieczenie adeptów pożarnictwa MDP.
Koszt umundurowania koszarowego wynosi około 100 - 150 zł na osobę, koszula wyjściowa MDP, krawat, czapka i spodnie to koszt około 300 zł na osobę. Koszulki Członka MDP, w zależności od wyboru, to koszt około 50 zł na osobę. Wiele OSP nie stać na taki wydatek, dlatego warto rozważyć różne formy finansowania, np. poprzez rozmowy z młodzieżą i rodzicami, lokalnymi przedsiębiorstwami, czy też poszukiwanie środków w Urzędach Marszałkowskich i Wojewódzkich Funduszach Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, które często oferują programy wsparcia dla MDP.
Cele i korzyści z działalności w MDP
Dzięki młodzieży możliwa jest wymiana pokoleniowa i ciągłość funkcjonowania OSP, co jest najważniejszym wspólnym celem długofalowym każdej OSP. Dla młodzieży ważnym aspektem jest możliwość nawiązywania nowych kontaktów, poznawania nowych osób i zdobywania nowych doświadczeń. Strażnica OSP może być dla wielu młodych ludzi miejscem do spotkań, gdzie mogą nauczyć się używać gaśnic, prawidłowo oceniać sytuacje kryzysowe i przekazywać informacje służbom. Jest to również perspektywa na przyszłość w kontekście zawodowym i życiowym, pozwalająca na zdobywanie nowych umiejętności oraz poznawanie swoich mocnych i słabych stron. OSP dla młodzieży to miejsce do uczenia się odpowiedzialności, dyscypliny i pomagania innym.
Film promocyjny młodzieżowej drużyny pożarniczej przy OSP w Uhowie
Wyzwania w pracy z MDP
Jednym z czynników motywujących lub zniechęcających do uczestnictwa w zbiórkach jest opiekun. Ważne jest, aby podejście do młodzieży było partnerskie, z dużym wpływem młodzieży na planowanie zajęć. Należy unikać nadmiaru prac gospodarczych i porządkowych, które mogą zniechęcać. Zbyt rygorystyczne, wojskowe podejście, brak planu działania, chaos na zbiórkach i ich nieregularność, a także natłok obowiązków poza strażą, to kolejne czynniki demotywujące. Warto pamiętać, że nie każdy członek OSP musi brać udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych; należy dawać przestrzeń do działania osobom, które nie widzą się w tej formie aktywności. Istotne jest również unikanie budowania konkurencji między drużynami, a promowanie wspólnych działań, takich jak łączone zbiórki, pikniki czy turnieje, co buduje sieć kontaktów i równa szanse.
Rekrutacja i rozwój MDP
Jeśli OSP zdecyduje się na organizację MDP, należy dobrze przygotować się na przyjęcie młodzieży. Statuty OSP zazwyczaj przewidują możliwość powołania Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej. Decyzja o powołaniu takiej drużyny powinna być podjęta uchwałą walnego zebrania członków OSP. Warto opracować własną ścieżkę pracy z młodzieżą, uwzględniającą lokalne możliwości sprzętowe i szkoleniowe.
Organizacja naboru
Po zaplanowaniu pracy i regulaminów MDP, można przystąpić do naboru. Naturalnym miejscem do jego prowadzenia są szkoły. Oferta dla młodzieży powinna być jasna i czytelna, podkreślając możliwość poznania ciekawych osób, rozwijania hobby (np. gry w tenisa stołowego) i nauki ratowania ludzi. Ważne jest, aby pamiętać, że nie wszyscy w wieku 10-16 lat są nastawieni na ryzykowanie zdrowia i życia; wielu młodych ludzi szuka ciekawych zajęć i możliwości zabawy.
W ostatnich latach, szczególnie po likwidacji gimnazjów i pandemii, zauważalny jest problem z naborem uczniów klas 7-8, często obciążonych materiałem edukacyjnym. W takiej sytuacji warto zapraszać młodsze roczniki. Należy również wcześnie włączyć rodziców w proces tworzenia MDP. Można wykorzystać profile OSP w mediach społecznościowych do przygotowania specjalnej oferty naboru, np. „Dzień Otwarty w OSP”.
Pierwsze spotkania i integracja
Nawet jeśli na nabór przyjdą tylko trzy osoby, należy spokojnie rozpocząć zajęcia. Na pierwszym spotkaniu warto zaprosić rodziców, aby przedstawić im opiekuna i ogólny plan działania, a także umożliwić podpisanie zgód na udział dziecka w zajęciach. Zadowoleni członkowie MDP są najlepszymi sprzymierzeńcami w budowaniu drużyny, opowiadając o swoich doświadczeniach rówieśnikom.
Ważne jest partnerskie podejście do młodzieży, dając jej duży wpływ na to, co będzie robić drużyna. Młodzież lubi mieć wpływ i decydować o zajęciach. Kluczem jest dawanie młodzieży przestrzeni fizycznej i mentalnej w działalności MDP. Należy pamiętać, że nie zawsze będzie „kolorowo” - pojawią się konflikty, zauroczenia. Wplatanie gier integracyjnych i elastyczne działanie może pomóc w załagodzeniu sporów. Czas na przestój i odpoczynek jest równie ważny co działanie.
Musztra i ślubowanie
Uroczysty moment ślubowania MDP powinien być zaplanowany z wyprzedzeniem. Może odbyć się podczas gminnego dnia strażaka lub jako oddzielna uroczystość. Warto przygotować okazjonalne dyplomy i zadbać o wspólny poczęstunek (bezalkoholowy) po ceremonii, angażując rodziców w jego organizację. Treść ślubowania to m.in.: "Ślubuję ze wszystkich sił służyć Ojczyźnie Rzeczypospolitej Polskiej, ofiarną pracą w szeregach Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej przyczyniając się do ochrony życia, zdrowia i mienia jej Obywateli, ich dorobku kulturalnego i materialnego przed pożarami i innymi klęskami żywiołowymi. Ślubuję przestrzegać postanowień Statutu OSP i Regulaminu Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej."
Odznaczenia i wyróżnienia
Za wzorową i aktywną działalność drużyna młodzieżowa może otrzymywać odznaki. Po dwóch latach od złożonego ślubowania członek MDP może otrzymać brązową odznakę, po kolejnych dwóch latach srebrną, a po następnych dwóch latach złotą. Odznaki są przyznawane przez Prezydium Zarządu Oddziału Gminnego lub równorzędnego, na wniosek ochotniczej straży pożarnej.
Proporce MDP
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze mogą posiadać proporce, których wzór przedstawiony jest w regulaminie sztandarów OSP. Proporzec może być nadany na wniosek rady drużyny przez właściwy Zarząd OSP. Jest to forma edukacji i przekazywania tradycji, choć wiąże się z kosztem około 2 tys. złotych.
Kto nadaje stopnie w MDP w OSP?
Wiedza na temat stopni w OSP jest konkretna i sprecyzowana. Aby uzyskać jakikolwiek stopień w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej, najpierw należy do niej wstąpić, będąc osobą pełnoletnią i zameldowaną na terenie kraju. Niezbędne jest odbycie szkolenia BHP, badań lekarskich oraz podstawowego szkolenia dla strażaków-ochotników, zakończonego egzaminem teoretycznym i praktycznym, w tym przejściem przez komorę dymową. Po spełnieniu tych warunków można wstąpić w szeregi OSP. W kolejnych latach można pogłębiać wiedzę i umiejętności poprzez szkolenia z zakresu ratownictwa medycznego czy technicznego. Jeśli marzeniem jest wstąpienie w szeregi OSP, ale nie ukończono 18 lat, można dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej. Udział w MDP jest pierwszym krokiem do bezproblemowego wstąpienia do jednostki OSP po ukończeniu 18 roku życia.
Zgodnie z informacjami ZOSP RP, nadawanie dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki. Oznacza to, że dana jednostka wyznacza osoby uprawnione do nadawania stopni w swoim statucie.
- Pierwszym stopniem jest strażak, który czynnie uczestniczy w życiu jednostki oraz spełnia wymagania (wiek, umiejętności, wiedza).
- Następnie można ubiegać się o stopień starszego strażaka, co wymaga ukończenia kursu strażaków ratowników OSP oraz czynnego udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
- Kolejny stopień to dowódca roty - osoba z większym doświadczeniem w pracy w jednostce OSP, przyczyniająca się do jej rozwoju.
- Następnie można liczyć na pomocnika dowódcy sekcji, co wymaga ukończenia kursów: strażaków ratowników, ratownictwa technicznego, kursu KPP.
- Wyżej jest dowódca sekcji, który dodatkowo musi ukończyć kurs dowódców OSP.
- Kolejny to pomocnik dowódcy plutonu, co wymaga ukończenia kursu dowódców oraz naczelników OSP.
- Najwyższym stopniem jest dowódca plutonu.