Ekwiwalent pieniężny dla strażaków OSP za udział w szkoleniach i działaniach ratowniczych oraz Kurs KPP

Członkowie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) pełnią niezwykle ważną rolę w systemie bezpieczeństwa, a ich zaangażowanie w działania ratownicze i szkolenia jest kluczowe. Za udział w tych aktywnościach przysługuje im ekwiwalent pieniężny, którego zasady wypłaty i wysokość regulowane są przepisami prawa. Artykuł ten szczegółowo omawia kwestie związane z ekwiwalentem dla strażaków OSP, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia Kursu Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP).

Kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP) - kluczowe uprawnienia

Kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP) to najwyższy, formalny stopień wyszkolenia ratowniczego w Polsce, dostępny dla osób bez wykształcenia medycznego. Jest on realizowany na podstawie przepisów Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Ukończenie kursu oraz zdanie egzaminu pozwala na uzyskanie uprawnień RATOWNIKA i uprawnień do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy zgodnie z art. 13 Ustawy z dnia 8 września 2006 r.

Ten Kurs KPP jest dedykowany strażakom, którzy są zobowiązani do posiadania tych uprawnień i odpowiada na specyficzne wymagania ich służby. Szkolenie to pozwala na nabycie najnowszej wiedzy i praktycznych umiejętności udzielania pierwszej pomocy w warunkach możliwie najbardziej zbliżonych do rzeczywistych zdarzeń. Program kursu obejmuje między innymi zagadnienia z anatomii i fizjologii, obsługę defibrylatora zautomatyzowanego oraz postępowanie w przypadku urazów chemicznych, termicznych i elektrycznych.

Obowiązek wypłaty ekwiwalentu za szkolenia i działania ratownicze

Regulacje prawne i stanowiska organów nadzorczych

Gmina ma obowiązek wypłaty ekwiwalentu dla członków OSP za udział w szkoleniu, nawet wtedy, gdy zleciła jego przeprowadzenie podmiotowi zewnętrznemu - tak uważa Regionalna Izba Obrachunkowa (RIO) w Katowicach. W wyjaśnieniach udzielonych gminie Ustroń, RIO w Katowicach przypomniała, że w myśl art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 2009 Nr 178, poz. 1380 z późn. zm.), członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez gminę, otrzymuje ekwiwalent pieniężny. Wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały.

W kontekście tej problematyki na uwagę zasługują regulacje ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (dalej: OSPU), która w art. 15 ust. 1 mówi, że strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny.

Rada gminy nie może ograniczyć wypłaty ekwiwalentu dla strażaka OSP tylko do jego udziału w szkoleniach organizowanych przez Państwową Straż Pożarną (PSP). Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nie daje gminie możliwości „oszczędzania” na wydatkach na szkolenia dla strażaków OSP - wskazuje rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Śląskiego z 6 maja 2022 r. (Nr NPII.4131.1.352.2022). W ocenie organu nadzoru, przepis stanowiący delegację do podjęcia uchwały, tj. art. 15 OSPU, powinien być interpretowany łącznie z art. 3 pkt 6 OSPU.

Definicja i charakter ekwiwalentu pieniężnego

Słowo „ekwiwalent” (łac. aequivalens, -ntis od aeqvivalere ‘mieć taką samą wartość’) oznacza rzecz przedstawiającą tę samą wartość, a mającą inną postać, np. ekwiwalent pieniężny. Odpowiada słowom „odpowiednik”, „równoważnik”. W tekstach prawnych wskazuje, czego jest równoważnikiem.

Ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach ma charakter bardziej zbliżony do świadczeń określanych w przepisach prawa pod nazwą „diet” związanych z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich, radnych, posłów, senatorów. Przyjmuje się, że jest to forma wynagrodzenia dla osób pełniących funkcje o wysokim stopniu użyteczności publicznej, stanowiąca rekompensatę za wykorzystywanie czasu wolnego w interesie dobra powszechnego.

Zgodnie z tezą wyroku NSA ekwiwalent pieniężny, o jakim mowa w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, nie ma charakteru wynagrodzenia, lecz jest świadczeniem publicznoprawnym o charakterze odszkodowawczym (rekompensacyjnym).

Wysokość i naliczanie ekwiwalentu

Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na 2 lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 i 1429) przed dniem ustalenia ekwiwalentu pieniężnego.

Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub gotowości do wyjazdu w celu realizowania zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 OSPU, bez względu na liczbę wyjazdów w ciągu jednej godziny. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP - za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Rady gmin mogą oczywiście przyjąć maksymalną wysokość ekwiwalentu przewidzianą w ustawie, tj. 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto za godzinę udziału w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniu lub ćwiczeniu.

Zakres działań i szkoleń objętych ekwiwalentem

Szeroka interpretacja „działań ratowniczych”

Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy o OSP w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, pod pojęciem „działań ratowniczych” (za udział w których przysługuje ekwiwalent) należy rozumieć każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Tak więc prawo do otrzymania ekwiwalentu nie ogranicza się tylko do pożarów, a zawężająca interpretacja art. 15 ust. 1 OSPU jest nieprawidłowa. Powyższa ustawowa definicja działań ratowniczych wynika z tego, iż ustawa o ochronie przeciwpożarowej szeroko traktuje pojęcie ochrony przeciwpożarowej.

Szkolenia i ćwiczenia organizowane przez różne podmioty

Można dokonać szeroko idącej interpretacji sformułowania „szkolenia lub ćwiczenia” (za udział w których przysługuje ekwiwalent), do których zaliczają się nie tylko szkolenia lub ćwiczenia ściśle pożarnicze, ale także szkolenia i ćwiczenia obejmujące ratownictwo medyczne (takie jak KPP), chemiczne, techniczne itd. Terminy „szkolenie” i „ćwiczenie” odnoszą się zarówno do nabywania wiedzy teoretycznej (np. na wykładach, kursach), jak i praktycznej.

Należy zauważyć, że w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP, w przeciwieństwie do poprzednio obowiązującej regulacji, nie wskazano wyłącznie Państwowej Straży Pożarnej czy gminy jako organizatora szkoleń pożarniczych, za udział w których należy się ekwiwalent. W przepisie tym mowa jest ogólnie o uczestnictwie w „szkoleniu”, co koresponduje z treścią art. 3 pkt 6 ustawy, w którym ustawodawca, określając zadania ochotniczych straży pożarnych - wskazał na udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych nie tylko przez Państwową Straż Pożarną oraz gminę, ale również inne uprawnione podmioty.

Takie stanowisko podzielają też organy nadzorcze w toku kontroli uchwał podejmowanych przez rady gmin. Podkreślić należy, że szkolenie takie powinno wiązać się z działalnością statutową OSP opartą na ustawie o OSP. Przykładem takiego szkolenia może być szkolenie związane z działalnością Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) organizowane przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP). Możliwość tworzenia MDP ma umocowanie ustawowe (art. 4 ustawy o OSP).

Obowiązki rady gminy i ograniczenia w ustalaniu ekwiwalentu

Organ stanowiący gminy jest obowiązany do określenia ekwiwalentu dla strażaka ratownika OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu. Rada gminy nie może w uchwale w sprawie ustalenia ekwiwalentu pieniężnego dla strażaka ratownika OSP, który uczestniczył w szkoleniu, zawężać przyznania tegoż świadczenia tylko do szkoleń organizowanych przez PSP. Uzasadnieniem takiego rozwiązania nie może być też dążenie do oszczędności wydatkowych budżetu samorządowego, bowiem prymat ma przyjmowanie aktów prawnych zgodnie z upoważnieniem ustawowym.

W przypadku, gdy rada miejska w uchwale wskazała, że ustala się ekwiwalent pieniężny dla strażaków ratowników OSP z terenu miasta za każdą rozpoczętą godzinę udziału w szkoleniu organizowanym wyłącznie przez PSP, takie uchybienie należy zaliczyć do kategorii istotnych naruszeń prawa. Istotne naruszenie prawa to uchybienie prowadzące do skutków, które nie mogą być tolerowane w demokratycznym państwie prawnym, i które powoduje, że akt pozostaje w wyraźnej, oczywistej i bezpośredniej sprzeczności z określonym przepisem prawnym.

Rady gmin, na terenie których działają OSP, powinny podjąć uchwały, w których ustalą wysokość ekwiwalentu przysługującego strażakom ratownikom OSP. Nie mogą jednak całkowicie pozbawić strażaków ratowników OSP prawa do tego ekwiwalentu, ponieważ ustawa przewiduje prawo dla strażaka ratownika OSP do tego ekwiwalentu, a uprawnieniem rady gminy jest jedynie ustalenie wysokości tego ekwiwalentu. Przyjęcie w uchwale rady gminy wysokości ekwiwalentu np. 0 zł, będzie stanowiło istotne naruszenie prawa.

Kto jest uprawniony do ekwiwalentu: "strażak OSP" a "strażak ratownik OSP"

Ustawa o OSP dzieli członków OSP na dwie kategorie. W myśl art. 1 ust. 3 ustawy o OSP ochotnicze straże pożarne zrzeszają członków ochotniczych straży pożarnych, zwanych dalej „strażakami OSP”. Czyli każdy członek OSP nazywany jest obecnie strażakiem OSP. Jednakże, nie każdy członek OSP i jednocześnie strażak OSP jest strażakiem ratownikiem OSP. Z kolei art. 8 ust. 1 OSPU określa, że strażakiem ratownikiem OSP jest osoba, która:

• ukończyła 18 lat, a nie ukończyła 65 lat (z zastrzeżeniem art. 9 ust. 3 OSPU),
• posiada aktualne ubezpieczenie, o którym mowa w art. 10 ust. 1 OSPU,
• posiada orzeczenie lekarskie potwierdzające zdolność do udziału w działaniach ratowniczych,
• odbyła szkolenie podstawowe przygotowujące do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.

Tym samym strażak OSP może nazywać się strażakiem ratownikiem OSP dopiero, gdy spełni wymagania z art. 8 ustawy o OSP. Jak trafnie zauważył WSA w Białymstoku, pojęcie „strażaka ratownika Ochotniczej Straży Pożarnej”, o którym mowa w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP, nie jest tożsame z pojęciem „strażaka OSP”. Członek OSP, który spełni wszystkie wymagania z art. 8 ustawy o OSP, w tym ukończy z wynikiem pozytywnym szkolenie podstawowe przygotowujące do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, staje się strażakiem ratownikiem OSP i od tej chwili na podstawie art. 15 ust. 1 otrzymuje ekwiwalent pieniężny.

Ponad powyższe, ekwiwalent pieniężny w oparciu o art. 15 ust. 1 OSPU przysługuje również kandydatowi na strażaka ratownika OSP, o którym mowa w art. 9 ust. 2 ustawy o OSP.

Ekwiwalent za inne zadania (art. 15a OSPU)

Niezależnie od art. 15 ustawy o OSP, możliwość otrzymania ekwiwalentu pieniężnego przez strażaka ratownika OSP wynika również z art. 15a ustawy o OSP. Zgodnie z art. 15a rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać ekwiwalent pieniężny strażakom ratownikom OSP za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. Przyznanie prawa do ekwiwalentu na podstawie przywołanego przepisu jest dobrowolne. W praktyce skorzystanie przez gminę z art. 15a będzie w dużej mierze zależne od możliwości gminy, w szczególności finansowych oraz konkretnych potrzeb z zakresu ochrony przeciwpożarowej. W ramach art. 15a gmina może przyznać prawo do ekwiwalentu pieniężnego np. za zabezpieczanie terenu podczas imprez masowych.

Dochodzenie roszczeń o ekwiwalent

Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje strażakom ratownikom OSP (a także kandydatom na strażaków ratowników OSP), a nie samej OSP. OSP potwierdza organom gminy udział strażaka ratownika OSP w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i zakres czasowy tego udziału. Wypłata ekwiwalentu dokonywana jest na rzecz danego strażaka ratownika OSP, nawet wtedy, gdy dokonuje się tego za pośrednictwem OSP.

W przypadku niewypłacenia ekwiwalentu przez gminę lub w przypadku wypłacenia go w zaniżonej wysokości z roszczeniem wobec gminy występuje dany strażak ratownik OSP. Wierzytelność może być dochodzona na drodze postępowania sądowego (sąd powszechny, wydział cywilny). Zrzeczenie się prawa do ekwiwalentu jest prawnie dopuszczalne, ponieważ wierzytelność nie ma charakteru świadczenia należnego ze stosunku pracy.

Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nie wskazuje w jakim terminie ma zostać wypłacony ekwiwalent. W takim wypadku przyjmuje się zasadę niezwłoczności wypłaty po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.). Formą wezwania do zapłaty mogą być np. zestawienia udziału strażaków ratowników OSP w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach, które są podstawą do naliczenia i wypłaty ekwiwalentu z budżetu gminy.

Termin „niezwłocznie” oznacza termin realny, mający na względzie okoliczności miejsca i czasu. Nie można go utożsamiać z terminem natychmiastowym. W typowych sytuacjach, gdy z okoliczności nic innego nie wynika, należy przyjmować, że spełnienie świadczenia następuje w terminie 14 dni od wezwania. Na etapie poprzedzającym proces sądowy w imieniu strażaków ratowników OSP w charakterze ich pełnomocnika mogą występować np. przedstawiciele władz danej OSP. Na etapie procesu sądowego pełnomocnikiem procesowym strażaków ratowników OSP w sporze z gminą może być adwokat lub radca prawny.

tags: #kurs #kpp #wynagrodzenie #osp