Pożar w Kuźni Raciborskiej i jego dziedzictwo

Pożar kompleksu leśnego w Kuźni Raciborskiej, który wybuchł 26 sierpnia 1992 roku, zapisał się w historii jako jeden z największych pożarów lasów w powojennej Polsce i Europie Środkowej. Wydarzenie to stało się symbolicznym punktem odniesienia dla rozwoju polskiej ochrony przeciwpożarowej i było upamiętniane podczas ogólnopolskich konferencji.

Geneza i skala katastrofy

Sierpień 1992 roku był w Polsce wyjątkowo suchy, a temperatury dochodziły do niemal 40 stopni Celsjusza. W lasach panowała ekstremalna susza, co stworzyło idealne warunki do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia. Na początku miesiąca doszło do pożaru Puszczy Noteckiej, który strawił około 6 tysięcy hektarów lasu, co było zapowiedzią nadchodzącej tragedii.

26 sierpnia 1992 roku około godziny 14:00, strażacy z Zawodowej Straży Pożarnej z Raciborza, działający wcześniej przy pożarze lasu w okolicy miejscowości Nędza, zauważyli w oddali nowy pożar podczas tankowania samochodu. Ogień powstał prawdopodobnie od iskier spod kół jednego z pociągów, przy torach kolejowych łączących Racibórz z Kędzierzynem-Koźlem. Bardzo silny wiatr i niska wilgotność sprawiły, że pożar rozprzestrzeniał się błyskawicznie, nie tylko po ściółce, ale również po wierzchołkach drzew.

W ciągu dwóch pierwszych dni, mimo heroicznej walki strażaków, ogień strawił blisko dwa tysiące hektarów. W szczytowym momencie, 27 sierpnia, pożar powiększał się momentami o ponad 10 hektarów na minutę. Jak się później okazało, był to największy pożar lasu w historii Europy, który objął powierzchnię ponad 9 tysięcy hektarów!

Heroizm i tragiczny bilans akcji gaśniczej

Z szalejącym żywiołem walczyło ponad 12 tysięcy osób, w tym 4700 strażaków, 3200 żołnierzy, 650 policjantów, 1120 funkcjonariuszy obrony cywilnej, 1150 leśników oraz harcerze. Do działań gaśniczych skierowano ogromne środki: 1100 samochodów pożarniczych, osiem śmigłowców, dwanaście czołgów, pługów i spychaczy, 26 samolotów typu „Dromader” oraz 50 cystern kolejowych do transportu wody z sześcioma lokomotywami. Rannych zostało 50 osób, które odwieziono do szpitali, a kolejnych 2000 odniosło lekkie obrażenia.

Akcją dowodzili kolejno st. kpt. Piotr Buk z KW PSP w Katowicach, Zbigniew Meres - ówczesny komendant wojewódzki PSP w Katowicach. W trzecim dniu pożaru, kiedy żywioł trawił 6500 ha, kierowanie akcją przejął Komendant Główny PSP st. bryg. Ogień udało się opanować dopiero 1 września, po tygodniu działań, a dogaszanie pogorzeliska trwało do 12 września. W najgorszym momencie pożar szalał na obszarze, którego obwód wynosił 120 kilometrów.

Tragiczny bilans akcji obejmował nie tylko straty materialne, ale przede wszystkim ludzkie życia. W pożarze zginęło dwóch strażaków:

• Mł. kpt. Andrzej Kaczyna z Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej PSP w Raciborzu. Zginął w samochodzie pożarniczym, który okazał się śmiertelną pułapką, gdy próbował schronić się w kabinie przed falą ognia.
• Druh Andrzej Malinowski z Ochotniczej Straży Pożarnej w Kłodnicy. Zginął kilkadziesiąt metrów dalej w lesie.

Ich droga ucieczki została odcięta przez ogień przenoszony przez silny wiatr i wiry powietrzne po koronach drzew. Dziś w miejscu ich śmierci stoi krzyż upamiętniający ich ofiarę. Spaleniu uległo także 15 wozów gaśniczych, 26 motopomp oraz 70 km węży strażackich. Dzięki niezwykłej ofiarności tysięcy osób, przed ogniem udało się obronić ponad 40 tysięcy hektarów lasu, a także wszystkie wsie i przysiółki położone w obrębie szalejącego żywiołu. Nie spalił się ani jeden dom czy choćby budynek gospodarczy.

Ewolucja ochrony przeciwpożarowej po 1992 roku

Ogrom żywiołu w Kuźni Raciborskiej pokazał, że ówczesne standardy i taktyki działań gaśniczych nie zawsze były wystarczające do walki z katastrofami o tak wielkiej skali. Pożar ten stał się jednym z katalizatorów zmian w polskiej straży pożarnej.

Kluczową rolę w tworzeniu i unowocześnianiu Państwowej Straży Pożarnej odegrał gen. bryg. Feliks Dela. W 1991 roku minister spraw wewnętrznych powierzył mu misję tworzenia prawnych i organizacyjnych podstaw nowoczesnej zawodowej formacji ratowniczej. Po jej wypełnieniu, Dela został pierwszym Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej. Jego zasługą było unowocześnienie technicznego wyposażenia straży pożarnych, odmłodzenie kadry i wzrost poziomu jej wykształcenia. Dzięki jego działaniom, Państwowa Straż Pożarna zdobyła wysokie uznanie jako jedna z najbardziej profesjonalnych służb w kraju, gotowa nieść pomoc podczas każdego zagrożenia.

Od tamtych lat wiele zmieniło się w zakresie wyposażenia, sposobu postępowania, funkcjonowania Krajowego Systemu Ratowniczo - Gaśniczego, a także gospodarki leśnej. Dziś Polska aktywnie pomaga innym krajom w podobnych akcjach, co świadczy o znacznej ewolucji i doświadczeniu zdobywanym przez polską straż pożarną.

30. rocznica i konferencja "30-lat doświadczeń po pożarze w Kuźni Raciborskiej"

Aby upamiętnić 30-lecie największego pożaru w Polsce i Europie Środkowej po II wojnie światowej oraz pokazać odbudowany las i zmiany, jakie zaszły w ochronie przeciwpożarowej, 22 września 2022 roku odbyła się Ogólnopolska Konferencja "30-lat doświadczeń po pożarze w Kuźni Raciborskiej. Wczoraj, dziś, jutro".

Obchody rocznicowe rozpoczęły się przy symbolicznych mogiłach mł. kpt. Andrzeja Kaczyny i dh. Andrzeja Malinowskiego, gdzie złożono meldunek o gotowości do rozpoczęcia uroczystości. Zaproszonych gości powitał Komendant Powiatowy PSP w Raciborzu. W celu upamiętnienia wydarzeń sprzed 30 lat, Zastępca Komendanta Głównego PSP nadbryg. dr inż. Adam Konieczny, w asyście Śląskiego Komendanta Wojewódzkiego PSP nadbryg. Jacka Kleszczewskiego, Opolskiego Komendanta Wojewódzkiego PSP st. bryg. Krzysztofa Kędryka oraz Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych Józefa Kubicy i Dyrektora Regionalnego Lasów Państwowych w Katowicach Damiana Siebera, odsłonili pamiątkową tablicę. Posadzili również Dąb Papieski, poświęcony 27 października 2021 roku przy grobie św. Jana Pawła II.

W swoim przemówieniu, Zastępca Komendanta Głównego PSP nadbryg. dr inż. Adam Konieczny podkreślił: „Przybyli na miejsce strażacy, zarówno z Państwowej Straży Pożarnej, która funkcjonowała od dwóch miesięcy, jak i druhowie, zmierzyli się z żywiołem, z którym nie było równej walki - to była heroiczna walka, dwóch z nich tą walkę przegrało, poświęcili swoje życie". Dodał również: „(…) Ogrom żywiołu, jaki miał miejsce 30 lat temu nie mieścił się w standardach przyjętych wtedy przez nas w taktyce działań gaśniczych. Dużo się zmieniło od tamtych lat w zakresie wyposażenia, sposobu postępowania, Krajowego Systemu Ratowniczo - Gaśniczego, a także gospodarki leśnej. Dzisiaj pomagamy kolegom zza granicy w wielu takich akcjach, jak ta nasza sprzed 30 lat”.

W dalszej części uroczystości oddano hołd poległym strażakom. Rangę wydarzenia podkreślił udział sztandaru Komendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej w Katowicach w asyście kompanii honorowej, oraz sztandaru Lasów Państwowych w asyście pododdziału honorowego. Obecne były liczne poczty sztandarowe z różnych jednostek straży i leśnictwa. Podczas uroczystości wręczono nadane przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Pana Andrzeja Dudę odznaczenia państwowe: Brązowy Krzyż Zasługi otrzymał funkcjonariusz PSP, natomiast Medale za Ofiarność i Odwagę otrzymali druhowie OSP.

W konferencji wzięli udział liczni przedstawiciele służb mundurowych i instytucji, w tym:

• Zastępca Komendanta Głównego PSP - nadbryg. dr inż. Adam Konieczny
• Śląski Komendant Wojewódzki PSP - nadbryg. Jacek Kleszczewski
• Opolski Komendant Wojewódzki PSP - st. bryg. Krzysztof Kędryk
• Komendant Wojewódzki Policji w Katowicach - nadinsp. Roman Rabsztyn
• Komendant Śląskiego Oddziału Straży Granicznej - gen. bryg. SG Adam Jopek
• Dyrektor Generalny Lasów Państwowych - Józef Kubica
• Przedstawiciele Ministerstwa Środowiska, Służby Więziennej oraz dowódcy jednostek PSP i OSP.

W ramach konferencji odbyły się sesje tematyczne, w których poruszono kluczowe aspekty doświadczeń z Kuźni Raciborskiej i rozwoju ochrony przeciwpożarowej:

• Sesja I:
  • „Wspomnienie początku akcji przez ówczesnego zastępcę dowódcy Jednostki Ratowniczo Gaśniczej w Raciborzu” - asp. sztab w st. spocz. Stefan Kaptur.
  • „Doświadczenia z zakresu współdziałania instytucjonalnego podczas pożaru w Kuźni Raciborskiej” - dr hab. inż. Bogdan Kosowski, prof.
  • „Sprzęt wczoraj i dziś” - mł. bryg. mgr inż. Artur Borowicz.
• Sesja II:
  • „Państwowa Straż Pożarna w unijnym mechanizmie ochrony ludności” - mł. bryg. mgr inż. Paweł Kulicki.
  • „Potrzeby szkoleniowe w ochronie przeciwpożarowej Lasów” - bryg. mgr inż. Roman Miśtak.
  • „Bezzałogowe statki powietrzne oraz technologie satelitarne w ochronie przeciwpożarowej lasów” - kpt. mgr inż. Michał Starnowski.

Dalsze uroczystości zorganizowane przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Katowicach oraz Komendę Wojewódzką PSP w Katowicach odbyły się na dziedzińcu Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego w Rudach.

tags: #kuznia #raciborska #gen #strazak