Artykuł przedstawia historię miejscowości Kuźnica Żelichowska, ze szczególnym uwzględnieniem tragicznego pożaru, który nawiedził wieś w 1907 roku.
Wprowadzenie i położenie geograficzne
Kuźnica Żelichowska, nosząca dawniej staropolską nazwę „Hamer Dalszy”, wchodzi w skład gminy Krzyż Wielkopolski. Obecnie wieś liczy 257 mieszkańców i leży w malowniczej okolicy. Pomiędzy wsią a Dębogórą ciągnie się kilka ozów, z których najwyższy, tzw. oz babiogórski, sięga do 85 m. Na zachód od wsi leżą trzy jeziora, a na południe od największego z nich rozciąga się pagórkowaty teren zwany Górami Bukowiny, gdzie kiedyś planowano utworzenie rezerwatu przyrody „Buczyna w Kuźnicy”, mającego chronić typowe buczyny pomorskie z pomnikowymi okazami buka (ponad 2,5 m obwodu).
Początki osadnictwa i rozwój gospodarki kuźniczej
Początków osadnictwa na tym terenie należy szukać już w epoce kamienia. Badania archeologiczne wykazały, iż w okresie wpływów rzymskich obszar ten zamieszkiwała ludność kultury wielbarskiej, a niektóre miejscowe pozostałości sięgają też okresu średniowiecza. Historia wsi sięga XVI wieku, kiedy to miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od połowy XVI wieku. W dokumentach z 1546 roku, podczas rozgraniczania dóbr wieleńskich od czarnkowskich, wzmiankowana jest osada (officina mineraria, Hamer) nad rzeką Trzebinią (obecnie Słopica). Według tych źródeł, w pobliżu niej istniały stare piece hutnicze, w których wytapiano rudę darniową. Stare piece hutnicze znajdowały się pomiędzy Kuźnicą Żelichowską a jeziorem zwanym kiedyś „Płonnik” (obecnie Jezioro Polne), lecz teren ten wówczas był już zarośnięty drzewami. Pomiędzy wsią a lasem Dzierzązna znajdowała się „Mistrzewska Łąka”, którą dzierżawił mistrz z miejscowej kuźnicy.
W 1563 roku wieś „Hamer Dalszy” leżała w powiecie poznańskim, w starostwie oraz parafii z siedzibą w Wieleniu, w Koronie Królestwa Polskiego. W tym czasie istniał staw na rzece Trzebini, a na rzece znajdowała się kuźnica o 3 kołach. W miejscowości odnotowano 11 rzemieślników płacących podatki. Hamernik (właściciel kuźnicy) zbudował sobie mały młyn o jednym kole, posiadał dwa ogrody, dwie łąki i barć dającą rocznie dwie ćwierci miodu. Miał trzy tygodnie w roku wolne i zatrudniał 12 pracowników, którzy wytwarzali 6 pługów na tydzień (lub płacił rocznie 53 floreny i 27 groszy). Dziewięciu jego pracowników dzierżawiło jezioro „Nieradz Wielki”, płacąc po 12 groszy rocznie. Ogólny dochód z Hamerni Dalszej wynosił 61 florenów 11 groszy. Gospoda, wzmiankowana w 1564 roku, prawdopodobnie od początku znajdowała się w posiadaniu rodziny Buchholz, o czym świadczy przywilej z 1604 roku. Pierwotnie karczmarz pełnił obowiązki sołtysa. Z czasem, wraz z wyczerpaniem zasobów rudy żelaza, nastąpił znaczny spadek populacji. Mieszkańcy urozmaicali swą dietę w ryby, dzierżawiąc pobliskie jezioro Grossen Ratzigsee (Radzyń Wielki).
Wieś została lokowana na prawie niemieckim około 1600 roku, a w 1632 roku posiadała 12 domów. W 1678 roku sołtysem Kuźnicy Żelichowskiej był Martin Busse, od którego nazwiska wieś przez wiele lat nazywano Bussenhammer (Kuźnica Bussego). Urząd sołtysa pozostawał w rękach rodziny Busse aż do przełomu XVIII/XIX wieku. W miejscowości zamieszkiwało 11 rozmaitych rzemieślników, m.in. kowal, piekarz i szynkarz.
Pod panowaniem pruskim
Do czasu rozbiorów wieś leżała w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, miejscowość przeszła pod władanie Prus, a potem Niemiec, stając się częścią zaboru pruskiego. Według spisów pruskich z 1773 roku, tylko sołtys i młynarz mieli powyżej 1 łana, natomiast 7 chłopów i 3 kosatów posiadało działki o mniejszej powierzchni. We wsi znajdował się jeszcze drugi karczmarz i nauczyciel. W tym czasie Kuźnica Żelichowska miała 224 ha powierzchni i 129 mieszkańców, a ziemia była przeważnie słaba.
Wielki pożar w 1907 roku
W 1907 roku Kuźnicę Żelichowską nawiedził katastrofalny wielki pożar. Ogień wybuchł w zagrodzie Neumeister i strawił aż pół wsi, powodując ogromne zniszczenia w miejscowości. To wydarzenie z pewnością miało znaczący wpływ na życie mieszkańców i dalszy rozwój osady.
Rozwój demograficzny i infrastrukturalny na przełomie wieków
W połowie XIX wieku, według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego (SGKP), Kuźnica Żelichowska zajmowała obszar 835 ha, liczyła 62 dymy (domy) i 520 dusz (mieszkańców), w tym 14 katolików. W 1899 roku otwarto linię wąskotorową z Krzyża do Człopy, która w 1904 roku została przedłużona do Wałcza. Ostatni pasażerowie przejechali tą linią w lipcu 1991 roku. W 1910 roku wieś liczyła 512 mieszkańców. Do 1939 roku obszar wsi powiększył się do 845,8 ha, a liczba ludności wzrosła do 639 osób. W 1925 roku do wsi należały nieistniejące dzisiaj wybudowania takie jak Neubrandhaus (Zgorzele, w 1905 r. liczące 24 mieszkańców), leśniczówka Łokietek (1905 r. - 6 mieszkańców), Pustkowie (1905 r. - 21 mieszkańców) oraz Guentherswerder (Popiołki, w 1888 i 1905 r. - 7 mieszkańców). Łącznie wieś liczyła wówczas 639 mieszkańców (627 protestantów, 9 katolików, 3 żydów) w 97 domach. Od 1796 do 1945 roku Kuźnica Żelichowska należała do ewangelickiej parafii Eichberg (Dębogóra).
Okres II wojny światowej i czasy powojenne
W styczniu 1945 roku mieszkańcy wsi uciekali w małych grupach; spośród nich 4 osoby popełniły samobójstwo, a 5 zastrzelono. We wsi zabito 2 osoby, a zniszczono 65 budynków, w tym 29 domów. 25 stycznia 1945 roku oddział Waffen-SS dokonał we wsi mordu na 6 włoskich generałach - jeńcach wojennych.
W latach 1945-1954 Kuźnica Żelichowska była siedzibą gminy. Następnie, w latach 1954-1971, wieś należała i była siedzibą władz gromady Kuźnica Żelichowska, a po jej zniesieniu weszła w skład gromady Krzyż. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego. Od 1945 roku miejscowość podlegała parafii Krzyż, a od 1957 roku - parafii Żelichowo. Obecnie Kuźnica Żelichowska ma charakter letniskowy.
Zabytki i interesujące miejsca
W Kuźnicy Żelichowskiej znajduje się Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (niepełna nazwa w źródle), którego budynek pochodzi z 1884 roku. Jest to jednonawowa świątynia na planie silnie wydłużonego prostokąta, ze stropem nad nawą i prezbiterium wykonanym z drewna, belkowym, wspartym na konsolach.
We wsi znajdują się również dwa cmentarze ewangelickie, obecnie katolickie: jeden pochodzący z początku XX wieku, czynny, z aleją lipową na osi i centralnie usytuowanym krzyżem cmentarnym; drugi, przykościelny, nieczynny, założony w drugiej połowie XIX wieku.
W pobliżu wsi rośnie pomnikowe drzewo - sosna zwyczajna (o obwodzie 252 cm w 2012 roku), która ma wyjątkowo osobliwy kształt.
tags: #kuznica #zelichowska #pozar #1907 #roku