W dniu 17 grudnia 2024 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej podpisał długo wyczekiwany przez społeczeństwo akt prawny - ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej. Nowe przepisy zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2025 roku, wprowadzając kompleksowe rozwiązania w zakresie bezpieczeństwa kraju.
Geneza i znaczenie ustawy
Ochrona ludności stanowi jeden z podstawowych obowiązków państw europejskich, mając na celu ochronę życia i zdrowia ludzkiego, mienia, dziedzictwa kulturowego oraz środowiska w sytuacjach zagrożeń naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Należy zaznaczyć, że zadania ochrony ludności daleko wykraczają poza sferę ratownictwa i pomocy humanitarnej, obejmując również inne obszary życia społecznego, gospodarczego oraz edukację.
Prace nad ustawą nabrały szczególnie dużego znaczenia po wybuchu konfliktu zbrojnego w Ukrainie, ale również w związku z sytuacją panującą na wschodniej granicy Polski oraz podczas ostatnich powodzi na terenie naszego kraju, które ponownie udowodniły, jak poważnym zagrożeniem są klęski żywiołowe. Obszar ochrony ludności i obrony cywilnej od dłuższego czasu wymagał kompleksowej regulacji, szczególnie, że sfera funkcjonowania budowli ochronnych od przeszło 30 lat nie była regulowana w polskim prawie.
Kluczowe postanowienia i zakres ustawy
Projektowana ustawa reguluje całość problematyki ochrony ludności i obrony cywilnej w sposób zadaniowy, przypisując organom oraz podmiotom odpowiedzialnym konkretne zadania i obowiązki. Akt ten określa zadania dotyczące ochrony ludności i obrony cywilnej oraz wskazuje organy i podmioty realizujące te zadania, a także sposób ich planowania. Obejmie również zagadnienia dotyczące ewakuacji ludności z miejsca zagrożonego i przyjęcia jej w miejscu bezpiecznym, zarówno w czasie wojny, jak i w przypadku wystąpienia klęski żywiołowej.
Ustawa opisuje również zasady funkcjonowania systemów wykrywania zagrożeń, powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności. Ponadto, ujmuje zasady użytkowania i ewidencjonowania zasobów oraz standaryzuje warunki techniczne obiektów zbiorowej ochrony. W akcie tym ujęto także zasady funkcjonowania i organizację obrony cywilnej oraz sposób powoływania personelu do pełnienia w niej służby.
Rola Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG)
Konstrukcja systemu ochrony ludności została oparta na istniejących strukturach. Zakłada wykorzystanie jako głównego filaru potencjału Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), szczególnie Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i ochotniczych straży pożarnych (OSP). Wynika to z ich atutów, takich jak potencjał, sprawność dysponowania oraz gotowość do natychmiastowego użycia.
Do dyspozycji systemu pozostają:
- 504 jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP i blisko 30 000 zawodowych strażaków.
- 5155 jednostek OSP włączonych do KSRG i prawie 250 000 wszystkich druhów OSP uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych.
- 195 specjalistycznych grup ratowniczych, m.in. ratownictwa chemiczno-ekologicznego, technicznego, wodno-nurkowego, wysokościowego i poszukiwawczo-ratowniczych.
Do wykorzystania są również siły przygotowane do użycia w ramach odwodów operacyjnych komendanta głównego PSP i komendantów wojewódzkich PSP.
Proces tworzenia ustawy i zaangażowane podmioty
Rządowy projekt ustawy, uznawany za jeden z najważniejszych w tej kadencji, został przygotowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA), przy wiodącej roli podsekretarza stanu Wiesława Leśniakiewicza oraz jego zespołu. W dużej mierze współudział w opracowaniu miała Komenda Główna PSP.
Prace nad ustawą w Państwowej Straży Pożarnej prowadzone były pod kierownictwem komendanta głównego PSP nadbryg. dr. inż. Mariusza Feltynowskiego oraz pod bezpośrednim nadzorem jego zastępcy nadbryg. mgr. inż. Józefa Galicy. Całość prac koordynowało Biuro Ochrony Ludności Komendy Głównej PSP pod przewodnictwem dyrektora biura st. bryg. mgr. inż. Mariusza Lenartowicza, które wypracowywało również szczegółowe kierunki i rozwiązania prawne. W przygotowanie projektu ustawy zaangażowane były również wszystkie biura Komendy Głównej PSP oraz Akademia Pożarnicza. Opracowanie tego aktu prawnego wymagało współpracy organów administracji rządowej, środowisk samorządowych oraz akademickich.
Obrona cywilna w czasie wojny
Podczas przygotowań szczegółowych rozwiązań założono, że w przypadku wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności stanie się obroną cywilną. Będzie miała na celu ochronę ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich konsekwencjami. Nowe regulacje przewidują m.in. powstanie korpusu ochrony cywilnej, który w razie powstania konfliktu zbrojnego przekształci się w korpus obrony cywilnej. Warto zauważyć, że zdecydowana większość zadań realizowanych obecnie przez jednostki ochrony przeciwpożarowej pokrywa się z zadaniami obrony cywilnej wynikającymi z protokołu dodatkowego pierwszego do konwencji genewskich. W kontekście nowych zagrożeń i wyzwań można natomiast spodziewać się nowych zadań.
Nowe systemy i regulacje szczegółowe
Ustawa zakłada również utworzenie Systemu Bezpiecznej Łączności Państwowej, który zapewni ciągłość funkcjonowania administracji państwowej oraz zagwarantuje sprawne i nowoczesne funkcjonowanie systemów łączności, a także współpracę administracji publicznej, służb podległych MSWiA z systemami podległymi MON.
Obiekty zbiorowej ochrony
W sposób szczególny ustawa ureguluje kwestie obiektów zbiorowej ochrony. Wydane zostanie rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych i ich użytkowania. Uregulowane zostaną zagadnienia budowli ochronnych, czyli schronów i ukryć oraz miejsc doraźnego schronienia. Umożliwi to precyzyjne ustalenie liczby budowli, dzięki czemu w przyszłości można będzie stworzyć np. aplikację umożliwiającą w sytuacji zagrożenia, w chwili ogłoszenia alarmu, przesyłanie społeczeństwu komunikatów wskazujących lokalizację najbliższego miejsca schronienia. Centralną ewidencję obiektów zbiorowej ochrony będzie prowadził komendant główny PSP.
Główne organy ochrony ludności
Głównymi organami ochrony ludności będą: wójt, starosta, wojewoda, minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz inni ministrowie. Z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej komendantowi głównemu PSP przypadną ważne zadania. Przede wszystkim będzie on odpowiadał za organizację szeroko rozumianej sfery reagowania oraz współdziałanie w procesie udzielania pomocy humanitarnej i pomocy doraźnej.
Projekt "Rozbudowa systemu ostrzegania i alarmowania"
Obecnie w Komendzie Głównej PSP realizowany jest, przy wiodącej roli Biura Ochrony Ludności i Biura Informatyki i Łączności, projekt pt. „Rozbudowa systemu ostrzegania i alarmowania”. Projekt ten został ujęty w ramach programu MSWiA pn. „Odporność na kryzys - optymalizacja infrastruktury służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo”, opracowanego na potrzeby Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności.
Jest to najbardziej innowacyjne, a zarazem najbardziej złożone organizacyjnie i zaawansowane technologicznie przedsięwzięcie na rzecz budowania nowoczesnego, powszechnego systemu ochrony ludności, realizowane w 30-letniej historii Państwowej Straży Pożarnej. Ma doprowadzić do zmodernizowania i zintegrowania istniejących elementów ostrzegania i alarmowania ludności znajdujących się w jednostkach ochrony przeciwpożarowej w wybranych 4060 lokalizacjach na terenie całego kraju, tworząc pierwszy w kraju jednolity i skuteczny system dostosowany do funkcjonowania podczas pokoju oraz w stanach nadzwyczajnych i w czasie konfliktu zbrojnego.
Trwa budowa nowoczesnego systemu ostrzegania i alarmowania. Ma być gotowy do końca tego roku
Etapy wdrożenia i finansowanie
Gotowość Państwowej Straży Pożarnej do realizacji powierzonych zadań osiągana będzie etapowo, w miarę otrzymywania przez nią nowych etatów, a pełna nastąpi po zakończeniu procesu wzmocnienia kadrowego. Podkreślano to wielokrotnie m.in. na odprawach służbowych z udziałem ministra spraw wewnętrznych i administracji, kierownictwa Komendy Głównej PSP i komendantów wojewódzkich PSP.
Podstawą finansowania realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej będzie Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, opracowywany na okres 4 lat. Planowane wydatki będą miały charakter działań interwencyjnych, podejmowanych adekwatnie do trudnego do określenia wielkoskalowego zagrożenia, spowodowanego siłami natury lub celowym działaniem człowieka.
Kluczowe obszary inwestycji i działań
- Realizacja projektu systemu alarmowania, ostrzegania i powiadamiania ludności, niezbędnego dla zwiększenia bezpieczeństwa obywateli i skuteczności reagowania na sytuacje kryzysowe.
- Edukacja społeczeństwa w zakresie umiejętności przetrwania w warunkach kryzysu i bezpiecznych zachowań w sytuacji zagrożenia. Proces kształcenia obejmie m.in. około 450 tysięcy uczniów rocznie.
- Przeszkolenie personelu w zakresie rozwiązań organizacyjno-prawnych ochrony ludności (w tym zadań obrony cywilnej). Będzie to związane również z doposażeniem Akademii i szkół pożarniczych w sprzęt szkoleniowy.
- Prowadzenie badań, prac rozwojowych, projektów badawczych itp. w obszarze ochrony ludności.
- Zakup pojazdów specjalnych, takich jak:
- dźwigi, podnośniki i drabiny,
- samochody transportowe,
- pojazdy UTV,
- samobieżne wielofunkcyjne maszyny inżynieryjne,
- inne sprzęty specjalistyczne.
- samochodów ratowniczo-gaśniczych,
- samochodów zaopatrzeniowych z HDS,
- cystern do przewozu wody,
- samobieżnych maszyn inżynieryjnych,
- samochodów dowodzenia i łączności,
- zestawów hydraulicznych, łodzi ratowniczych, pomp, wysokiej wydajności agregatów prądotwórczych.
- Zakup samochodów, naczep i przyczep na potrzeby transportu pomocy humanitarnej oraz zakup pojazdów ewakuacji medycznej.
- Zakup sprzętu do prowadzenia działań w warunkach wystąpienia zagrożeń hybrydowych, w tym chemicznych, biologicznych, radiacyjnych nuklearnych oraz związanych z eksplozją (CBRN), a także tych o charakterze militarnym lub terrorystycznym, do likwidacji skażeń i dekontaminacji. Planuje się zakup przyczep lub kontenerów ze sprzętem do dekontaminacji (sprzęt, infrastruktura), a także ubiorów zastępczych, folii NRC, zapasu ręczników papierowych, ligniny, gliceryny, alkoholu, sorbentów i środków powierzchniowo czynnych.
- Wyposażenie ratowników i personelu w dodatkowe środki ochrony indywidualnej, adekwatne i dostosowane do realizacji nowych zadań z zakresu obrony cywilnej, w tym prowadzenia działań ratowniczych w czasie wojny lub innego konfliktu zbrojnego. Przewidziano wyposażenie każdego strażaka PSP i OSP (OSP KSRG oraz spoza KSRG) w hełmy ochronne, kamizelki ochronne, gogle, komplet masek przeciwgazowych z filtropochłaniaczami, ubrania ochronne min. kat. III, umundurowanie specjalne i wyposażenie osobiste (dawkomierze, czujniki ruchu).
- Utrzymanie nowego sprzętu i wyposażenia.
- Oznakowanie personelu, obiektów, pojazdów PSP i OSP oraz przewidzianych do realizacji zadań obrony cywilnej na czas stanów nadzwyczajnych, stanu wojennego oraz wojny. Zachodzi konieczność jednoznacznego wizualnego wyodrębnienia organizacji obrony cywilnej, personelu, budynków i materiałów za pomocą międzynarodowego znaku graficznego obrony cywilnej, w postaci niebieskiego trójkąta równobocznego na okrągłym pomarańczowym tle.
Wyzwania wykonawcze i podsumowanie
Zaprojektowane rozwiązania ustawowe wymagają również doprecyzowania w postaci aktów wykonawczych. Obecnie w ramach procesu uzgodnień wewnątrzresortowych Komenda Główna PSP uczestniczy w planowaniu 19 projektów aktów wykonawczych do ustawy, koordynowanych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ustawa wprowadza również zmianę definicji działań ratowniczych i nową definicję działań pomocowych. W związku z powyższym oraz zmianą delegacji do rozporządzenia w sprawie szczegółowej organizacji KSRG niezbędne będzie opracowanie nowego przepisu. Czas na wdrożenie nowego rozporządzenia o KSRG to 18 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy o OL i OC.
Realizowane prace wymagają podkreślenia wielkiego zaangażowania całego kierownictwa Komendy Głównej PSP, przy wiodącej roli pracowników Biura Ochrony Ludności, w wypracowywanie nowych kierunków rozwiązań i koordynowanie prac. Podkreślić należy również nieodzowny udział pracowników innych biur Komendy, w tym Biura Prawnego, Biura Przeciwdziałania Zagrożeniom, Krajowego Centrum Koordynacji Ratownictwa, Biura Informatyki i Łączności, Biura Logistyki, Biura Edukacji, Inspektoratu Ochrony Informacji Niejawnych i Spraw Obronnych oraz Akademii Pożarniczej.