Ospa wietrzna to powszechna, ostra choroba zakaźna, wywołana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus, VZV). Jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, a do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt z chorym lub z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami z dróg oddechowych chorej osoby. Wirus ten jest bardzo zakaźny i niemal każdy, kto miał z nim kontakt, zachoruje. Okres zakaźności trwa 1-2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
W klimacie umiarkowanym zachorowania na ospę wietrzną występują zwykle późną zimą i wczesną wiosną. W Polsce jest to choroba częsta; rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia. Aż 80% dzieci przechodzi ospę wietrzną przed ukończeniem 9. roku życia, tym wcześniej, im wcześniej zaczynają uczęszczać do przedszkola lub szkoły, gdyż w zbiorowiskach dzieci ryzyko zachorowania jest największe.
Objawy i powikłania ospy wietrznej
Do głównych objawów ospy wietrznej należą:
- swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach, błonach śluzowych
- gorączka
- złe samopoczucie
- bóle głowy i mięśni
- powiększenie węzłów chłonnych
Wysypka przyjmuje różnorodną postać w trakcie rozwoju choroby. Po jej ustąpieniu mogą pozostać na skórze nieduże blizny, do których powstania przyczyniają się nadmierne zakażenia miejscowe oraz odruch drapania. Wysypka rozsiana na całym ciele, świąd skóry, osłabienie i gorączka - to najbardziej charakterystyczne objawy.
Większość przypadków ospy wietrznej przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania, które są głównym zagrożeniem związanym z tą chorobą. Ospa wietrzna ma cięższy przebieg u dorosłych powyżej 20 lat, gdzie ryzyko powikłań, a nawet zgonu jest 10-20 razy większe niż u dzieci.
Najczęstsze powikłania ospy wietrznej:
- Zakażenia bakteryjne skóry: nadkażenia bakteryjne skóry w postaci nacieków zapalnych lub ropnych zapaleń skóry, powstające na skutek rozdrapywania pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym. Mogą powodować powstanie szpecących blizn.
- Zakażenia układu oddechowego: wirusowe zapalenie płuc oraz wtórne zapalenie płuc (znacznie rzadziej).
- Zaburzenia w obrębie układu nerwowego: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu, rzadziej zapalenie móżdżku.
- Ostra małopłytkowość.
- Mniej powszechne powikłania: zapalenia stawów, nerek czy mięśnia sercowego.
- Zdarzają się też porażenia nerwu twarzowego oraz stany zapalne nerwu wzrokowego.
W przypadku wystąpienia wspomnianych powikłań konieczna może okazać się hospitalizacja. Szczególnie niebezpieczne jest zachorowanie na ospę wietrzną u kobiet w ciąży, gdyż choroba stwarza zagrożenie dla płodu, u którego może dojść do trwałych uszkodzeń. Ospa wietrzna jest również bardzo groźna dla noworodków matek, które zachorowały na ospę (wystąpienie osutki, czyli wysypki) w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 h po nim, a także dla chorych z upośledzoną odpornością (z powodu wrodzonych niedoborów odporności, w czasie leczenia przeciwnowotworowego lub otrzymywania hormonów steroidowych).
Szczepionka przeciw ospie wietrznej - ogólne informacje
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest skuteczne i bezpieczne. Chroni przed zachorowaniem i powikłaniami po przejściu choroby. Szczepionka zawiera żywe wirusy (należy do szczepionek „żywych”), ale tak osłabione i zmodyfikowane, że nie wywołują u zdrowych osób choroby, a stymulują odporność. Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka, przekracza 95%. Szczepienie zabezpiecza przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej na całe życie.
Dostępne preparaty w Polsce
Na polskim rynku farmaceutycznym dostępne są dwie szczepionki przeciw ospie wietrznej: Varilrix oraz Varivax. Skład preparatów jest bardzo podobny, zawierają ten sam szczep wirusa ospy i wykazują taką samą skuteczność. Najpowszechniej stosowany pozostaje jednak Varilrix.
Varilrix - skład i działanie
Varilrix to szczepionka, która chroni przed zachorowaniem na chorobę wywołaną przez wirusa ospy wietrznej. Jest to preparat monowalentny, czyli jednoskładnikowy, zawierający w swoim składzie atenuowany wirus ospy wietrznej (łac. Varicella zoster virus, VZV), szczep Oka. Do pozostałych składników szczepionki zaliczają się: laktoza, sorbitol, mannitol, woda i aminokwasy do zastrzyków. Ponadto w składzie szczepionki znajdują się śladowe ilości antybiotyku - neomycyny. Varilrix ma postać proszku w lekko kremowym, żółtym kolorze. Przed aplikacją jest rozpuszczany w wodzie do zastrzyków i bezpośrednio po tym aplikowany. Wstrzykuje się zazwyczaj w ramię lub udo. Po szczepieniu dochodzi do wytworzenia przeciwciał i powstania w organizmie swoistej odporności przeciwko chorobie.
Varilrix nie jest przeznaczony do sprzedaży detalicznej. Korzystają z niej wyłącznie placówki medyczne, dlatego jest dostępny w opakowaniach zawierających 1, 10, 25 lub 100 fiolek preparatu. Producentem Varilrixu jest belgijska firma farmaceutyczna GlaxoSmithKline Biologicals.
Dla kogo szczepienie na ospę wietrzną?
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest zalecana w Programie Szczepień Ochronnych (PSO). Oznacza to, że nie ma obowiązku zaszczepienia dziecka na ospę. Ponieważ ospa wietrzna jest chorobą zakaźną, która często występuje wśród dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym, ryzyko zachorowania jest bardzo duże. Zaszczepienie zdrowego dziecka przeciwko ospie wietrznej jest szczególnie zalecane przed pójściem do żłobka, przedszkola lub szkoły, aby ochronić je przed tą chorobą i jej powikłaniami.
Obowiązkowe i bezpłatne szczepienie w Polsce
Zgodnie z nowym Programem Szczepień Ochronnych, szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe i bezpłatne dla wybranych grup dzieci do ukończenia 19. roku życia. Dotyczy to dzieci, które nie chorowały na ospę wietrzną, innych niż wymienione w punkcie 1.
Grupy ryzyka i dorośli
Szczepionka jest zalecana zarówno dzieciom od 9. miesiąca życia, jak i osobom dorosłym oraz osobom z grup ryzyka, u których choroba może mieć ciężki przebieg. Są to najczęściej pacjenci z białaczką, obniżoną odpornością, którzy przyjmują leki immunosupresyjne, a także osoby zakwalifikowane do przeszczepu narządu. Preparat Varilrix jest przeznaczony do stosowania u pacjentów zdrowych oraz osób zaliczanych do tzw. grupy wysokiego ryzyka, czyli zagrożonych wyjątkowo ciężkim przebiegiem choroby, do których zaliczają się:
- osoby chore na białaczkę
- osoby otrzymujące leki immunosupresyjne (obniżające odporność)
- pacjenci zakwalifikowani do przeszczepu narządu
- pacjenci chorzy na różnego rodzaju choroby przewlekłe
- osoby z bezpośredniego otoczenia pacjentów zaliczanych do grupy wysokiego ryzyka
- kobiety planujące ciążę (należy jednak unikać zajścia w ciążę w ciągu 1 miesiąca po szczepieniu)
Szczepienie po kontakcie z chorym
Osoba nieuodporniona, czyli niezaszczepiona przeciwko ospie wietrznej ani niechorująca wcześniej na ospę, po bliskim kontakcie z chorym na ospę wietrzną (np. jeśli ospa występowała u domownika lub przebywała w niedalekiej odległości w zamkniętym pomieszczeniu co najmniej przez 1 godzinę lub dłużej z chorym twarzą w twarz w szpitalu), może zostać zaszczepiona przeciwko ospie. Zwykle nie zapobiega to zachorowaniu, ale znacznie łagodzi przebieg choroby. W takim przypadku nieuodpornione osoby bez przeciwwskazań do szczepienia powinny zostać jak najszybciej zaszczepione (najpóźniej w ciągu 72-120 godzin po narażeniu na kontakt z osobą chorą na ospę).
Schemat szczepienia i podawanie
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zarejestrowana jest do stosowania od ukończenia 9. miesiąca życia. Zaleca się jednak, aby szczepienie rozpocząć od 12. miesiąca życia, a najlepiej przeprowadzić je między 12. a 18. miesiącem życia. Kompletne szczepienie obejmuje podanie 2 dawek leku, w określonych odstępach czasu, co zapewnia kilkudziesięcioletnią oporność na ospę. Między pierwszą a drugą dawką szczepionki należy zachować odstęp co najmniej 6 tygodni (optymalnie 6-8 tygodni). Ponadto minimalny odstęp pomiędzy podaniem kolejnych dawek wynosi 4 tygodnie.
Rodzice często zastanawiają się, czy szczepionkę przeciwko ospie wietrznej można podać wraz ze szczepionkami skojarzonymi, a w odpowiedzi słyszą, że nie stanowi to problemu. Zdrowe osoby mogą mieć podany Varilrix jednocześnie z innymi szczepionkami, lecz w różne części ciała. To samo dotyczy innych szczepionek żywych - mogą być podane na jednej wizycie lub w odstępie co najmniej 4 tygodni.
Do podania każdej dawki szczepionki używa się nowej, czystej igły. Po szczepieniu nie trzeba powstrzymywać się od codziennych aktywności (np. kąpieli itp.).
Środki ostrożności i przeciwwskazania
Niektóre osoby mogą być wykluczone z możliwości przyjmowania szczepionki Varilrix. Z tego powodu należy zasięgnąć rady lekarza w sytuacjach, gdy pacjent:
- wykazuje uczulenie na którykolwiek ze składników szczepionki
- w swojej historii leczenia wykazywał nadwrażliwość na działanie neomycyny (uczulenie miejscowe na neomycynę w preparatach stosowanych na skórę, tzw. wyprysk kontaktowy, nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia)
- w swojej historii leczenia wykazywał nadwrażliwość na skutek podania innych szczepionek przeciw ospie
- cierpi z powodu chorób systemu immunologicznego (osłabiony układ immunologiczny, np. zakażenie wirusem HIV, AIDS, wrodzone niedobory odporności, nowotwory złośliwe krwi lub układu chłonnego, np. białaczka, chłoniak) lub przyjmuje leki osłabiające pracę układu immunologicznego (np. leczenie przeciwnowotworowe, otrzymywanie hormonów steroidowych, leki immunosupresyjne)
- jest w ciąży (preparat nie może być podawany kobietom w ciąży. Zaleca się również, aby kobiety przyjmujące szczepionkę Varilrix stosowały przez okres 1 miesiąca środki antykoncepcyjne, pomagające w uniknięciu ciąży. Nie zaleca się zajścia w ciążę w ciągu 1 mies. po szczepieniu)
- jest w stanie podgorączkowym lub gorączkuje
- planuje przeszczepienie narządu
- planuje wykonanie testu skórnego (tzw. próby tuberkulinowej) w celu stwierdzenia gruźlicy (zaleca się zachowanie 4-tygodniowego odstępu między szczepieniem a próbą tuberkulinową)
Jeżeli Twoje dziecko będzie miało po szczepieniu kontakt z pacjentem z wymienionych powyżej grup ryzyka lub z kobietą w ciąży, zgłoś to lekarzowi. Osoby nieuodpornione - kobiety w ciąży oraz osoby z upośledzeniem odporności komórkowej wymagają innego postępowania, czyli podania tzw. immunoglobulin.
Interakcje z innymi preparatami
- Jeśli z powodu choroby przewlekłej lekarz przepisał dziecku preparat kwasu acetylosalicylowego (np. aspirynę, polopirynę), nie wolno go podawać w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie.
- Dziecka nie należy szczepić przez 3-11 miesięcy po leczeniu krwią, osoczem, immunoglobulinami lub innymi preparatami krwi. Jeżeli Twoje dziecko otrzymało preparaty krwi, poinformuj o tym lekarza. W takim przypadku, aby szczepienie było w pełni skuteczne, trzeba je opóźnić nawet o 3-11 miesięcy.
- Preparatów krwi nie należy także podawać w ciągu 2 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej. Jeżeli jednak takie leczenie jest konieczne, szczepienie trzeba powtórzyć po odpowiednio długiej przerwie. Po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej co najmniej przez 2 tygodnie nie należy podawać preparatów immunoglobulin i preparatów krwi zawierających immunoglobuliny.
- Istnieją bardzo nieliczne doniesienia o wystąpieniu rozsianej ospy wietrznej z zajęciem narządów wewnętrznych po podaniu szczepionki Varilrix. Sytuacje te miały miejsca wyłącznie u osób ze stwierdzonymi niedoborami odporności. Rzadko się zdarza, aby dzieci chorowały mimo szczepienia. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej.
Zaleca się powiedzieć lekarzowi o wszystkich przyjmowanych w ostatnim czasie lekach i suplementach, także tych dostępnych bez recepty. Dotyczy to również leków przyjmowanych na choroby przewlekłe. Niektóre substancje lecznicze mogą spowodować konieczność odłożenia szczepienia na kolejne 3 miesiące.
Według informacji od producenta nie ma danych dotyczących szczepienia kobiet karmiących piersią, dlatego w tym okresie szczepienie nie jest zalecane. Ponadto Varilrix nie ma wpływu na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn i urządzeń, a także nie wpływa negatywnie na płodność mężczyzn ani kobiet.
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP)
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest bezpieczna i dobrze tolerowana, rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Jeżeli w ciągu czterech tygodni po szczepieniu na ospę wietrzną zaobserwujemy zaburzenie stanu zdrowia, możemy mówić o niepożądanych odczynach poszczepiennych (NOP). Wyróżnia się dość typowe odczyny łagodne, rzadziej mamy do czynienia z odczynami poważnymi lub ciężkimi. Te ostatnie (np. reakcja anafilaktyczna) stwarzają zagrożenie dla życia pacjenta i wymagają natychmiastowej wizyty w szpitalu.
Najczęściej występujące objawy niepożądane (NOP) po Varilrix:
Łagodne odczyny w miejscu wstrzyknięcia szczepionki - zaczerwienienie, obrzęk, bolesność, które występują zwykle w pierwszej dobie po szczepieniu (około 20% przypadków).
Inne często występujące NOP to:
- przemijająca gorączka, która pojawia się zwykle 7-21 dni po szczepieniu i dotyczy około 10% szczepionych (powyższe objawy ustępują samoistnie po 2-3 dniach od szczepienia. Jeśli się pojawią, można zastosować lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, np. paracetamol)
- wysypka - kilka zmian na skórze (czerwonawych grudek, rzadziej typowych pęcherzyków), które pojawiają się w ciągu 5-26 dni po szczepieniu u 3-5% szczepionych i znikają samoistnie bez śladu
- ból i zaczerwienienie skóry w miejscu wykonania zastrzyku
- obrzęk skóry
- stan podgorączkowy lub gorączka
- wysypka i inne zmiany skórne
Rzadziej występujące objawy NOP:
- zakażenie dróg oddechowych
- stany zapalne gardła
- katar
- kaszel
- powiększone węzły chłonne
- zawroty i ból głowy
- uczucie senności
- rozdrażnienie
- wymioty
- wysypka podobna do występującej w przebiegu ospy
- świąd
- ból mięśni i stawów
- uczucie zmęczenia
- obniżone samopoczucie
Wyjątkowo rzadkie przypadki NOP:
- zapalenie spojówek
- biegunka
- pokrzywka
Sporadycznie występujące poważniejsze objawy NOP:
- reakcje alergiczne, w tym anafilaktyczne
- półpasiec
- zapalenie mózgu
- zapalenie móżdżku
- przejściowe zaburzenia chodu i osłabienie koordynacji ruchowej (niezborność ruchowa, chwiejny chód, problemy z utrzymaniem równowagi)
- małopłytkowość
- drgawki
- rumień wielopostaciowy
Ryzyko zakażenia się wirusem „szczepionkowym” w wyniku bliskiego kontaktu z zaszczepionym dzieckiem (np. w przypadku wystąpienia wysypki poszczepiennej) jest minimalne. Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności.
Szczepionka na ospę wietrzną a półpasiec
Półpasiec jest chorobą ściśle związaną z ospą wietrzną. Zakażenie półpaścem jest wywoływane przez ten sam wirus co ospa, czyli wirus VZV. Schorzenie to może dotknąć osoby, które przechorowały już ospę wietrzną, ponieważ wirus pozostaje w organizmie jeszcze przez wiele lat w nieaktywnej formie. Jeżeli dojdzie do uaktywnienia się wirusa, u nosiciela rozwija się półpasiec. Szczepienie przeciw ospie wietrznej wykazuje skuteczność również jako środek zapobiegawczy przeciwko półpaścowi.
Najczęściej półpasiec rozwija się u osób po 50. roku życia oraz u dorosłych z obniżoną odpornością. Charakterystyczne w tym schorzeniu są objawy skórne (wysypka i bolesne pęcherze). Powikłania częściowo pokrywają się z tymi występującymi przy ospie (zapalenie płuc, porażenie nerwu twarzowego), ale występują też nerwobóle, częściowa utrata słuchu lub wzroku.
Dostępność i cena
Lek na receptę jest wyłączony ze sprzedaży wysyłkowej. Może być sprzedawany jedynie w aptekach stacjonarnych. Jeśli chcemy zaszczepić dziecko, musimy poprosić lekarza o receptę i zakupić szczepionkę w aptece. W trakcie transportu z apteki do domu lub przychodni należy ją umieścić w torbie termicznej.
Szczepionka Varilrix dostępna na rynku polskim niestety nie jest refundowana dla większości pacjentów (poza grupami objętymi obowiązkowym i bezpłatnym szczepieniem). Jej koszt w zależności od apteki wynosi od 240 zł do 290 zł za jedną dawkę.