Małpia ospa to rzadka choroba wirusowa, która historycznie występowała głównie w Afryce Środkowej i Zachodniej. Wywołuje ją wirus z rodzaju Orthopoxvirus, podobny do wirusa ospy prawdziwej, jednak charakteryzujący się zazwyczaj łagodniejszym przebiegiem. Mimo to, naukowcy wyrażają zaniepokojenie każdym nowym zachowaniem wirusowym.
Czym jest Małpia Ospa?
Wirus małpiej ospy został po raz pierwszy wykryty u małp laboratoryjnych w 1958 roku, stąd jego nazwa. Uważa się, że wirus przenosi się z dzikich zwierząt, takich jak gryzonie, na ludzi, a także między zakażonymi ludźmi. Średnio rocznie w Afryce Zachodniej i Środkowej występuje kilka tysięcy zachorowań.
Drogi Transmisji i Objawy
Małpia ospa rozprzestrzenia się w wyniku bliskiego kontaktu z płynami ustrojowymi, takimi jak ślina z kaszlu, przez uszkodzoną skórę, błony śluzowe oraz poprzez przedłużony kontakt "twarzą w twarz" (transmisja oddechowa). W przeciwieństwie do wirusa SARS-CoV-2, który roznosi się drogą aerozolową, wirus małpiej ospy zakazi znacznie mniej osób z najbliższego otoczenia.
U większości osób zakażonych występują łagodne grypopodobne objawy, takie jak gorączka, bóle pleców, powiększone węzły chłonne, które ustępują samoistnie w ciągu dwóch do czterech tygodni. Charakterystycznym objawem jest wysypka, która zaczyna się na twarzy, a następnie rozprzestrzenia się na inne części ciała, w tym na narządy płciowe. Zmiany te przekształcają się w wypełnione płynem czyraki, które w końcu pokrywają się strupem i odpadają. Wczesne przypadki obecnego ogniska często dotyczyły osób określających się jako geje, biseksualiści lub mężczyźni uprawiający seks z mężczyznami, co zwróciło uwagę na sieć kontaktów seksualnych jako drogę transmisji, choć małpia ospa nie była wcześniej znana jako infekcja przenoszona drogą płciową.
Przebieg Choroby i Śmiertelność
Większość ludzi wraca do zdrowia po małpiej ospie w ciągu kilku tygodni bez specjalistycznego leczenia. Przebieg choroby jest zazwyczaj umiarkowany. Śmiertelność waha się od 1% do 10% w zależności od szczepu. Ostatnio wykryty w Europie wirus małpiej ospy jest spokrewniony ze szczepem występującym głównie w Afryce Zachodniej, który powoduje łagodniejszą chorobę i ma niższą śmiertelność, wynoszącą około 1% w biednych populacjach wiejskich, w porównaniu z odmianą krążącą w środkowej Afryce.
Globalne Rozprzestrzenianie się Małpiej Ospy
Od połowy maja odnotowano niezwykłe rozprzestrzenianie się małpiej ospy poza Afrykę. Poza USA i Australią, choroba pojawiła się w kilku krajach europejskich, takich jak Wielka Brytania, Włochy, Portugalia, Hiszpania, Belgia i Niemcy. Pierwszy znany przypadek obecnego ogniska w Wielkiej Brytanii ogłoszono 7 maja u osoby, która podróżowała do Nigerii. Jednak późniejsze zakażenia nie miały z nim związku, a osoby zarażone nie podróżowały do miejsc, gdzie ospa małpia jest endemiczna.
Naukowcy z niepokojem, ale bez paniki, próbują zrozumieć, dlaczego małpia ospa rozprzestrzenia się poza Afrykę Środkową i Zachodnią na taką skalę, jakiej nigdy dotąd nie obserwowano. Aktualne dochodzenie epidemiologiczne polega na rygorystycznym śledzeniu kontaktów osób, u których wykryto małpią ospę.
Leczenie Ospy Małpiej
Nie ma dedykowanego leczenia przeciwwirusowego dla małpiej ospy. W większości przypadków stosuje się leczenie wspomagające, podobnie jak w przypadku grypy lub przeziębienia. Jednak badania naukowe wskazują na potencjalną skuteczność niektórych leków przeciwwirusowych stosowanych w leczeniu ospy prawdziwej.
Tekowirymat (Tecovirimat)
Tekowirymat to lek antywirusowy, który blokuje przenoszenie się wirusa między komórkami. W testach laboratoryjnych (na zwierzętach) substancja czynna wykazała wysoką skuteczność w ochronie przed chorobami wywoływanymi przez ortopoksywirusy, w tym ospę prawdziwą, ospę małpią czy ospę króliczą. Zdaniem naukowców, tekowirymat może znacząco skrócić przebieg choroby (występowanie objawów) oraz ograniczyć transmisję wirusa. Lek ten wypadł znacznie lepiej niż brincidofovir w badaniach skuteczności w leczeniu małpiej ospy, choć eksperci zaznaczają, że konieczne są dalsze badania.
Tekowirymat jest pierwszym lekiem przeciwpoksywirusowym dopuszczonym do obrotu w Stanach Zjednoczonych (gdzie po raz pierwszy użyto go w leczeniu zakażenia wirusem krowianki w 2018 roku). Został również dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej w styczniu 2022 roku.
Inne Potencjalne Leki
Potencjalnie skuteczne mogą okazać się również inne leki przeciwwirusowe, takie jak cidofovir i wspomniany już brincidofovir, które wykazywały skuteczność w badaniach in vitro na materiale zwierzęcym. Lek Tembexa, opracowany przez firmę Chimerix, jest dopuszczony jako środek leczniczy w przypadku ospy w USA, ale nie ma danych potwierdzających jego skuteczność u osób zakażonych małpią ospą.
Szczepionki Przeciwko Ospice Małpiej
Obecnie nie ma szczepionki dedykowanej wyłącznie małpiej ospie. Jednakże, naukowcy ustalili, że szczepionka przeciwko ospie prawdziwej może zapewnić do 85% ochrony również przed ospą małpią. Jest to kluczowy element strategii zapobiegania rozprzestrzenianiu się choroby.
Szczepionka Jynneos (Imvamune/Imvanex) firmy Bavarian Nordic
Jednym z dostępnych preparatów jest szczepionka produkowana przez duńską firmę Bavarian Nordic, znana pod nazwami handlowymi Jynneos (USA), Imvamune (Kanada) lub Imvanex (UE). Jest to szczepionka zawierająca osłabioną postać wirusa vaccinia Ankara, który jest spokrewniony z wirusem ospy prawdziwej, ale nie wywołuje choroby i nie może rozmnażać się w komórkach człowieka.
- W Stanach Zjednoczonych szczepionka Jynneos jest zatwierdzona jako ochrona zarówno przeciw ospie prawdziwej, jak i małpiej.
- W Unii Europejskiej pozwolenie na jej obrót dotyczyło dotąd tylko ospy prawdziwej. Jednakże, Komitet ds. Leków Stosowanych u Ludzi (CHMP) Europejskiej Agencji Leków (EMA) rozpoczął analizę danych dotyczących szczepionki Imvanex pod kątem jej zdolności do ochrony przed małpią ospą. EMA wydała już zalecenie o dopuszczaniu tego preparatu na terenie Unii Europejskiej w celu zapewnienia obywatelom ochrony przed małpią ospą. Firma Bavarian Nordic zamierza złożyć wniosek do EMA o rozszerzenie wskazań do stosowania preparatu również na małpią ospę.
- Badania kliniczne i na zwierzętach (m.in. naczelnych) świadczą o tym, że Jynneos może zapewniać skuteczną ochronę, a także wzmacniać posiadaną odporność pochodzącą od wcześniejszych szczepionek przeciwko ospie prawdziwej.
- Najczęściej zgłaszane działania niepożądane związane ze szczepionką Jynneos to łagodny ból, zaczerwienienie, obrzęk, swędzenie i stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia, a także ból mięśni, ból głowy i zmęczenie.
Szczepionka ACAM2000 firmy Emergent Biosolutions
Druga szczepionka przeciw ospie prawdziwej to ACAM2000, produkowana przez Emergent Biosolutions. Jest to starszy preparat, który powstaje przy użyciu żywego wirusa ospy krowiej. Jej działanie polega na wywołaniu lekkiej infekcji, co stymuluje organizm do wytwarzania przeciwciał. Ze względu na to, że jest to żywy wirus, należy zachować ostrożność podczas iniekcji. Szczepionka ACAM2000 nie posiada pozwolenia w UE, ale jest dostępna w USA dla osób z grupy ryzyka.
Strategia Szczepień Pierścieniowych
Epidemiolodzy przewidują, że możliwą reakcją ze strony rządów krajów, w których odnotowano przypadki małpiej ospy, będzie tzw. szczepienie pierścieniowe. Polega ono na zaszczepieniu tylko osób z najbliższego otoczenia osoby zakażonej. Uważa się, że na podstawie dotychczasowych danych, nie będzie potrzeby wprowadzania strategii ograniczania innej niż szczepienie pierścieniowe.
Działania Niemiec i Unii Europejskiej w Zwalczaniu Ospy Małpiej
W odpowiedzi na rozprzestrzenianie się małpiej ospy, wiele krajów podjęło próby zamówienia szczepionek. Wśród nich są Niemcy, które złożyły zamówienie na 40 tysięcy dawek szczepionki Jynneos firmy Bavarian Nordic. Stany Zjednoczone również złożyły zamówienie na 13 milionów dawek tego preparatu.
Dostawy Szczepionek w UE
W czerwcu rozpoczęły się dostawy pierwszych partii szczepionek przeciw małpiej ospie. Hiszpania, Portugalia, Belgia i Niemcy to państwa, w których sytuacja jest uważana za najpoważniejszą, dlatego to właśnie tam szczepionki trafiają w pierwszej kolejności. Pierwsze 5300 dawek szczepionek wyprodukowanych przez Bavarian Nordic trafiło do Hiszpanii, a kolejne dostawy zaplanowano dla Portugalii, Belgii i Niemiec w lipcu i sierpniu.
Komisja Europejska, za pośrednictwem swojego Urzędu ds. Gotowości i Reagowania w Zdrowiu (HERA), zamówiła łącznie 109 090 szczepionek przeciwko małpiej ospie na potrzeby całej Unii Europejskiej. Europejska komisarz ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności, Stella Kyriakides, podkreśliła, że jest to pierwszy raz, gdy Unia Europejska kupuje i przekazuje szczepionki bezpośrednio państwom członkowskim, co świadczy o wzmocnionej zdolności reagowania na nowe zagrożenia dla zdrowia. Od 18 maja odnotowano łącznie 2682 przypadki małpiej ospy na terenie 23 państw Unii Europejskiej (w tym Niemiec) oraz w Norwegii i Islandii.