Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) oraz Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają fundamentalną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa publicznego w Polsce. W obliczu rosnących wyzwań, zarówno operacyjnych, jak i geopolitycznych, kluczowe staje się ciągłe doskonalenie ich funkcjonowania, a mapy cyfrowe stanowią tu niezastąpione narzędzie.
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) - Podstawa Działań Ratowniczych
Geneza i Funkcjonowanie KSRG
Na podstawie art. 127 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, po trwających trzy lata uzgodnieniach i pracach przygotowawczych związanych z realizacją delegacji ustawowej dotyczącej uruchomienia krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, system ten zafunkcjonował z dniem 1 stycznia 1995 r. Od tego dnia przystąpiono do realizacji pierwszego etapu wdrażania rozwiązań dotyczących jego budowy.
KRAJOWY SYSTEM RATOWNICZO-GAŚNICZY to integralna część organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego państwa, obejmująca, w celu ratowania życia, zdrowia, mienia lub środowiska, prognozowanie, rozpoznawanie i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych lub innych miejscowych zagrożeń. Działania prowadzone na obszarze kraju są koordynowane przez komendanta głównego PSP, który jest organem administracji rządowej szczebla centralnego w sprawach organizacji systemu. Nadzór nad całym KSRG sprawuje minister spraw wewnętrznych i administracji.
Ewolucja Roli OSP: Strategia Rozwoju i Obrona Cywilna
Strategia Rozwoju na Lata 2026-2030
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, realizując upoważnienie zawarte w art. 10 ust. 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (tj. Dz. U. z 2025 r. poz. 1312), przygotował projekt strategii rozwoju jednostek ochrony przeciwpożarowej na lata 2026-2030. Strategia ta jest dokumentem, który nie nakłada nowych zadań, lecz jest odpowiedzią ustawodawcy na potrzebę dalszego doskonalenia i specjalizacji jednostek ochrony przeciwpożarowej działających na terenie kraju. Jej podstawowym celem jest wzmocnienie i ukierunkowanie rozwoju JOP według założeń uzgodnionych z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji, koncentrując się głównie na możliwościach rozwoju tych jednostek oraz szansach, jakie zapewnia perspektywa ich dofinansowania w ramach Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Uwzględnia ona w szczególności priorytetowe dziś w kontekście sytuacji geopolitycznej systemowe przygotowania Państwa do realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej.
OSP jako Podmioty Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej
W dniu wejścia w życie ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz. U z 2024 r. poz. 1907) jednostki ochrony przeciwpożarowej (dalej JOP) stały się podmiotami ochrony ludności i obrony cywilnej. Do zadań tych podmiotów dołączyło wspieranie właściwych organów ochrony ludności i obrony cywilnej w realizacji części zadań wynikających z ww. ustawy. W związku z zapewnieniem finansowania zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w ramach rządowego Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, wojewodowie oraz organy jednostek samorządu terytorialnego mogą wnioskować o dodatkowe środki finansowe z przeznaczeniem na zbudowanie odpowiedniego potencjału wspierających ich podmiotów.
Profilowanie Jednostek OSP
Przygotowując założenia do projektu strategii, jedną ze zidentyfikowanych potrzeb było wzmocnienie roli jednostek OSP w systemie ochrony ludności i obrony cywilnej. W tym celu zaproponowano profilowanie jednostek OSP w oparciu o zdefiniowane moduły zadaniowe, jako jeden z kierunków i mechanizmów służących ich dalszemu doskonaleniu. Profilowanie jednostek OSP zostało opisane w Strategii w ramach V Obszaru Strategicznego pt.: „Rozwój systemu ochrony ludności i reagowania kryzysowego”.
Uwzględniając wnioski formułowane w trakcie prac projektowych, w tym na podstawie wstępnego przypisania jednostek OSP do wskazanych profili realizowanego na początku br., zdefiniowano następujące moduły zadaniowe:
- Ewakuacyjny
- Logistyczny
- Medyczny
- Humanitarny
Wdrożenie założeń tej strategii będzie wymagało bezpośredniego zaangażowania zarówno organów ochrony ludności na poziomie gminy i powiatu, jak też ochotniczych straży pożarnych, jako kluczowych podmiotów ochrony ludności i obrony cywilnej, bezpośrednio angażowanych w udzielanie pomocy ludności.
Geopolityka a Przygotowanie Służb Ratowniczych
Obecna sytuacja geopolityczna pokazuje, jak ważne stają się kwestie bezpieczeństwa narodowego i publicznego oraz odpowiedniego przygotowania służb ratowniczych do prowadzenia działań w stanach zagrożenia bezpieczeństwa państwa. W przypadku konfliktu zbrojnego lub innych sytuacji kryzysowych, dostępność zasobów ratowniczych (w szczególności jednostek ochrony przeciwpożarowej) może ulec znacznemu ograniczeniu. Część ratowników oraz personelu technicznego zostanie przydzielona do sił zbrojnych lub oddelegowana do zadań wojskowych, co może spowodować zmniejszenie liczby osób i środków dostępnych do realizacji codziennych działań ratowniczych.
Analiza zostanie przeprowadzona w I etapie we wszystkich jednostkach OSP włączonych do KSRG przez komendantów powiatowych i miejskich PSP. Będzie miała na celu zebranie danych identyfikacyjnych od członków OSP KSRG, m.in. w zakresie zatrudnienia w służbach, przyznanych przydziałów mobilizacyjnych czy też posiadania praw jazdy kat. B, C, CE i D. Powyższe czynności będą pierwszym etapem do zbudowania docelowo korpusu obrony cywilnej i nadania przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej, o którym mowa w ustawie z 5 grudnia 2024 r. Ustawa ta umożliwia nadawanie przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej przez wojewodę lub ministra właściwego ds. wewnętrznych. OSP - jako istotny element krajowego systemu ratowniczego - spełnia kryteria określone w przedmiotowej ustawie. Zapewnienie ciągłości KSRG i bezpieczeństwa lokalnych społeczności jest więc kluczowym argumentem w zakresie bezpieczeństwa.
W świetle obowiązujących przepisów rekomenduje się wnioskowanie o nadanie członkom OSP „przydziałów mobilizacyjnych obrony cywilnej” (OC). Zgodnie z Ustawą z dnia 4 czerwca 2025 r., nowe przepisy wchodzą w życie po upływie 9 miesięcy od dnia ich ogłoszenia.
Mapy jako Kluczowe Narzędzie w Działaniach OSP
Rola i Wyzwania w Korzystaniu z Map
Mapy są wykorzystywane w straży pożarnej praktycznie do każdego alarmowego wyjazdu. Każda jednostka ma swój wypracowany model prowadzenia sił i środków na miejsce zdarzenia. Można skorzystać z mapy ściennej, internetowego serwisu mapowego (m.in. geoportal.gov.pl), mapy w SWD lub innej. Mapy zawieszone na ścianach często są stare i nieaktualne - nie mają zaznaczonych nowo wybudowanych obiektów i na dodatek trudno na nich pokazać cały region ze szczegółami. Korzystanie z map internetowych jest wygodne, ale utrata dostępu do internetu niesie ze sobą ryzyko braku dostępu do map.
Tworzenie i Wykorzystywanie Własnych Geodanych z OpenStreetMap
Dlatego dobrą praktyką jest przygotowanie w swoich jednostkach własnych elektronicznych danych geoprzestrzennych. Opracowując własną mapę, możemy skorzystać z OpenStreetMap (OSM). To projekt społeczności internetowej mający na celu stworzenie darmowej, ogólnodostępnej mapy całej kuli ziemskiej. Jest ona edytowana przez zarejestrowanych użytkowników i chroniona przed wprowadzaniem złośliwych informacji. Dane tworzy się, odrysowując obiekty ze zdjęć satelitarnych (np. geoportalu), wykorzystując różne dostępne aplikacje lub własne materiały. Projekt ten spotkał się z dużym zainteresowaniem różnych środowisk, ale w Polsce jest jeszcze mało znany.
Mapa OSM jest cały czas aktualizowana i rysowana na bieżąco. Wprowadzone dane można pobierać za darmo i dowolnie modyfikować, tworząc własne mapy. Należy oczywiście pamiętać o prawach autorskich. Z tym jednak nie ma problemu, gdyż dane rozpowszechniane są na licencji Open Data Commons Open Database License (ODbL). Należy pamiętać, by przy publikowaniu danych podać informację, skąd pochodzą mapy. Co ciekawe, z danych OSM korzysta firma Abakus, która na ich podstawie założyła własny serwer map cyfrowych.
Proces Zbierania i Opracowywania Danych
Największym problemem przy tworzeniu map jest zbieranie danych. W tym celu warto nawiązać kontakt z lokalnymi instytucjami, takimi jak zakłady wodociągowe i gazowe, urząd miasta, parki narodowe czy zarządy dróg. Instytucje te często prowadzą elektroniczne mapy, które czasami mogą udostępnić. Resztę danych uzyskamy z map OSM, a jeśli okażą się mało dokładne, możemy je sami zaktualizować, rysując interesujący nas obszar. Jeśli nie uda nam się uzyskać potrzebnych informacji od poszczególnych podmiotów, czeka nas objazd terenu i zaznaczanie danych pojedynczo. Niektóre uda się określić (drogi, rzeki, jeziora, budynki czy małe stawy na wsi) dzięki zdjęciom satelitarnym.
Narzędzia do Tworzenia i Wizualizacji Map
Do rysowania map interesującego nas obszaru służy program JOSM. Można też skorzystać bezpośrednio z przeglądarki internetowej na stronie OSM. Nie należy zapominać, że z OSM mogą korzystać wszyscy, co niesie ryzyko, że nasza praca będzie potem edytowana przez kogoś innego. Wszystkie złośliwe lub nieumiejętne zmiany na szczęście można cofnąć, zgłaszając problem. Niemniej jednak na naszych mapach mogą wystąpić błędy, czego trzeba być świadomym.
Dane ściągnięte z OSM i inne dane, którymi dysponujemy, można zwizualizować w SWD lub w innym darmowym programie (np. QGis). Nadanie mapie ładnego wyglądu może okazać się czasochłonne, więc warto wykorzystać gotowe style od strażaków, którzy już takie opracowali. Efektem jest tematyczna strażacka mapa z najważniejszymi danymi. Dodatkowo możemy skorzystać z darmowej aplikacji na telefon z systemem Android o nazwie OsmAnd. Aplikacja ta z powodzeniem zastąpi nawigację, na której będzie widać efekt naszej pracy.
Wykorzystanie Map w Dokumentacji
Zebrane dane można też wykorzystać w prowadzonej dokumentacji. Istnieje możliwość wydrukowania w programie QGis dowolnej mapy z wyszczególnieniem potrzebnych warstw danych. W artykule temat ten siłą rzeczy został przedstawiony szkicowo. W sieci można jednak znaleźć wiele poradników i materiałów dotyczących „mapowania”. Nurtujące nas pytania można zadać na forum.openstreetmap.org. Zdarzają się akcje pomocy uczestników forum w rysowaniu konkretnego obszaru.