Mienie Komunalne i Własność Ochotniczych Straży Pożarnych: Zasady Ewidencjonowania i Finansowania

Kwestie dotyczące mienia komunalnego, własności Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz prawidłowego ewidencjonowania majątku stanowią istotny obszar w zarządzaniu finansami publicznymi i funkcjonowaniu lokalnych społeczności. Wiele wątpliwości budziło przekazywanie środków finansowych gmin na rzecz OSP, co skłoniło do szczegółowej analizy obowiązujących przepisów.

Mienie Komunalne a Status Prawny OSP

Zgodnie z art. 165 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., jednostki samorządu terytorialnego (w tym gminy) mają osobowość prawną oraz przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że gminy jako jednostki samorządu terytorialnego mogą być i są podmiotami własności. Jest to własność jednostek samorządu terytorialnego, w tym własność gmin.

Środki finansowe, których właścicielem jest gmina, są środkami publicznymi w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Własność gmin, w tym własność środków finansowych, stanowi mienie komunalne, bowiem zgodnie z art. 43 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, mieniem komunalnym są własność i inne prawa majątkowe należące do gmin i innych gminnych osób prawnych.

Ochotnicze Straże Pożarne działają w formie zarejestrowanych stowarzyszeń posiadających osobowość prawną. Są organizacjami pozarządowymi i należą do tzw. trzeciego sektora - prywatnego (NGO - ang. Non-governmental organization). Są podmiotami o charakterze prywatnoprawnym, które wykonują zadania publiczne, co do zasady z zakresu ochrony przeciwpożarowej. OSP są stowarzyszeniami, które są dobrowolnymi, samorządnymi, trwałymi zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Stowarzyszenia samodzielnie określają swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwalają akty wewnętrzne dotyczące jego działalności. OSP zgodnie ze statutem może gromadzić swój majątek pochodzący np. ze składek członkowskich, darowizn, spadków itd.

Finansowanie OSP: Zmiana Podejścia i Konsekwencje

Przez kilka lat w wielu gminach w uchwale budżetowej ustalano kwotę dotacji dla poszczególnej OSP na utrzymanie gotowości bojowej. Gmina jedynie sama ubezpieczała strażaków i wypłacała ekwiwalenty za udział w działaniach ratowniczych i szkoleniach pożarniczych. OSP podpisywały umowę o przekazaniu dotacji na konto bankowe OSP, a ta samodzielnie dysponowała przyznaną kwotą, rozliczając się po zakończeniu roku budżetowego.

W nowym roku budżetowym, nowy radca prawny w gminie nie wyraził zgody na podpisanie umów, twierdząc, iż gmina nie może przekazywać środków pieniężnych dla OSP w ten sposób, lecz sama musi dysponować środkami. Jeżeli gmina przekazywałaby OSP środki pieniężne na konto OSP, tak aby OSP dokonywała zakupu środków trwałych samodzielnie i na swoją własność, wówczas dochodziłoby do wywłaszczenia mienia komunalnego na rzecz podmiotu prywatnoprawnego, jakim jest OSP. Dochodziłoby więc do zmiany własności samorządowej na własność prywatną. Własność jednostek samorządowych jest jednym z kilku rodzajów własności, którym Konstytucja zapewnia równą dla wszystkich ochronę prawną.

Nabywanie i Ewidencjonowanie Środków Trwałych

Zasadą finansowania OSP przez gminę, na podstawie art. 32 ust. 2 - 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, jest zakup środków trwałych przez gminę na jej własność, a więc na fakturę wystawianą na gminę. Przy czym w fakturze powinno być napisane, że zakup jest dokonywany na cele ochrony przeciwpożarowej z przeznaczeniem dla konkretnej OSP. Wówczas podatek VAT od zakupywanych towarów będzie wynosił 8 %.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 15 ustawy o rachunkowości, przez środki trwałe rozumie się rzeczowe aktywa trwałe i zrównane z nimi, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, kompletne, zdatne do użytku i przeznaczone na potrzeby jednostki. Tak zakupione przez gminę i na jej własność środki trwałe powinny być ewidencjonowane w księgach rachunkowych gminy i przekazywane OSP nieodpłatnie w drodze długoletniej cywilnoprawnej umowy użyczenia.

Dopuszczalne jest natomiast przekazanie środków pieniężnych na konto OSP na zakup środków zużywalnych na działalność bieżącą, które nie mają charakteru środków trwałych, np. paliwa, sorbentów itd. W takiej sytuacji należy każdorazowo analizować, czy nie zachodzi konieczność stosowania ustawy Prawo zamówień publicznych. Gmina może przekazywać te środki pieniężne w formie zaliczki, zgodnie z art. 212 ust. 1 pkt 10 ustawy o finansach publicznych.

Inwentaryzacja Mienia Komunalnego w Jednostkach OSP

Tradycyjnie w grudniu urzędy gmin przygotowują się do obowiązkowej inwentaryzacji mienia związanej z zakończeniem roku budżetowego. Wątpliwości pojawiają się wówczas, gdy mieniem samorządowym dysponują podmioty zewnętrzne, takie jak OSP czy kontrahenci.

Specyfika Inwentaryzacji Paliwa i Węgla

W przypadku paliwa, które znajduje się w pojazdach ochotniczej straży pożarnej, oraz węgla, który jest składowany na terenie kontrahenta (pozostałość z zakupu preferencyjnego), wystarczy przeprowadzić spis z natury. Spis z natury jest podstawową metodą inwentaryzacji aktywów i pasywów, a jego przeprowadzenie jest obowiązkowe.

Wsparcie Gminy dla OSP w Kontekście Majątku

Ochotnicza Straż Pożarna, jako stowarzyszenie, może posiadać własny majątek, w tym samochody pożarnicze. Jeśli pojazd jest wpisany w ewidencji stowarzyszenia OSP i nie stanowi środka trwałego gminy, gmina może wspomóc jednostkę straży w sfinansowaniu składki na jego ubezpieczenie.

Ubezpieczenie Pojazdów OSP

Gmina może przekazać środki na ubezpieczenie pojazdu należącego do OSP w formie dotacji udzielonej na podstawie art. 23 ust. 3b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Jest to dopuszczalna forma wsparcia finansowego.

Przekazywanie Składników Mienia Gminnego

Brak jest podstaw prawnych, aby przekazać składniki mienia gminnego nieodpłatnie na własność OSP. Natomiast możliwe jest przekazanie tych składników mienia nieodpłatnie na rzecz OSP w drodze umowy użyczenia, której cechy i charakter są regulowane postanowieniami art. 710 - 719 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku przekazane na mocy umowy użyczenia składniki mienia gminnego pozostają nadal w ewidencji księgowej gminy.

Jeśli środek trwały jest nieruchomością, to w przypadku określenia w uchwale rady gminy (podjętej na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. a ustawy o samorządzie gminnym) zasad przekazywania nieruchomości w użyczenie, decyzję w sprawie przekazania nieruchomości gminnej w użyczenie na rzecz OSP podejmuje wójt/burmistrz/prezydent miasta. W przypadku braku takiej uchwały zgodę na zawarcie takiej umowy winna podjąć rada gminy/rada miasta. Gdy przedmiotem umowy jest rzecz ruchoma, decyzję w sprawie przekazania OSP takiego składnika mienia gminnego w użyczenie podejmuje organ wykonawczy.

Koszty Utrzymania Budynków OSP

Budynki, w których znajdują się OSP, często są własnością Gminy, która na podstawie umowy użyczenia udostępnia je strażakom. Faktura za energię wystawiana jest jednak na właściciela nieruchomości. Jeśli umowa użyczenia przewiduje, że koszty utrzymania budynku pokrywa gmina, to w takim przypadku gmina może bezpośrednio z budżetu pokryć tego typu koszty. Jeśli natomiast umowa użyczenia nie zawiera tego typu postanowień, gmina, w przypadku gdy OSP nie posiada środków pieniężnych na utrzymanie zajmowanego przez siebie budynku, może na ten cel przekazać środki w drodze udzielenia dotacji w oparciu o postanowienia art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej.

Gospodarowanie Mieniem Komunalnym: Rola i Odpowiedzialność

Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy. Zadania własne obejmują m.in. ochronę przeciwpożarową. Ochotnicze straże pożarne są jednostkami ochrony przeciwpożarowej, co wynika z art. 15 pkt 6 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.

Gospodarowanie mieniem komunalnym należy do zadań wójta zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy o samorządzie gminnym. Kompetencje wójta w zakresie gospodarowania tym mieniem obejmują ogół praw majątkowych przysługujących gminie jako osobie prawa cywilnego. Gospodarowanie mieniem to ogół czynności faktycznych i prawnych, które będą się składać na zarządzanie, dysponowanie i zajmowanie się mieniem w formach prawem przewidzianych.

Obowiązkiem osób uczestniczących w zarządzaniu mieniem komunalnym jest zachowanie szczególnej staranności przy wykonywaniu zarządu, zgodnie z przeznaczeniem tego mienia i jego ochrona na podstawie art. 50 ustawy o samorządzie gminnym. Szczególna staranność powinna być wyższa od należytej, a nawet wyższa od staranności wymaganej od prowadzącego działalność gospodarczą. Z konieczności zachowania szczególnej staranności wydaje się wynikać obowiązek sprowadzenia ryzyka do minimum bądź całkowitej jego eliminacji.

Krytyka Projektowanych Regulacji dot. Majątku OSP

Projekt planowanej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych zawiera regulacje dotyczące majątku OSP. W ocenie ekspertów, przewidziana w projekcie regulacja dotycząca majątku OSP jest ewidentnie nietrafna i nie uwzględnia orzecznictwa sądów administracyjnych i rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów. Stanowi superfluum, prowadzi do konfliktów interesów i może prowadzić do wywłaszczania ochotniczych straży pożarnych. Niedopuszczalne jest projektowanie w ustawie, że zarząd OSP może powierzyć ewidencjonowanie majątku OSP gminie na podstawie umowy.

Dodatkowo, dotacja dla Ochotniczej Straży Pożarnej, o której mowa w art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, nie powinna być wykorzystywana do całorocznego finansowania OSP. Za nietrafny należy uznać pogląd, że udzielanie przez gminę dotacji z tego artykułu jest fakultatywne i stanowi alternatywę do tzw. "ekwiwalentu". Dopuszczalne jest natomiast sporadyczne udzielenie OSP dotacji w trybie art. 32 ust. 3b u. ppoż., które wiąże się z przewłaszczeniem udzielonych środków na OSP. Sporadyczność ta wpisuje się w cel nowelizacji ustawy o ochronie przeciwpożarowej z roku 2008, która dopuściła dotowanie OSP na tej podstawie.

tags: #mienie #komunalne #a #wlasnosc #osp #ewidencjonowanie