Ogień, potężna i często niszczycielska siła, od wieków fascynuje ludzkość, stając się zarówno symbolem zagłady, jak i gwałtownych emocji. Płomienie mogą dosłownie pochłaniać materialny dorobek, ale równie intensywnie mogą trawić ludzkie serca, symbolizując namiętną miłość, obsesję czy pragnienie zemsty. Ta dwoistość ognia - jego dosłowne i metaforyczne znaczenie - znajduje odzwierciedlenie w różnych narracjach, od historycznych kronik po współczesne dramaty, ukazując, jak miłość, podobnie jak ogień, może budować i niszczyć.
Historyczne płomienie Lublina: Pożoga 1657 roku
W połowie XVII wieku Lublin doświadczył serii niszczycielskich pożarów, które były bezpośrednim skutkiem działań wojennych. Jedna z takich tragedii miała miejsce w 1657 roku, będąc, podobnie jak ogień z 1655 roku, efektem celowego zaprószenia. W uwagach do tekstu zapisano, że "w drugiej połowie kwietnia 1657 do Lublina dotarły wojska księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego", które ograbiły przedmieścia, ale samego miasta jednak nie zajęły. Dokładna dzienna data pożogi pozostaje jednak nieznana.
Skala zniszczeń i heroiczna obrona klasztorów
Jeżeli chodzi o zakres zniszczeń, tekst źródłowy wydaje się być dosyć enigmatyczny. Czytamy tam, że "widząc nieprzyjaciel Węgrzyn, że się miasto zamknęło z ludźmi, zaraz począł palić przedmieścia". Takie przedstawienie sprawy nie pozwala rozstrzygnąć, czy płonęło całe przedmieście. Wiemy, że paliło się w okolicy klasztorów karmelickich. Relacja wskazuje na spalenie się klasztoru sióstr Karmelitanek Poczęcia Najświętszej Panny, uszkodzenia i duże zagrożenie kościoła i klasztoru sióstr Karmelitanek Bosych, oraz niebezpieczeństwo klasztorów ojców Karmelitów. Co ciekawe, nie wszyscy badacze zanotowali ten pożar.
Klęska była jednak istotna na tyle, że razem z pożogą z roku 1655 i najazdem szwedzkim z 1656 doprowadziła do nadania Lublinowi zwolnień między innymi z ciężarów na rzecz wojska, co w okresie wojny nie należało do decyzji łatwych. Sama relacja dotyczy heroicznej walki jednego z braci zakonnych i pomagającego mu świeckiego z ogniem w klasztorze sióstr Karmelitanek.
Opis dramatycznych wydarzeń i odbudowy
Gdy już "trzeci nieprzyjaciel nadchodził do Lublina", uciekali ludzie z przedmieścia do miasta. Klasztor również został zabity, a ci, co tam mieszkali, uciekli do miasta. "Widząc nieprzyjaciel Węgrzyn, że się miasto zamknęło z ludźmi, zaraz począł palić przedmieścia". Klasztor Poczęcia Najświętszej Panny "wprzód gorzał", a ponieważ był dachem pokryty i kościół słomą, a wysoko, na "nasz też klasztor ogień uderzył", który aczkolwiek dachówką pokryty był, "jednak jeszcze niektóre gmaszki przy klasztorze były gontami pokryte". Szczególnie jedna komora, w której chowano drwa, słomę i prawie wszystkie naczynia drzewiane, takie jak stoły, ławy i wiele sprzętu, gdy się zapaliła, "musiał być wielki ogień".
Podpalały się także krokwi, na których dachówka stała około klasztoru, "a jednak po nie nie szedł ogień dalej po drzewie". Drzwiami, które były z miejsca, gdzie gorzało, na dormitarze na dole i na górze, "płomień wielki wypadał i oknami, które były wielkie bardzo dla widoku dormitarzów także". Już "dwie tarcicy wygorzały wzgórę na powale pierwszego piętra na dormitarza", co "gdyby było tak na wtórym piętrze wygorzało pod dachówką, wiązanie by się było zapaliło, a klasztor z upadnienia dachówki obaliłby się był".
Wówczas "Pan Bóg z opatrzności swojej natchnął jednego braciszka nam życzliwego, brata Kaspra od ś. Teresy, donata, który z niektórymi ojcami byli w mieście zamknieni przed nieprzyjacielem". Obaczywszy, że klasztor "nasz gore i ojcowski także w niebezpieczeństwie", uprosił się, że go posłano i wypuszczono natenczas z miasta. Wziąwszy z sobą człowieka świeckiego, pobiegli do klasztoru, gdzie "znalazłszy wrota pierwsze dobrze zabite, odbili ich do drugich żelaznych przyszedłszy toż im uczynili". Wpadłszy na dormitarz, "obaczą ogień wielki, który już bieżał ku celom i ku górze, i tak siekierą, którą był wziął z sobą pomieniony brat, obcinał, co się zajmowało od ognia, a ten drugi, co z nim był, rozrywał, czym mógł, gdyż zalewać nie mieli czym". Studnie były zawalone, wiader nie było. Jeszcze natrafili "barszczu faskę w klasztorze i tak, jako mogli, zalewali ogień, że za miłosierdziem Boskim ugasili z jednego końca klasztor".
Ponieważ "wokoło palili przedmieścia, obaczą, aż z drugiego końca do kościoła płomień ogniami bije, gdyż już stopniały były okna, jedno się ramy paliły, a że gasić niepodobna było, gdyż wysoko drabiny nie było". "Sporządził jednak Pan Bóg, iż dostalo żyrdzi długiej i przywiązawszy do niej chustkę, maczali w rynsztoku w błocie, i tak do ramów ściągali, aż ich zgasili błotem, gdyż tam inaczej być nie mogło". Gdyby te okna blisko ołtarza wielkiego się zapaliły, "zaraz był płomień na ołtarz bieżał, który jest od wierzchu aż do dołu rzezany z drzewa, i figury, słupy wielkie stoją w nim, i wiele drzewa w kościele, jako ławski dla ludzi, ganek dla muzyki, ołtarze drugie drewniane, obrazów niemało, zakrystyja tudzież, wszystko by się to było popaliło i kościół trudno by to był wytrzymał". Była to "dziwna opatrzność Boska" i "obrona także ś. Ojca naszego Józefa, której my w wielu okazyjach takowych doznawałyśmy i zawsze doznajemy".
Walka zakończyła się powodzeniem, choć tym razem bez udziału sióstr, które ręką autorki kroniki piszą: "mieszkałyśmy tam przez dwa miesiące w Krośnie", co wskazuje na ich nieobecność w czasie nieprzyjacielskiego najazdu. Wspomniane jest także rozkradanie majątku klasztoru tak przez nieprzyjaciół, jak i miejscowych. Sam budynek jednak przetrwał, więc po dokonaniu koniecznych napraw, siostry mogły powrócić do Lublina. "Mieszkałyśmy tam przez dwa miesiące w Krośnie, a tymczasem klasztorek nasz naprawiano w Lublinie, o któryśmy prosiły w.o. naszego prowincjała, że go zlecił w.o. Hieronimowi [od Jezusa i Maryi], który był od nas odjechał tamże, i czynił wielką pilność, niemałą pracę podejmując z rzemieślnikami koło niego". Pieniędzy pożyczył prowincjał z klasztoru w Berdyczowie na Wołyniu, otwartego w 1630 roku z fundacji Janusza Tyszkiewicza, wojewody kijowskiego. W 1648 roku, po wybuchu wojny na Ukrainie, zakonnicy opuścili ten klasztor, a wrócili do Berdyczowa dopiero w 1663 roku. W czasie lubelskiego pożaru klasztor berdyczowski "był w mocy Kozaków, że w nim mieszkają", a pieniądze pożyczono "tak na poprawę klasztora, jako i na potrzebę do żywności siostrom". "Gdyż z miłości swojej zawsze myślą przełożeni o potrzebach naszych nie tylko duchownych, ale i powierzchownych". Po naprawie "kosztem niemałym", prowincjał Stanisław od św. Marii Magdaleny dał znać siostrom, posyłając innego spowiednika, w.o. Mateusza od św. Michała. Nająwszy formany, siostry wyjechały z Krosna 2 lipca tegoż roku, dwa miesiące po przyjeździe tam.
Ojcowie i przełożeni karmeliccy, którzy sami fundowali, zakładali i budowali klasztor, "teraz poprawili" go z "miłości wielkiej", jaką czuli do "ubogiego klasztorka", który "innego fundatora nie ma, okrom samychże w.o. naszych".
Miłość w ogniu emocji: Dramat w serialu "M jak miłość"
Współczesna kultura popularna również wykorzystuje motyw ognia jako potężnej metafory dla ludzkich uczuć, szczególnie tych destrukcyjnych. Przykładem jest finał sezonu serialu "M jak miłość" z 2015 roku, który zakończył się dramatycznym pożarem domu Mostowiaków w Grabinie. Takiego obrotu spraw "chyba nikt się nie spodziewał".
Zemsta i płomienie namiętności w Grabinie
W 1151 odcinku "M jak miłość" chory psychicznie Rafał (Przemysław Bluszcz) podpala najpierw warsztat Lucjana (Witold Pyrkosz), a potem dom. Ta pożoga była wyjątkowo okrutną zemstą Rafała na Annie i całej rodzinie Mostowiaków, która odkryła jego prawdziwą tożsamość i mroczne tajemnice z przeszłości. Tym samym pozbawiła Rafała szans na zdobycie Anny. Jest to przykład, jak niespełniona miłość, obsesja i chęć rewanżu mogą sprowadzić na świat niszczący "ogień" emocjonalny, który przejawia się w literalnym akcie podpalenia.
"M jak miłość" – Śmierć w rodzinie – scena z odc. 1618
Dramatyczna akcja ratunkowa i skutki
W 1151 odcinku "M jak miłość" psychopata zamyka Annę i Ewę (Dominika Kluźniak) w warsztacie i po chwili podkłada ogień pod budynek. Kiedy Marek (Kacper Kuszewski) przyjeżdża do Grabiny, jego oczom ukazuje się przerażający widok: ogień trawiący wszystko na swojej drodze i krzyk wystraszonych, wzywających pomocy Anny i Ewy. Na szczęście, Marek, z pomocą Adama Wernera (Jacek Kopczyński), który także przybywa do Grabiny, ratują swoje ukochane ze śmiertelnej pułapki. Wszystko dzieje się tak szybko, że początkowo nikt nie zauważa Rafała, który kręci się w pobliżu.
Gdy Mostowiak dostrzega psychopatę, rzuca się za nim w pościg i powala na ziemię. Wściekły, ale zarazem bezsilny w walce z żywiołem, który niszczy jego dom, wyładowuje swoją złość na psychopacie. Zaczyna okładać Rafała pięściami. Jest w takim szale, że "gotów go nawet zabić". - "Podpaliłeś dom? Ty sukinsynu!" - rzuca wściekle Mostowiak. Wtedy rozlega się krzyk Ewy: - "Zostaw! Dom... Trzeba ratować dom!" - woła żona Marka, ale nikt nie jest w stanie nic zrobić. Mostowiak puszcza Rafała, który "błagalnym wzrokiem spogląda na Annę, prosząc ją o wybaczenie".
Tymczasem straż pożarna gasi pożar, lecz ogień rozprzestrzenia się bardzo szybko. Na oczach Marka jego dom obraca się w zgliszcza. W jednej chwili stają mu przed oczami "najszczęśliwsze chwile, jakie przeżył w Grabinie". Ta scena podkreśla symbolikę ognia jako siły, która w jednej chwili może zniszczyć nie tylko materialny dobytek, ale i symboliczne fundamenty życia, zbudowane na wspomnieniach i relacjach, często związanych z miłością.
