Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie ratownictwa w Polsce, często jako pierwsi pojawiając się na miejscu zdarzenia. Ich działalność z zakresu ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa. OSP mogą finansować swoją działalność ze źródeł identycznych jak każde inne stowarzyszenie, jednak są one silniej umocowane w prawodawstwie.
Dzień 4 maja, obchodzony jako Międzynarodowy Dzień Strażaka, stanowi okazję do uhonorowania pracy strażaków, zarówno zawodowych, jak i ochotników, którzy każdego dnia niosą pomoc w niebezpiecznych zdarzeniach. „Pożary, powodzie, nawałnice, wypadki - wszędzie tam często jako pierwsi pojawiają się z pomocą strażacy z OSP. To oni rozpoczynają akcje ratunkowe w przypadku połowy z 30 tys. zdarzeń rocznie” - podkreślono w informacji.
Finansowanie ze Środków Samorządu Gminnego
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Obowiązki gminy w zakresie zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym w zakresie ochrony przeciwpożarowej, należą do zadań własnych gminy i wynikają z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2021 r., poz. 1372, z późn. zm.).
Sposób finansowania jest uzależniony od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych niniejsze wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP.
Katalog kosztów, które mogą być finansowane przez gminę, faktycznie poszerzony jest o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, czyli w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”. Co więcej, gmina jest zobligowana do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. ekwiwalentów pieniężnych dla członków OSP. W celu przekazania dotacji dla OSP gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Środki z Budżetu Państwa i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA)
Dotacje MSWiA i Komendy Głównej Państwowej Straży Poarnej (KG PSP)
Ochotnicze Straże Pożarne mogą liczyć na znaczące wsparcie finansowe z budżetu państwa. MSWiA we współpracy z KG PSP co roku planuje dotacje dla OSP na realizację zadań ratowniczych zgodnie z ustawą o OSP z 2021 r. W budżecie państwa na 2024 rok przewidziano około 262 mln zł na rozwój OSP - w tym 73 mln zł dla jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) oraz 189 mln zł na wsparcie pozostałych OSP.
Środki te trafiają do straży w formie dotacji celowych na wyposażenie, szkolenia i inne potrzeby wynikające z ich działalności ratowniczej. Dotacje z MSWiA przysługują zarówno jednostkom w KSRG (które otrzymują stałe ryczałty na gotowość i mogą wnioskować o większy sprzęt), jak i OSP spoza KSRG (dla nich przeznacza się odrębną pulę na „przygotowanie do działań ratowniczo-gaśniczych”).
Środki finansowe z budżetu państwa przekazywane są dla OSP w formie dotacji na realizację zadań określonych w art. 3 pkt 1-12 oraz art. 4 ust. 1 Ustawy o OSP. Komendant Główny PSP przekazuje środki finansowe na podstawie umowy zawartej z daną OSP. Umowa wymaga, pod rygorem nieważności, formy pisemnej lub złożenia oświadczenia woli w postaci elektronicznej opatrzonej podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.
Środki te przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów).
Niezależnie od tego, jak po wprowadzeniu ustawy o OSP, środki z budżetu Państwa będą nazwane w dokumentach wykonawczych (dotychczas: środki z MSWiA oraz na KSRG), to kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP będą mieli komendanci powiatowi PSP, choć ograniczeni np. wytycznymi Komendanta Głównego PSP.
Wsparcie dla jednostek spoza KSRG: Program „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo-gaśniczych”
Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej spoza KSRG mogą uzyskać dotacje MSWiA w ramach programu „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo-gaśniczych”. W budżecie na 2025 r. zarezerwowano na ten cel 34 mln zł, w tym środki na zakup sprzętu, materiałów, wyposażenia i remont strażnic. Środki te można wykorzystać na zakup certyfikowanej odzieży specjalnej, środków ochrony indywidualnej, sprzętu ratowniczego i logistycznego.
Zakup Specjalistycznego Wyposażenia - przykład Subor
Oferta firm takich jak Subor obejmuje większość produktów wymaganych w ramach dotacji, w tym: ubrania specjalne strażackie (spodnie, kurtka ciężka i lekka zgodnie z OPZ KG PSP), środki ochrony indywidualnej oraz sprzęt ratowniczy i logistyczny. Produkty z oferty Subor, takie jak ubrania specjalne Proton i Syriusz, rękawice, hełmy oraz sprzęt ratowniczy, mogą być nabywane z wykorzystaniem dotacji MSWiA. Firma podkreśla, że realizuje zamówienia zgodnie z wymogami jakościowymi i standardami KG PSP, co jest kluczowym warunkiem w aplikacjach dotacyjnych.
Środki z Instytucji Ubezpieczeniowych
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. z 2022 r. poz. 2055, z późn. zm.), stanowią kolejne źródło finansowania. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Rozdział tych środków finansowych określa rozporządzenie MSWiA w sprawie sposobu i trybu rozdziału środków finansowych przeznaczonych wyłącznie na cele ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. z 2022 r. poz. 2055). Stosowane jest podobne ograniczenie w wydatkowaniu środków w poszczególnych latach jak w przypadku środków z budżetu państwa.
Dofinansowania z Narodowego i Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW)
Finansowanie programów wsparcia dla OSP pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, a rokrocznie te zasady mogą się różnić. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW, warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie.
W przypadku ubiegania się o środki z NFOŚiGW/WFOŚiGW w ramach Porozumienia zawartego w dniu 23 lutego 2021 r. w sprawie współdziałania w zakresie zwalczania zagrożeń dla środowiska, zainteresowana jednostka OSP powinna wystąpić z wnioskiem/pismem do Komendanta Głównego PSP - celem umieszczenia jej na liście podmiotów ubiegających się o dofinansowanie. Zgodnie z Porozumieniem pomiędzy Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrem Klimatu i Środowiska, istnieje możliwość dofinansowania przedsięwzięć (NFOŚiGW i WFOŚiGW łącznie) w wysokości do 50% kosztów kwalifikowanych w kwocie nie mniejszej niż 100 tys. zł dla danego zadania, przy założeniu wartości całkowitej danego zadania minimum 200 tys. zł.
Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także jego utrzymaniu.
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej (OLiOC)
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej (OLiOC) stanowi bezprecedensową inwestycję w bezpieczeństwo państwa i obywateli. W ramach tego programu, Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej otrzymała nowoczesny sprzęt na łączną kwotę przekraczającą 74 miliony złotych, który zostanie rozdysponowany do trzynastu komend powiatowych i miejskich PSP na terenie województwa mazowieckiego. Uroczystego przekazania dokonała wiceminister spraw wewnętrznych i administracji, Magdalena Roguska, podkreślając znaczenie tych inwestycji dla bezpieczeństwa mieszkańców.
Bezprecedensowe Finansowanie Bezpieczeństwa Narodowego
Po raz pierwszy we współczesnej historii Polski rząd przeznaczył tak znaczące środki na zwiększanie bezpieczeństwa obywateli i budowanie odporności na różnego rodzaju kryzysy. Budżet Programu OLiOC na lata 2025-2026 wynosi imponujące 34 miliardy złotych. Województwo mazowieckie odnotowało największy udział w funduszach przeznaczonych z tego programu w skali kraju. „34 miliardy w skali kraju to program, którego dotąd nie było” - zaznaczyła wiceminister Roguska, podkreślając skalę i innowacyjność przedsięwzięcia.
Strategia Dwutorowego Wzmocnienia Bezpieczeństwa
Działania rządu w zakresie bezpieczeństwa opierają się na strategii dwutorowej. Z jednej strony, następuje wzmacnianie potencjału służb ratowniczych, a z drugiej - budowanie odporności społecznej i świadomości obywateli. Łączny Program OLiOC stanowi największą w historii współczesnej Polski inwestycję w ochronę ludności i obronę cywilną. „Nasza strategia jest dwutorowa: z jednej strony wzmacniamy potencjał służb ratowniczych, a z drugiej - budujemy odporność społeczną i świadomość obywateli” - wyjaśniła Magdalena Roguska.
Finansowanie Inwestycji w Ochronę Ludności i Obronę Cywilną
Program OLiOC finansuje szeroki zakres inwestycji kluczowych dla bezpieczeństwa państwa i obywateli, w tym:
- Budowa schronów
- Ochrona infrastruktury krytycznej
- Zakup specjalistycznego sprzętu i wyposażenia
W ramach programu powstał również rządowy Poradnik Bezpieczeństwa, który stanowi zbiór wiedzy na temat postępowania w różnorodnych sytuacjach kryzysowych. Blisko 5 miliardów złotych z budżetu OLiOC w ubiegłym roku zostało bezpośrednio przekazanych samorządom na realizację lokalnych zadań związanych z ochroną ludności.
Wsparcie z Funduszy i Fundacji Kapitałowych
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne. Stanowi to istotne uzupełnienie finansowania ze źródeł publicznych.
Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR)
Rokrocznie FSUSR ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Dotujący podaje również wykaz sprzętu możliwego do zakupu. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych, co czyni to wsparcie bardzo atrakcyjnym.
Fundacja Orlen: "Orlen dla Strażaków"
Konkurs Fundacji Orlen, „Orlen dla Strażaków”, umożliwia wnioskowanie o wsparcie za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Średnio w ramach dotacji wsparcie wynosi kilka tysięcy złotych. Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego programu.
Fundusz Sprawiedliwości
Wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych z Funduszu Sprawiedliwości osiągnęło w ostatnich latach znaczącą skalę, przekraczając 209 milionów złotych. Środki te trafiły do jednostek OSP w całym kraju, umożliwiając zakup niezbędnego sprzętu. Udzielanie tak wielkiego wsparcia dla służb ratujących życie i zdrowie pokrzywdzonych jest możliwe dzięki rozszerzeniu formuły działania Funduszu Sprawiedliwości. W ramach ogłaszanych naborów wniosków, o wsparcie mogą ubiegać się gminy i miasta na prawach powiatów.
Nieodpłatne Przekazywanie Pojazdów i Sprzętu
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne przekazanie pojazdów i sprzętu nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP, zwłaszcza w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych.
Kompleksowe Finansowanie Zakupu Nowych Wozów Strażackich
Zakup nowych wozów strażackich jest zazwyczaj finansowany w ramach odrębnych programów tworzonych z montażu kilku źródeł. Zazwyczaj co roku powstaje lista OSP, które otrzymają dofinansowanie na nowe wozy strażackie. Taki zakup finansowany jest wspólnie przez MSWiA/PSP, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska, samorządy lokalne, a nawet fundusz prewencyjny zakładów ubezpieczeniowych.
Przykładowo, średni wóz za około 900 tys. zł może być pokryty w ten sposób: 400 tys. zł z PSP/MSWiA, 200 tys. zł z NFOŚiGW, 250 tys. zł od gminy i 50 tys. zł z funduszu ubezpieczeniowego. Dzięki temu poszczególne jednostki OSP otrzymują pojazdy niemal w całości sfinansowane ze źródeł zewnętrznych. W 2025 roku rządowy program przewidział do przekazania 262 nowych wozów dla OSP w całej Polsce (34 ciężkie, 134 średnie i 94 lekkie) wraz z dofinansowaniem ich zakupu.
Pierce Manufacturing: Budowa najnowocześniejszych wozów strażackich | FD Engineering
Praktyczne Przykłady Inwestycji w OSP
OSP Topola: Sto Lat Tradycji i Nowoczesne Wyposażenie
Przykładem długoletniej tradycji i skuteczności jest Ochotnicza Straż Pożarna z Topoli w gminie Skalbmierz (woj. świętokrzyskie), która obchodzi ponad sto lat działalności. Dzięki wsparciu z Funduszu Sprawiedliwości, strażacy ochotnicy z Topoli otrzymali nowoczesny samochód ratowniczo-gaśniczy, który zastąpił wysłużony, 30-letni pojazd. Nowy wóz jest wykorzystywany do działań przy pożarach, wypadkach, a także do usuwania skutków powodzi i wiatrołomów.
OSP Ostrów Wielkopolski: Inwestycja w Bezpieczeństwo Mieszkańców
Ochotnicza Straż Pożarna w Ostrowie Wielkopolskim otrzymała nowoczesny sprzęt o wartości przekraczającej 115 tysięcy złotych. Zakup był możliwy dzięki dotacji w ramach Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026, która pokryła 80% kosztów (92 tys. zł). Pozostała kwota - 23 tysiące złotych - pochodziła z budżetu miasta.
Wśród zakupionego wyposażenia znalazły się m.in.:
- Aparaty powietrzne
- Hełmy
- Sprzęt ochrony dróg oddechowych
- Trójnóg ratowniczy do działań w studzienkach kanalizacyjnych i zbiornikach wodnych
- Sprzęt elektroizolacyjny do pracy przy instalacjach wysokiego napięcia
- Nowoczesne elektronarzędzia
„Dzięki nowoczesnemu sprzętowi nasi strażacy-ochotnicy mogą działać szybciej, skuteczniej i bezpieczniej. To inwestycja w bezpieczeństwo wszystkich mieszkańców naszego miasta” - podkreśliła Beata Klimek, prezydent Ostrowa Wielkopolskiego. „Nowy sprzęt znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa zarówno ratowników, jak i osób poszkodowanych. Pozwala nam działać szybciej, skuteczniej i w znacznie trudniejszych warunkach” - dodał Jakub Muszyński, prezes OSP w Ostrowie Wielkopolskim.
Jednostka OSP w Ostrowie Wielkopolskim liczy 50 strażaków ochotników, z których 28 posiada niezbędne przeszkolenie i badania do udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych. W 2025 roku jednostka interweniowała 110 razy, zajmując 3. miejsce w powiecie ostrowskim pod względem liczby wyjazdów. Nowe wyposażenie pozwoli na szybsze i sprawniejsze reagowanie w sytuacjach zagrożenia.
W 2025 roku samorząd Ostrowa Wielkopolskiego wykorzystał środki z Programu OLiOC na łączną kwotę blisko 5,3 miliona złotych. Pozyskane fundusze pozwoliły na zakup: nowoczesnych urządzeń technicznych, indywidualnego wyposażenia ochrony specjalnej, sprzętu do ewakuacji, środków opatrunkowych i sanitarno-higienicznych, namiotów, nagrzewnic, klimatyzatorów, agregatów prądotwórczych oraz magazynów energii. Równolegle realizowane były działania szkoleniowe oraz kampania informacyjno-społeczna „Gotowi na blackout. Budujemy świadomość”, skierowana do mieszkańców.
Wsparcie dla OSP w Gminie Rychtal
Burmistrz Gminy Rychtal, Adam Staszczyk, przekazał jednostkom ochotniczych straży pożarnych sprzęt zakupiony w ramach realizacji zadania własnego z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej, ujętego w kluczowych obszarach działania Programu OLiOC. Przedsięwzięcie o łącznej wartości 41 666,85 zł zostało zrealizowane dzięki dotacji Wojewody Wielkopolskiego (33 333,48 zł) oraz wkładowi własnemu Gminy (8 333,37 zł).
Prezesi jednostek OSP: Rychtal - Łukasz Barczok, Krzyżowniki - Tomasz Banaszczyk, Proszów - Jerzy Szymala, Wielki Buczek - Andrzej Szymański oraz Drożki - Cezary Głąbowski odebrali z rąk włodarza defibrylatory w zestawie z kapsułą i tablicą zewnętrzną oraz kluczem pediatrycznym. AED zostaną zamontowane na remizach, a w najbliższych miesiącach przewidziano szkolenia dla mieszkańców dotyczące obsługi i wykorzystania tych urządzeń. Dodatkowo, jednostki otrzymały sprzęt zwiększający ich zdolności operacyjne, np. straż z Drożek otrzymała torbę medyczną PSP R-1.
Jak Ubiegać się o Dotacje MSWiA i PSP
Aby skorzystać z dotacji MSWiA, OSP musi złożyć wniosek - zazwyczaj na początku roku, za pośrednictwem właściwego komendanta (np. gminnego OSP) lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP. We wniosku wymienia się potrzebny sprzęt lub wyposażenie (zgodnie z oficjalnym katalogiem kwalifikującym się do dofinansowania) oraz uzasadnia te potrzeby. Następnie Komenda Główna PSP dzieli dostępne środki według ustalonych kryteriów, takich jak liczba wyjazdów jednostki, zagrożenia na jej terenie czy braki w wyposażeniu. Po pozytywnej decyzji OSP podpisuje umowę dotacyjną i otrzymuje środki, które musi wydać na wskazany cel i rozliczyć w określonym terminie.
Wskazówki dla Ochotniczych Straży Pożarnych
Dotacje rządowe z MSWiA i PSP to podstawowe źródło finansowania OSP. Obejmują one zarówno bieżące utrzymanie gotowości bojowej (zwłaszcza dla jednostek KSRG), jak i zakupy sprzętu oraz pojazdów. Warto co roku składać wnioski o dostępne dotacje i utrzymywać kontakt z lokalnymi strukturami PSP, by nie przegapić żadnej możliwości wsparcia. Zaleca się zapisywanie roboczych projektów w oparciu o ogólnopolski wzór grantów, przeglądanie aktualnych ogłoszeń w formie katalogu z podziałem na kryteria oraz rozwijanie wiedzy i zrozumienia sfery organizacji pozarządowych. Przeglądanie naborów według dat publikacji oraz tworzenie i generowanie wniosków online może usprawnić proces aplikacyjny.