Czas Służby Strażaków Państwowej Straży Pożarnej w świetle Zmian Prawnych i Interpretacji

Regulacje dotyczące czasu służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) należą do jednych z najważniejszych i najbardziej skomplikowanych przepisów prawa, budząc liczne wątpliwości interpretacyjne. Z jednej strony mają zapewnić funkcjonariuszom ochronę przed nadmiernym obciążeniem obowiązkami, z drugiej zaś umożliwiają elastyczne zarządzanie procesem służby w celu sprawnego funkcjonowania jednostek.

Podstawy Prawne Czasu Służby Strażaków

Co do zasady, czas służby strażaka PSP uregulowany jest w art. 35 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. z 2009 r. nr 12, poz. 68 ze zm.) oraz w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 2005 r. w sprawie pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Ważne jest, że w kwestiach nieuregulowanych bezpośrednio w tych aktach prawnych, odpowiednie zastosowanie znajdują również przepisy z zakresu czasu pracy, w tym te dotyczące udzielania zwolnień od zajęć służbowych oraz sposobu usprawiedliwiania nieobecności.

Artykuł 35 ust. ustawy o PSP określa, że czas służby strażaka nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, który nie jest dłuższy niż sześć miesięcy. Okresy rozliczeniowe wynoszą: od 1 stycznia do 30 czerwca oraz od 1 lipca do 31 grudnia, co wynika z § 15 ust. rozporządzenia w sprawie pełnienia służby przez strażaków PSP (Dz.U. nr 266, poz. 2247 ze zm.). Czas służby może zostać przedłużony do 48 godzin tygodniowo, jeśli wymaga tego zapewnienie ciągłości służby. W przypadku wprowadzenia podwyższonej gotowości operacyjnej czas służby może przekroczyć nawet 48 godzin tygodniowo.

Istotne Zmiany w Rozporządzeniu MSWiA z 2019 Roku

W dniu 27 listopada 2019 r. weszło w życie znowelizowane rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 grudnia 2005 r. w sprawie pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zmiany te zostały wprowadzone rozporządzeniem MSWiA z dnia 24 października 2019 r. (Dz. U. z dnia 12.11.2019 r., poz. 2179).

Główne Moduły Zmian:

• Zaliczenie czasu zadysponowania do służby

  Jedną z istotnych zmian jest zaliczanie do czasu służby tylko części czasu zadysponowania strażaków do działań (zarówno ratowniczych, jak i ćwiczeń) prowadzonych w ramach odwodów operacyjnych oraz podczas delegowania strażaków do pełnienia służby poza granicami państwa. Wymieniona zmiana została wprowadzona pomimo negatywnej opinii wyrażonej przez Zarząd Krajowy Związku Zawodowego Strażaków „Florian” (pismo ZKP-1603/19/19 z dnia 25.04.2019 r.).

• Elastyczność godzin rozpoczęcia i zakończenia służby

  Kolejną ważną zmianą jest możliwość wprowadzenia na niektórych (niesprecyzowanych przez ustawodawcę) stanowiskach służbowych, zarówno przez przełożonych, jak i na wniosek strażaka, innych niż przewidziane regulaminem służby godzin rozpoczęcia i zakończenia służby. Mogą one obejmować nieprzerwanie osiem godzin na dobę między godzinami 7:00 a 21:00. Ustawodawca jako uzasadnienie takich działań ze strony przełożonego wskazuje konieczność zapewnienia sprawnego funkcjonowania jednostki lub charakter wykonywanych zadań. Natomiast motywowaniem wniosku ze strony strażaka mogą stanowić szczególnie uzasadnione przypadki osobiste. Również w tym zakresie Zarząd Krajowy ZZS „Florian” artykułował zagrożenia i wskazywał na możliwe negatywne skutki, podkreślając nieprecyzyjność i szeroką uznaniowość zasad korzystania z tego rozwiązania.

Dyskusje wokół Pomniejszania Nominału Służby (z perspektywy stanu prawnego po 1 kwietnia 2025 r. / 1 lipca 2025 r.)

W dyskusjach na temat czasu służby strażaków pojawia się również kwestia pomniejszania nominału godzin służby w okresie rozliczeniowym, związana z oczekiwanymi lub już wprowadzonymi zmianami po 1 kwietnia 2025 roku, wynikającymi z rozporządzenia MSWiA z dnia 25 marca 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 679). Choć wokół dokładnej daty wejścia w życie przepisów panuje pewna niejasność (wspomina się również o 1 lipca 2025 r.), ich istota skupia się na nowej zasadzie liczenia nominału.

Nowa Zasada Indywidualnego Nominału:

Zgodnie z nowymi uregulowaniami, jeśli funkcjonariusz przebywa na zwolnieniu lekarskim (L4), oddaje krew, bierze udział w szkoleniu, ma urlop czy inne usprawiedliwione zwolnienie od służby, nominał godzin w okresie rozliczeniowym zostaje odpowiednio pomniejszony. Oznacza to, że nie obowiązuje już sztywny nominał „taki sam dla wszystkich” (np. 876 godzin na 6 miesięcy). Każdy strażak ma teraz indywidualny nominał godzin, wyliczany z uwzględnieniem faktycznej liczby dni i godzin dostępności do służby. Zwolnienie lekarskie, krwiodawstwo, urlop wypoczynkowy, macierzyński, szkolenie - wszystkie te formy pomniejszają nominał, ponieważ w tych okresach funkcjonariusz nie pełnił służby.

Podstawa prawna tych zmian jest cytowana jako:

• Art. 35 ust. 3 ustawy o PSP: „Do czasu służby nie wlicza się okresów zwolnień od służby.”
• § 6 rozporządzenia MSWiA z 25 marca 2025 r.: „Czas służby funkcjonariusza ustala się z uwzględnieniem rzeczywistej liczby godzin, w których funkcjonariusz pozostawał w dyspozycji służbowej.”

Przykład praktyczny: Jeśli strażak X był 10 dni na zwolnieniu lekarskim i 2 razy oddał krew w okresie rozliczeniowym, jego nominał zostaje pomniejszony o liczbę godzin, które przypadały na te dni zgodnie z harmonogramem.

Oddawanie Krwi a Czas Służby:

Zgodnie z Art. 9 ust. 1 ustawy o publicznej służbie krwi: „Honorowemu dawcy krwi przysługuje zwolnienie od pracy w dniu, w którym oddaje krew, oraz w dniu następnym - o ile lekarz tak zdecyduje.” W PSP zwolnienie od służby w dniu oddania krwi traktowane jest na równi ze zwolnieniem od pracy, z zachowaniem prawa do 100% uposażenia. Ten przypadek mieści się w § 7 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia MSWiA z 2025 r., które mówi: „Do czasu służby nie wlicza się okresów zwolnień od służby udzielanych funkcjonariuszowi w przypadkach przewidzianych odrębnymi przepisami.”

Ewidencja Czasu Służby i Wyzwania Techniczne

Dla strażaków pełniących służbę w zmianowym i codziennym rozkładzie czasu służby prowadzi się ewidencję czasu służby, która obejmuje listy obecności i karty ewidencji czasu służby strażaka. Pojawiają się jednak głosy o problemach z prawidłowym ewidencjonowaniem pewnych nieobecności. Przykładowo, systemy ewidencji czasu służby mogą nie rejestrować w karcie zaistnienia zwolnienia lekarskiego (oznaczanego jako W16Ca00) czy oddania krwi (W16Ck00, W08CK00), co powoduje, że system nie ewidencjonuje godzin z tego dnia ani samego faktu krwiodawstwa w czasie służby. Taka sytuacja budzi wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem, a zgodnie z wytycznymi kadr sprzed kilku lat, z uwagi na RODO, nie ewidencjonuje się nieobecności na liście. Jeżeli na karcie też się ich nie ewidencjonuje, powstaje luka w dokumentacji.

Problem Nadgodzin w PSP i Kwestie Rekompensaty

Niezależnie od zmian w rozporządzeniach, problem nadgodzin pozostaje istotnym wyzwaniem w Państwowej Straży Pożarnej. Strażaków jest często zbyt mało, aby zastępować tych, którzy wypracowali nadgodziny, co skutkuje brakiem możliwości odbioru wolnego i systematycznym wzrostem liczby nadgodzin. Według wyliczeń związkowców, w 2009 r. w kraju strażacy wypracowali około 8,5 mln nadgodzin.

W 2005 roku ustawa o zmianie ustawy o Państwowej Straży Pożarnej wprowadziła od 1 lipca 2005 r. 40-godzinny tydzień służby strażaków PSP. Mimo to, Uchwała Sądu Najwyższego z 18 marca 2008 r. (sygn. II PZP 3/08) wskazuje, że strażakom nie przysługuje prawo do ekwiwalentu za pracę w godzinach nadliczbowych. SN stwierdził, że do strażaka, który pełnił służbę w przedłużonym czasie pracy, nie mają zastosowania przepisy kodeksu pracy o godzinach nadliczbowych.

Mimo tej uchwały, MSWiA poszukiwało i nadal poszukuje rozwiązań, rozważając m.in. zmianę organizacji prowadzenia akcji ratowniczych. Przyczyny powstawania nadgodzin upatruje się nie tylko w sytuacjach nadzwyczajnych (takich jak powodzie, które w 2010 roku uwypukliły problem), ale również w niedoborach kadrowych (tzw. sztucznie przetrzymywane wakaty) oraz w błędach w planowaniu grafików.

Dodatkowe Uregulowania

Poza kwestiami czasu służby, w ustawie o Państwowej Straży Pożarnej wydłużono także wymiar dodatkowego urlopu dla strażaków PSP do 18 dni w okresie od 2005 do 2008 roku.

Wykaz Aktów Prawnych Wspominanych w Dyskusji

• Rozporządzenie MSWiA z dnia 29 grudnia 2005 r. w sprawie pełnienia służby przez strażaków PSP.
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 25 kwietnia 2008 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie pełnienia służby przez strażaków PSP.
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 30 marca 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie pełnienia służby przez strażaków PSP.
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 24 października 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie pełnienia służby przez strażaków PSP (Dz. U. z dnia 12.11.2019 r., poz. 2179).
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 25 marca 2025 r. w sprawie czasu służby funkcjonariuszy PSP (Dz.U. 2025 poz. 679) - (w kontekście dyskusji o stanie prawnym po 1.04.2025/1.07.2025).
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
• Ustawa o publicznej służbie krwi.

tags: #msw #czasu #sluzby #strazak