Ewolucja umundurowania w odrodzonym Wojsku Polskim
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, Wojsko Polskie stanęło przed wyzwaniem stworzenia jednolitego i charakterystycznego umundurowania. Początkowo opierano się na zasobach odziedziczonych po zaborcach, a także na wyposażeniu dostarczonym przez sojuszników. Departament Mobilizacyjno-Organizacyjny Ministerstwa Spraw Wojskowych otrzymał zadanie opracowania wzoru, który stał się podstawą dla przyszłego, jednolitego polskiego munduru wojskowego.Mundur wz. 1919 i jego modyfikacje
Mundur wzór 1919, udoskonalany i wzbogacany o dodatki, w 1930 roku stał się już ubiorem garnizonowo-wieczorowym. Pomimo trendów w innych armiach, odchodzących od bogatej kolorystyki i ozdób, w Polsce nadal kładziono nacisk na estetykę munduru, często zapominając o jego praktycznych aspektach. Dopiero od 1935 roku rozpoczęto stopniowe przystosowywanie munduru ogólnowojskowego do warunków polowych, eliminując zbędne ozdoby na czas ćwiczeń w terenie. Kluczową zasadą stała się unifikacja kroju mundurów dla wszystkich żołnierzy.
Początki umundurowania i różnorodność stylistyczna
Zanim wykształcił się jednolity mundur II Rzeczypospolitej, symbolem łączącym szeregi armii było godło - orzeł na nakryciu głowy. W pierwszych latach istnienia państwa Wojsko Polskie charakteryzowało się znaczną różnorodnością pod względem wyszkolenia, zwyczajów, komend, typu umundurowania i oznak wojskowych. Armia odradzająca się w 1918 roku w dużej mierze korzystała z umundurowania poaustriackiego i poniemieckiego. Jednostki przybyłe z Francji posiadały mundury francuskie z elementami symboliki narodowej. Oddziały formowane na Syberii, w Odessie i Murmańsku nosiły mundury japońskie, chińskie, brytyjskie, francuskie lub rosyjskie.Instrukcje i pierwsze wzory
W grudniu 1918 roku Komisja Uniformowa wydała instrukcję „Umundurowanie polowe Wojska Polskiego”, wzorowaną na przepisach legionowych. Zachowano okrągłą maciejówkę, a niemieckie kurtki spolszczono, dodając guziki z orłem. Żołnierze służący w Legionach przed 10 kwietnia 1918 roku otrzymali przywilej noszenia srebrnego wężyka na kołnierzu. Dla odróżnienia broni i służb utrzymano barwne wypustki na czapce, kurtce i płaszczu. Kawaleria i artyleria konna zachowały ułankę barwy polowej, bez kieszeni górnych, z dwoma rzędami guzików i stojącym kołnierzem. 11 stycznia 1919 roku określono typ munduru marynarskiego i lotniczego, dla którego przyjęto granatową barwę z ciemnożółtymi wypustkami. Oddziały ochotnicze, zwłaszcza konne szwadrony wojewódzkie, nawiązywały do barw wojewódzkich z XVIII wieku, włączając je do mundurów typu niemieckiego. Oddziały pomorskie podkreślały regionalizm w oznakach mundurowych. Płk Andrzej Galica promował koncepcję wyróżnienia pułków strzelców podhalańskich swastyką wplecioną w gałązki jedliny, a zamiast czapek podhalańczycy mieli nosić kapelusze z orlim piórem. 12 października 1919 roku określono wzór munduru kadetów, nawiązujący do ubiorów wojskowych epoki Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, charakteryzujący się granatową i żółtą barwą oraz specyficznym krojem.
Tworzenie jednolitego umundurowania
Gen. Dowbor-Muśnicki, dowódca Armii Wielkopolskiej, dostrzegając potrzebę integracji wojska również w zakresie umundurowania, wystosował memoriał do Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego. Głównym zadaniem powołanej komisji było opracowanie projektu jednolitego polskiego munduru wojskowego, z naciskiem na to, by nie przypominał on mundurów zaborców. W skład komisji weszli przedstawiciele Sztabu Generalnego oraz eksperci, m.in. malarz ppor. Mikołaj Wisznicki, dyrektor Muzeum Narodowego Bronisław Gembarzewski, artysta malarz rotmistrz Wojciech Kossak, historyk sztuki prof. Eligiusz Niewiadomski i prof. Kazimierz Słowiński.Barwa ochronna i inspiracje krojowe
Jednym z priorytetów było określenie właściwej barwy ochronnej. Trudność polegała na tym, że zarówno Niemcy, jak i Rosja mieli już wypracowane barwy o dobrych właściwościach maskujących. Latem 1918 roku przeprowadzono próby z mundurami prawie wszystkich armii świata, decydując o przyjęciu barwy khaki. Co do kroju, wzorowano się na brytyjskich i francuskich kurtkach oficerskich typu "frencza". Kurtki szeregowych przypominały krojem francuskie.Wybór nakrycia głowy: Maciejówka czy Rogatywka?
Emocje budziło również nakrycie głowy. Maciejówka, związana z Legionami, była popierana przez żołnierzy I Brygady Legionów oraz Departament Gospodarczy MSWojsk ze względu na niższy koszt. Rogatywka miała jednak silny argument tradycji wojskowej, będąc uznawana za narodowe nakrycie głowy od XVIII wieku. Dopiero 21 września 1918 roku, po ponownym wysłuchaniu Gembarzewskiego i Kukiela, Komisja Ubiorcza opowiedziała się za wprowadzeniem rogatywki jako polskiego nakrycia głowy, nadającego mundur polowy wyraźny charakter narodowy. Czapki okrągłe pozostawiono trzem pułkom szwoleżerów, a od 1924 roku nosiły je jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza.
Oznakowanie stopni i tradycja narodowa
Zarówno Komisja Ubiorcza, jak i władze wojskowe krytycznie odnosiły się do nadmiernego ozdabiania polowego munduru kolorowymi dodatkami. Srebrny wężyk na kołnierzu, będący przedłużeniem tradycji Legionów Polskich, stanowił znak wyróżniający polskiego żołnierza: był szeroki dla generałów, węższy dla oficerów i wąski dla szeregowych. Do 1936 roku panowała duża dowolność w wykonywaniu wężyków, zwłaszcza u szeregowych, którzy robili je z galonu, taśmy lub wyszywali białą wełną. Początkowo oznaki stopni miały być umieszczone na naramiennikach i rękawach, jednak pod wpływem sugestii wojskowych i cywilnych zdecydowano o dodaniu ich również na czapkach.Przepisy mundurowe i reformy
Przepisy mundurowe zawarte w instrukcji „Przepis ubioru polowego Wojska Polskiego”, zatwierdzone dekretem z 1 listopada 1919 roku przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego, były wielokrotnie modyfikowane. W 1930 roku podjęto prace nad gruntowną zmianą umundurowania wojsk lądowych i lotnictwa, powołując kolejną Komisję Ubiorczą. Rezultatem prac tej komisji była reforma umundurowania przeprowadzona w latach 1935-1937. Zmieniono barwę mundurów, a Ministerstwo Spraw Wojskowych dążyło do zastąpienia rogatywek czapkami okrągłymi, jednak zwyciężyła tradycja i rogatywka pozostała.Zmiany w kroju i fasonach
W 1935 roku wprowadzono nową czapkę garnizonową o zmienionym kroju i kształcie, z usztywnionym denkiem i charakterystycznym przechyleniem wierzchu na prawą stronę. W 1936 roku wprowadzono nową kurtkę z czterema nakładanymi kieszeniami, obniżonym kołnierzem i dwoma rozcięciami z tyłu. W kurtkach żołnierskich zastosowano sukienne nasuwki z inicjałami patrona lub numerami pułku na naramiennikach. Również w 1936 roku wprowadzono jednorzędowy, obszerny płaszcz - dłuższy dla kawalerii, krótszy dla wojsk pieszych. Dozwolone było noszenie płaszczy oficerskich bez pasa poza służbą. Obok płaszcza wprowadzono pelerynę sukienną oraz pelerynę przeciwdeszczową. Zatwierdzono także peleryny podhalańskie dla 21 i 22 Dywizji Piechoty Górskiej.
Specyficzne umundurowanie dla różnych formacji
Personel latający lotnictwa oraz oficerowie i podoficerowie broni pancernych otrzymali kurtki skórzane, chromowe, barwione na czarno, z kołnierzem i naramiennikami z czarnego sukna. W 1936 roku uregulowano wzory wężyków noszonych na patkach kołnierzy, rozróżniając je dla generałów, oficerów, chorążych i podoficerów. W 1937 roku zaniechano używania owijaczy, a długie spodnie z sukienną owijką nad cholewką trzewika otrzymały wszystkie rodzaje broni, z wyjątkiem kawalerii i żandarmerii. W 1936 roku wprowadzono nowy typ munduru letniego z tkaniny lnianej, o kroju zbliżonym do mundurów sukiennych. W 1937 roku wprowadzono miękką rogatywkę sukienną z usztywnionym daszkiem, wzorowaną na cywilnej czapce narciarskiej, obowiązkową do ubioru polowego. W lotnictwie i broniach pancernych wprowadzono czarny beret filcowy.Mundur marynarski i lotniczy
W 1920 roku wprowadzono pierwszy w Polsce odrębny mundur marynarski, wzorowany na ubiorze marynarki brytyjskiej. Do 1928 roku oficerowie marynarki nie posiadali ubioru galowego, co budziło dyskomfort przy kontaktach z oficerami zagranicznych flot. W 1927 roku przyznano im pałasz, a w styczniu 1928 roku wprowadzono mundur galowy z czarnym kapeluszem i złotymi epoletami. W 1936 roku ubiór oficerów marynarki wzbogacono o strój wieczorowy. 30 maja 1936 roku wprowadzono dla żołnierzy lotnictwa nową barwę munduru - stalowo-niebieską - oraz nowe typy umundurowania. Nakryciem głowy stała się czapka okrągła z czarnym otokiem, podpinką i daszkiem. Do prac na lotnisku używano munduru specjalnego z czarnym beretem. Oficerowie, chorążowie i starsi podoficerowie lotnictwa nosili kurtki z kołnierzami wykładanymi, koszulę i krawat. Spodnie długie miały wąski czarny lampas, a na mankietach rękawów - czarną taśmę. Kurtka skórzana przysługiwała wyłącznie personelowi latającemu. Wprowadzono nowe godło - orzełka żołnierzy lotnictwa, podczas gdy ogólnowojskowy otrzymał obramowanie dwu skrzydeł husarskich.
Umundurowanie wojsk pancernych
Od początku 1937 roku wprowadzono ujednolicone, odrębne umundurowanie dla żołnierzy wszystkich formacji pancernych. Ubiór polowy składał się z czarnego beretu wz. 37, a załogi wozów bojowych nosiły także hełmy stalowe wzorowane na francuskich. W skład ubioru wchodziła dwurzędowa czarna kurtka skórzana wz. 36 lub płaszcz dla oficerów, z czarnym suknem i odejmowanymi naramiennikami, oraz długie spodnie ze spinaczami i sznurowane trzewiki. Oficerowie nosili spodnie-bryczesy i długie buty. Dla załóg wozów bojowych przewidziano drelichowe kombinezony koloru khaki.Godła i oznaki wojskowe
Wprowadzone w 1919 roku godło wojskowe było wykonywane w prywatnych wytwórniach, co prowadziło do różnic w jego kształcie. Od 1922 roku mniejsze godło noszono na furażerkach. Na hełmach francuskich wz. 1915 noszono metalowe orły przykręcane do przedniej części dzwonu, a na typie wz.31 malowano je białą farbą. Po 1930 roku godła na hełmach używał jedynie oddział zamkowy. Małe orły bez tarczy, nałożone na łapki mundurów i kołnierze kurtek polowych, były oznaką generałów i oficerów Sztabu Głównego, a od 1928 roku oficerów dyplomowanych.
Noszenie odznaczeń
Sposób noszenia odznaczeń polskich i obcych na mundurze ustalono po raz pierwszy w 1921 roku. Ordery polskie klas komandorskich noszono na szyi, pozostałe na lewej piersi. Wstążki przypinano 5 cm powyżej górnej kieszeni kurtek oficerskich lub 5 cm poniżej kołnierza kurtek żołnierskich. Mogły być noszone w jednym lub dwóch rzędach. Zamiast orderów i odznaczeń można było nosić baretki. Od 1929 roku na płaszczach, a od 1936 roku także na sukiennych pelerynach noszono wstążki Orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych.Przywiązanie do pułku
W wojsku II Rzeczypospolitej kładziono duży nacisk na umocnienie przywiązania do macierzystego pułku, czemu służyły odznaki pamiątkowe, barwy pułkowe oraz numery, inicjały i oznaki specjalne na naramiennikach lub kołnierzu. Żołnierze jednostek liniowych mieli obowiązek noszenia numerów porządkowych lub liter swoich pułków. Numery noszone przez kadrę zawodową były haftowane, podoficerów tłoczone z białego metalu, a szeregowych malowane farbą olejną. Od początku lat dwudziestych, zamiast numerów, na pagonach umieszczano inicjały honorowych szefów pułków, nawiązując do tradycji wojska z XVIII wieku.
tags: #mundury #strazackie #okres #miedzywojennylmy #bojowe