Ospa wietrzna, nazywana potocznie wiatrówką, jest wysoce zakaźną chorobą o etiologii wirusowej. Wywoływana jest przez wirus Varicella-zoster virus (VZV), który jest identyczny z wirusem półpaśca. Jest to bardzo powszechne zakażenie, czasami określane jako varicella, które najczęściej kojarzone jest ze swędzącą pęcherzykowatą wysypką na skórze. Wirus ten jest wysoce zaraźliwy - szacuje się, że 96% osób, które nie nabyły odporności poprzez szczepienie lub wcześniejsze przebycie zakażenia, ulega infekcji po kontakcie z patogenem.
Charakterystyka i etapy rozwoju wysypki
Objawy zakażenia ospą wietrzną są łatwo rozpoznawalne ze względu na pojawienie się charakterystycznej wysypki. Zmiany skórne pojawiają się zazwyczaj w drugiej dobie choroby i rozwijają się w kilku rzutach. Proces ewolucji wykwitów jest dynamiczny i przechodzi przez następujące fazy:
| Faza rozwoju | Opis zmian skórnych |
|---|---|
| Plamki i grudki | Początkowo na skórze pojawiają się drobne, czerwone plamki rozmieszczone nieregularnie. |
| Pęcherzyki | Plamki szybko przekształcają się w pęcherzyki wypełnione jasnym płynem, otoczone czerwoną obwódką. Z czasem płyn staje się mętny. |
| Krosty i strupki | Pęcherzyki zapadają się lejkowato i zasychają w strupki, które dosyć mocno przylegają do podłoża. |
| Gojenie | Strupki samoistnie odpadają, niekiedy pozostawiając po sobie tymczasowe przebarwienia lub blizny. |
Dla ospy wietrznej bardzo typowa jest tzw. wysypka polimorficzna. Oznacza to, że na skórze pacjenta w tym samym czasie mogą występować wykwity w różnych stadiach rozwoju - od świeżych plamek po zaschnięte strupki. Przemiana pojedynczych wykwitów trwa zwykle do 7 dni.
Lokalizacja zmian skórnych
Wysypka w przebiegu ospy wietrznej jest zazwyczaj rozsiana na całym ciele. Charakterystyczne jest to, że zmiany występują nie tylko na tułowiu i twarzy, ale także na owłosionej skórze głowy, co pozwala odróżnić ją od innych chorób wysypkowych. Wykwity często pojawiają się również na błonach śluzowych, w tym:
- w jamie ustnej,
- w okolicy narządów płciowych (warg sromowych),
- w okolicy ujścia cewki moczowej,
- na spojówkach,
- rzadziej w krtani i jelitach.
Wysypka zazwyczaj nie pojawia się na dłoniach i podeszwach stóp. W skrajnych przypadkach zmiany skórne mogą przybrać formę wysypki krwotocznej.
Specyfika przebiegu choroby u dzieci i dorosłych
Ospa wietrzna występuje najczęściej u dzieci (90% przypadków w Europie dotyczy osób poniżej 15. roku życia) i zazwyczaj ma u nich łagodny przebieg, ustępując samoistnie w ciągu około 2 tygodni. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku osób dorosłych, u których choroba objawia się ciężej i częściej prowadzi do poważnych powikłań.
Szczególną grupę ryzyka stanowią kobiety w ciąży. Zachorowanie w trakcie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronienia lub rozwoju ospy wrodzonej u dziecka. Ospa wrodzona objawia się u noworodka małą masą urodzeniową, głębokimi bliznami skórnymi, wadami kończyn, wzroku oraz zmianami neurologicznymi. Jeśli matka zachoruje tuż przed porodem (między 5. dniem przed a 2. dniem po porodzie), u noworodka może rozwinąć się ospa o bardzo ciężkim przebiegu i wysokiej śmiertelności.
WYTYCZNE RCOG DOTYCZĄCE OSPY WIETRZNEJ W CIĄŻY
Pielęgnacja skóry i łagodzenie świądu
Wysypce towarzyszy nasilony świąd skóry, a drapanie strupów może prowadzić do powstawania ubytków w naskórku i trwałych blizn. Leczenie ospy wietrznej ma charakter objawowy. Aby zwiększyć komfort pacjenta i zminimalizować ryzyko powikłań, zaleca się:
- Częste, krótkie kąpiele: Najlepiej w letniej wodzie z dodatkiem nadmanganianu potasu, który działa odkażająco i pomaga osuszać krostki.
- Higienę: Częstą zmianę ubrań i pościeli oraz krótkie obcinanie paznokci (u dzieci można stosować bawełniane rękawiczki na noc).
- Preparaty miejscowe: Stosowanie maści, żeli lub pianek łagodzących swędzenie. Ulgę mogą przynieść również okłady z naparu z rumianku.
- Unikanie pudrów płynnych: Współcześnie nie zaleca się stosowania gęstych pudrów płynnych, które mogą sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym pod warstwą preparatu.
W przypadku gorączki lekiem pierwszego wyboru jest paracetamol. Należy unikać podawania aspiryny dzieciom ze względu na ryzyko wystąpienia groźnego zespołu Reye'a.
Możliwe powikłania skórne i ogólnoustrojowe
Choć ospa u dzieci zazwyczaj przebiega łagodnie, może prowadzić do poważnych komplikacji. Do najczęstszych należą wtórne zakażenia bakteryjne skóry, które są wynikiem drapania zmian i mogą pozostawiać trwałe blizny. Inne, rzadsze powikłania to:
- zapalenie płuc,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu,
- zapalenie mięśnia sercowego,
- zapalenie stawów, nerek lub wątroby.
Po przebyciu choroby wirus pozostaje w organizmie w stanie utajenia i może uaktywnić się po latach w postaci półpaśca. Półpasiec objawia się bolesnymi wykwitami skórnymi zlokalizowanymi wzdłuż obszarów unerwienia, zazwyczaj po jednej stronie ciała.
Profilaktyka i okres zakaźności
Osoba chora na ospę wietrzną zaraża otoczenie już na 2 dni przed wystąpieniem wysypki, aż do momentu przyschnięcia ostatniego wykwitu i odpadnięcia strupków. Okres wylęgania choroby wynosi średnio od 10 do 21 dni.
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniu są szczepienia ochronne. Szczepionka jest żywa, cechuje się dużą skutecznością i znacznie łagodzi przebieg choroby w przypadku, gdyby mimo szczepienia doszło do zakażenia. Szczepienie zaleca się wszystkim osobom, które wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną.