Ospa wietrzna (łac. varicella) to jedna z najczęstszych i najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego. Wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca (varicella-zoster virus, VZV) z rodziny Herpesviridae. Człowiek jest jedynym gospodarzem tego patogena, który przenosi się drogą bezpośredniego kontaktu, powietrzną oraz kropelkową. Wirus może przemieszczać się z ruchem powietrza nawet na odległość kilkudziesięciu metrów, co tłumaczy wysoką zakaźność choroby - po kontakcie z domownikiem ryzyko zachorowania wynosi 80-90%.
Charakterystyka infekcji i okres zakaźności
Okres wylęgania ospy wietrznej wynosi zazwyczaj od 10 do 21 dni. Wirus namnaża się początkowo w tkance chłonnej migdałków i gardła, skąd drogą krwi dociera do układu siateczkowo-śródbłonkowego, a następnie do skóry i błon śluzowych. Chory zakaża otoczenie na około 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki oraz przez cały okres jej trwania, aż do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów, co trwa zazwyczaj około 6-7 dni.
Przebieg ospy wietrznej
U dzieci choroba zazwyczaj zaczyna się gorączką i wystąpieniem wykwitów na skórze, rzadko z objawami prodromalnymi. Charakterystyczna dla ospy wietrznej jest wielopostaciowość zmian, określana jako „obraz gwiaździstego nieba”. Równocześnie obserwuje się:
- Plamki - niewyczuwalne zmiany na poziomie skóry.
- Grudki - wyraźnie odgraniczone wykwity wystające ponad powierzchnię skóry.
- Pęcherzyki - wypełnione przejrzystym, surowiczym płynem zawierającym dużą ilość wirusa.
- Strupki - efekt zasychania wykwitów, które po około tygodniu odpadają.
Wysypka pojawia się w kilku rzutach, obejmując tułów, skórę głowy, twarz oraz kończyny. Zmiany mogą wystąpić również na błonach śluzowych jamy ustnej.
Możliwe powikłania po ospie wietrznej
Chociaż ospa u dzieci ma zazwyczaj łagodny przebieg, u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Należą do nich:
- Nadkażenia bakteryjne skóry: Najczęstsze powikłanie, wynikające z drapania swędzących wykwitów. Może prowadzić do ropnego zapalenia skóry, ropni, a w skrajnych przypadkach do martwiczego zapalenia powięzi.
- Powikłania neurologiczne: Zazwyczaj występują w okresie zdrowienia. Typowe jest zapalenie móżdżku objawiające się ataksją (zaburzenia równowagi, skandowana mowa, oczopląs). Rzadziej dochodzi do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu.
- Odwodnienie: Wynikające z bolesnych zmian w jamie ustnej, które zniechęcają dziecko do przyjmowania płynów.
- Inne powikłania: Zapalenie płuc, zapalenie wątroby, małopłytkowość (skaza krwotoczna) oraz zapalenie stawów czy mięśnia sercowego.
Szczególne grupy ryzyka
Ospa wietrzna stanowi poważne zagrożenie dla noworodków, osób z niedoborem odporności oraz kobiet w ciąży. Zakażenie w pierwszej połowie ciąży (do 20. tygodnia) niesie ryzyko zespołu wrodzonej ospy wietrznej u płodu, co może skutkować wadami kończyn, uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego oraz zaburzeniami widzenia. U noworodków zakażenie okołoporodowe przebiega bardzo ciężko ze względu na brak przeciwciał matczynych.
Leczenie i profilaktyka
Podstawą terapii jest leczenie objawowe: odpoczynek, nawadnianie organizmu oraz stosowanie leków przeciwgorączkowych (głównie paracetamolu) i przeciwświądowych. W przypadkach o ciężkim przebiegu lub u pacjentów z grup ryzyka stosuje się leki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir, podany w ciągu 72 godzin od wystąpienia pierwszych objawów.
Najważniejsze fakty dotyczące ospy wietrznej - Parenting.pl
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie i jej powikłaniom są szczepienia ochronne. Szczepionka zawiera żywy, atenuowany szczep wirusa i jest wysoce skuteczna (ponad 95%). Zaleca się podanie dwóch dawek, przy czym pierwszą można podać już po ukończeniu 9. miesiąca życia.