Uroczystości pogrzebowe to momenty głębokiego smutku i refleksji, a w przypadku służb mundurowych, takich jak straż pożarna, niosą one również wymiar honorowy i ceremonialny. Pogrzeb według ceremoniału pożarniczego to szczegółowo określony zbiór zasad i procedur, mających na celu godne pożegnanie funkcjonariuszy i pracowników Państwowej Straży Pożarnej oraz ochotniczych straży pożarnych.
Komu przysługuje pogrzeb według ceremoniału pożarniczego?
Uprawnieni funkcjonariusze i pracownicy
Asysta honorowa Państwowej Straży Pożarnej (PSP) przysługuje podczas uroczystości pogrzebowych szeregu osób związanych ze służbą. Są to przede wszystkim:
- Funkcjonariusze i strażacy, którzy zginęli podczas działań ratowniczych lub w związku z nimi (w tym strażacy, którzy zginęli podczas misji poza granicami kraju).
- Funkcjonariusze, którzy zginęli podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby.
- Strażacy, którzy zginęli podczas ratowania życia ludzkiego i wszelkiego mienia, będąc poza czasem służby.
Ponadto, ceremoniał pożarniczy stosuje się podczas pogrzebów nadbrygadierów i generałów brygadierów Państwowej Straży Pożarnej oraz tych samych rang w stanie spoczynku. Ceremoniał ten obejmuje również strażaków i pracowników Państwowej Straży Pożarnej, strażaków w stanie spoczynku oraz byłych pracowników jednostek organizacyjnych PSP (emerytów, których ostatnim miejscem pracy była Państwowa Straż Pożarna).
Wnioskowanie o asystę honorową
O udział honorowej asysty wnioskuje, za zgodą rodziny zmarłego, kierownik jednostki organizacyjnej PSP lub organizator pogrzebu. O składzie asysty honorowej PSP decyduje kierownik jednostki organizacyjnej PSP. Organizator może również uwzględnić udział w uroczystości orkiestry. W uzasadnionych przypadkach kierownik jednostki organizacyjnej PSP bądź organizator pogrzebu może wystąpić do Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej lub komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej z wnioskiem o skierowanie asysty honorowej PSP. Udział asysty honorowej PSP w obiekcie sakralnym oraz na cmentarzu wymaga dokonania uzgodnień z zarządcą obiektu.
Organizator uroczystości
W przypadku strażaków w stanie spoczynku, organizatorem uroczystości jest właściwy kierownik jednostki organizacyjnej PSP, z której strażak odszedł na emeryturę. Dotyczy to również pracowników, którzy pracowali w tej jednostce organizacyjnej PSP. W przypadku pogrzebu strażaka, który zginął podczas działań ratowniczych jako członek ochotniczej straży pożarnej, organizacją uroczystości pogrzebowej zajmuje się jednostka organizacyjna PSP, w której zmarły pełnił służbę.
Przebieg uroczystości pogrzebowej
Charakter uroczystości: świecki czy religijny
Charakter organizowanej uroczystości - świecki czy religijny - nie ma znaczenia dla zastosowania ceremoniału pożarniczego. Uroczystość religijną prowadzi duchowny, a nabożeństwo żałobne może odbyć się w świątyni wskazanej przez rodzinę lub organizatora pogrzebu. Uroczystość pogrzebową o charakterze wyznaniowym prowadzi duchowny lub kapelan PSP, który również odprawia egzekwie pogrzebowe. Uroczystość o charakterze świeckim prowadzi Mistrz Ceremonii Pogrzebowej. W ceremonii wyznaniowej zmiana posterunku honorowego następuje w trakcie liturgii w czasie ustalonym z duchownym lub kapelanem PSP. W ceremonii świeckiej moment zmiany posterunku honorowego należy uzgodnić z mistrzem ceremonii.
Przewóz trumny lub urny pojazdem pożarniczym
Kierownik jednostki organizacyjnej PSP może wyrazić zgodę na przewiezienie trumny lub urny odpowiednim pojazdem pożarniczym z obiektu sakralnego lub domu pogrzebowego na miejsce pochówku. Trumnę lub urnę ustawia się centralnie na platformie pojazdu lub w pojeździe w sposób zapewniający bezpieczny transport. Wszyscy strażacy biorący udział w uroczystości występują w ubiorze wyjściowym ze sznurem galowym oraz z rękawiczkami skórzanymi czarnymi.
Posterunek honorowy: zasady i skład
W trakcie trwania uroczystości religijnej, na 15 minut przed ceremonią, wystawiany jest posterunek honorowy. W jego skład mogą wchodzić strażacy, nie wchodzący w skład asysty honorowej PSP, oraz przedstawiciele władz państwowych, organizacji pozarządowych, przyjaciele zmarłego i inne osoby. Organizator ustala skład posterunku, kolejność i czas pełnienia posterunku honorowego oraz strażaka rozprowadzającego poszczególne zmiany. Na 5 minut przed uroczystością przy trumnie wystawiany jest posterunek honorowy czteroosobowy (dopuszcza się dwuosobowy), a przy urnie dwuosobowy. Strażacy ustawiają się w odległości 1 kroku frontem do trumny, a przy urnie frontem do zebranych. Dopuszcza się pełnienie posterunku honorowego przez funkcjonariuszy i żołnierzy spoza asysty honorowej PSP po rozpoczęciu mszy świętej lub nabożeństwa żałobnego. Kierownik jednostki organizacyjnej PSP wyznacza strażaka odpowiedzialnego za ustalenie składu oraz liczby zmian posterunku honorowego przy trumnie lub urnie.
Wprowadzenie zmiany strażaków na posterunku honorowym dokonuje dowódca asysty honorowej PSP lub strażak wyznaczony przez kierownika jednostki organizacyjnej PSP. Dowódca wprowadzający posterunek honorowy zatrzymuje się w określonej odległości przed trumną lub urną, oddaje honory przez salutowanie, a strażacy wchodzący w skład posterunku nie przerywają marszu i zajmują wyznaczone miejsca przy trumnie lub urnie w odległości 1 kroku po lewej i prawej stronie (w przypadku trumny) i frontem do zebranych (w przypadku urny). Na komendę dowódcy posterunku wykonują jednocześnie zwrot. Przeprowadzanie zmiany posterunku honorowego nie może zakłócać przebiegu najważniejszych elementów liturgii.
Ustawienie i dekoracja trumny lub urny
W przypadku pogrzebu strażaków wszystkie kwestie zostały bardzo szczegółowo opisane, nawet te dotyczące ustawienia trumny czy też urny. Na trumnie bez flagi państwowej RP umieszcza się czapkę rogatywkę zmarłego, skierowaną daszkiem w stronę wiernych (bez mocowania do trumny) na wysokości piersi zmarłego. Na urnie nie umieszcza się nakrycia głowy.
W przypadku strażaków, którzy zginęli podczas działań ratowniczych lub w związku z nimi (w tym podczas misji poza granicami kraju), podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby oraz podczas ratowania życia ludzkiego i mienia poza czasem służby, trumnę przykrywa się flagą państwową RP o wymiarach 100x240 cm, umieszczoną wzdłuż trumny, białym pasem po stronie serca zmarłego. Urnę dekoruje się biało-czerwoną szarfą o wymiarach 100x6 cm. Trumnę o niestandardowych wymiarach przykrywa się flagą państwową RP o proporcji 5:8, która powinna przykrywać brzegi wieka trumny. Trumnę strażaka, który zginął podczas misji poza granicami kraju, dekoruje się flagą państwową z godłem RP. Flagę układa się w poprzek trumny, tak aby wizerunek orła spoczywał na piersi zmarłego, a brzegi flagi przykrywały dolną krawędź trumny.
Na trumnie przykrytej flagą państwową RP lub flagą państwową z godłem RP nie umieszcza się czapki rogatywki zmarłego, kwiatów i nie posypuje się jej ziemią. Dopuszcza się możliwość umieszczenia czapki rogatywki obok trumny. W celu umożliwienia posypania trumny ziemią, powinno się zawinąć flagę, aby odsłonić fragment wieka trumny.
Kondukt pogrzebowy i jego formowanie
Po zakończonej ceremonii w obiekcie sakralnym lub domu pogrzebowym dopuszcza się ustawienie kompanii honorowej (w ugrupowaniu rozwiniętym) lub pocztu sztandarowego ze sztandarem jednostki organizacyjnej PSP zmarłego strażaka przed obiektem sakralnym lub domem pogrzebowym - za karawanem pogrzebowym (pojazdem pożarniczym) z trumną lub urną.
Po wyniesieniu trumny lub urny i złożeniu ich w karawanie pogrzebowym (pojeździe pożarniczym), dowódca kompanii honorowej wydaje odpowiednie komendy do przegrupowania i zajęcia wyznaczonego miejsca w kondukcie żałobnym. Posterunek honorowy opuszcza obiekt sakralny lub dom pogrzebowy i ustawia się po obu stronach karawanu lub pojazdu pożarniczego. Wyznaczeni strażacy odbierają wieńce i wiązanki, zdjęcie zmarłego, poduszki z orderami i odznaczeniami, nakrycie głowy zmarłego i ustawiają się w kondukcie żałobnym.
Wyznaniowy kondukt pogrzebowy formowany jest w następującej kolejności:
- Osoba cywilna lub strażak niosący symbol religijny.
- Orkiestra.
- Kompania honorowa.
- Poczet sztandarowy ze sztandarem jednostki organizacyjnej PSP zmarłego strażaka (jeżeli nie występuje w składzie kompanii honorowej).
- Poczty sztandarowe towarzyszące.
- Delegacja z wieńcami (w pierwszej kolejności najbliższej rodziny, następnie przedstawicieli władz państwowych, administracyjnych i samorządowych oraz innych).
- Strażak niosący zdjęcie zmarłego strażaka.
- Strażacy niosący poduszki z orderami i odznaczeniami.
- Strażak niosący nakrycie głowy zmarłego strażaka.
- Ksiądz lub kapelan PSP.
- Pojazd z trumną (urną) w asyście posterunku honorowego.
- Rodzina zmarłego.
- Delegacje oraz pozostali uczestnicy uroczystości pogrzebowej.
Złożenie do grobu i zakończenie uroczystości
Po przybyciu konduktu pogrzebowego na miejsce pochówku orkiestra przerywa grę i ustawia się wraz z asystą honorową PSP w wyznaczonym przez organizatora miejscu. Kompania ustawia się w szyku rozwiniętym. Delegacje z wieńcami i strażacy niosący zdjęcie zmarłego, poduszki z orderami i odznaczeniami oraz nakrycie głowy zmarłego stają po obu stronach grobu, w odległości 2-3 kroków od niego.
Trumnę lub urnę ustawia się przed grobem na odpowiednio przygotowanych podporach. Jeżeli trumna jest przykryta flagą państwową RP, zdejmuje się ją przed złożeniem trumny do grobu. Po ustawieniu trumny (urny) trębacze lub fanfarzyści grają sygnał "Słuchajcie Wszyscy".
Po egzekwiach pogrzebowych lub przemówieniach, asysta honorowa PSP zdejmuje flagę państwową RP z trumny, która jest uroczyście składana i przekazywana przełożonemu. Bezpośrednio przed złożeniem do grobu, dowódca kompanii honorowej podaje odpowiednie komendy, a w trakcie składania trumny lub urny do grobu sztandarowy salutuje sztandarem w miejscu, zaś trębacze lub fanfarzyści grają w tym czasie trzykrotnie Hasło WP (zamiast Hasła WP lub po jego odegraniu dopuszcza się stosowanie sygnałów dźwiękowych pojazdów pożarniczych). Werbliści wykonują tremolo, strażacy i delegacje uczestniczące w uroczystości pogrzebowej składają wieńce i wiązanki kwiatów na grobie i następnie oddają honory przez salutowanie (skłon głowy w przypadku osoby cywilnej). Po złożeniu ostatniego wieńca werbliści przerywają grę, a trębacz lub fanfarzysta gra jeden z utworów: "Śpij Kolego", "Cisza" lub "Zapada zmrok".
Następnie przełożony zmarłego lub jego przedstawiciel, składając kondolencje najbliższej rodzinie, przekazuje np. flagę państwową RP, przewidziane pośmiertne odznaczenie lub nadanie wyższego stopnia, odpięte wcześniej z poduszek i złożone w specjalnie przygotowanym etui odznak orderów i odznaczeń, list kondolencyjny, czapkę rogatywkę i zdjęcie zmarłego. W dalszej kolejności kondolencje mogą składać rodzinie delegacje strażaków i przyjaciele zmarłego.
Uroczysty Apel - uroczystości z okazji Dnia Strażaka w PSP w Tomaszowie Maz.
Wyjątkowe przypadki i wyzwania
Pogrzeb Prymasa Stefana Wyszyńskiego - udział strażaków
Jednym z historycznych przykładów szczególnego udziału strażaków w uroczystościach pogrzebowych był pogrzeb Prymasa Stefana Wyszyńskiego, który miał miejsce 31 maja 1981 roku. Było to jedno z największych wydarzeń patriotyczno-religijnych w powojennej Polsce. Tadeusz Ferens, wówczas pracownik Komendy Wojewódzkiej Straży Pożarnych w Tarnobrzegu i członek strażackiej „Solidarności”, wspomina, że wraz z trzema podoficerami z Krajowej Sekcji Pożarnictwa, pojechał do Warszawy w mundurach galowych na zaproszenie centrali związku. Strażakom powierzono szczególne zadanie.
Na całej trasie konduktu strażacy tworzyli dużą elipsę liczącą około 100 osób, która przemieszczała się obok trumny. Spośród nich wybrano 10 strażaków do niesienia trumny z ciałem Prymasa Tysiąclecia. Trumna była bardzo ciężka, zbudowana z kilku warstw, co wymagało udziału dziesięciu mężczyzn - po pięciu z każdej strony. Wszyscy niosący mieli po 176 cm wzrostu. Zmiany niosących sarkofag odbywały się co około 20-30 metrów przez około półtora kilometra. Tadeusz Ferens miał honor nieść trumnę na kilku odcinkach pogrzebowego konduktu.
Uroczystości pogrzebowe rozpoczęły się w niedzielę 31 maja 1981 roku. O godzinie czwartej po południu z kościoła seminaryjnego wyruszył kondukt pogrzebowy w stronę Placu Zwycięstwa (dziś Piłsudskiego), gdzie odbyła się msza pogrzebowa. Po mszy pogrzebowej kondukt kontynuował trasę do katedry św. Jana. Tadeusz Ferens, mimo dumy z udziału w tych uroczystościach, spotkał się z ostrą reakcją przełożonych po powrocie do Tarnobrzega. Zastępca komendanta wojewódzkiego zrugał go, twierdząc, że "splamił mundur oficera pożarnictwa", co w konsekwencji doprowadziło do szykan i ostatecznego usunięcia ze służby w 1986 roku.
Tragiczne wypadki strażaków na służbie i poza nią
Ryzyko nieszczęścia w zawodzie strażaka jest większe niż w wielu innych profesjach, co potwierdzają statystyki wypadków podczas działań ratowniczych oraz ćwiczeń i szkoleń. W latach 2016-2018 Komenda Główna PSP odnotowała 3 wypadki śmiertelne podczas akcji ratowniczych i 1 wypadek śmiertelny związany z ćwiczeniami.
W tym kontekście, pogrzeb str. Macieja Ciunowicza, który zmarł 14 lipca 2018 roku w wyniku obrażeń odniesionych podczas ćwiczeń z użyciem skokochronu w JRG Kętrzyn, stał się przedmiotem dyskusji. Z informacji uzyskanych od siostry zmarłego wynika, że pogrzeb nie miał charakteru pogrzebu państwowego, a asysta honorowa została przydzielona na prośbę rodziny zgodnie z Zarządzeniem nr 5 KG PSP. Asystę honorową stanowiły: pododdział honorowy z pocztem sztandarowym, strażacy na stanowisku honorowym przy trumnie oraz strażacy do niesienia odznaczeń, wieńców i wiązanek. Trumna z ciałem zmarłego była też przewieziona na drabinie mechanicznej. Brakowało jedynie orkiestry.
Jedną z kwestii, która budziła wątpliwości, było nieokrycie trumny flagą narodową, co było niezgodne z nowelizacją rozporządzenia z 2008 roku, gdzie w §109.1.3.1) wyraźnie określono, że „w przypadku pogrzebu strażaka, który zmarł tragicznie na służbie: trumnę okrywa się flagą narodową w ten sposób, że kolor biały znajduje się po lewej stronie patrząc w kierunku ołtarza lub kierunku przemieszczania się konduktu”. W przypadku strażaka w służbie przygotowawczej, problemem pozostaje również nierozstrzygnięta kwestia pokrycia kosztów zakupu munduru wyjściowego, który formalnie nabywa się po zakończeniu służby przygotowawczej. Str. Macieja Ciunowicza pochowano w mundurze OSP zakupionym przez jego macierzystą jednostkę OSP Dobre Miasto.
Innym przykładem jest pogrzeb druha Marcina Raczyka z Ochotniczej Straży Pożarnej w Żernikach, który zmarł 27 kwietnia podczas ćwiczeń w komorze dymowej. Jego uroczystość pogrzebowa odbyła się 4 maja 2024 roku, w dniu św. Floriana, patrona strażaków, zgodnie z ceremoniałem pożarniczym. Po mszy świętej kondukt żałobny przemaszerował na cmentarz, gdzie przy dźwiękach syren złożono do grobu urnę z prochami zmarłego.
Tragiczny był również pogrzeb 37-letniego strażaka z OSP Balice, który zginął w nocy z 26 na 27 września podczas zabezpieczenia kolizji na autostradzie A4 w gęstej mgle. Mężczyznę pośmiertnie odznaczono Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Rycerskim Świętego Floriana "Za Męstwo, Ratowanie Życia i Ochronę Mienia". Premier Mateusz Morawiecki przyznał renty specjalne czworgu dzieciom zmarłego strażaka.
Znaczenie i symbolika ceremoniału pożarniczego
Ceremoniał pogrzebowy dla strażaków jest wyrazem głębokiego szacunku dla ich służby i poświęcenia. Stanowi on symboliczne pożegnanie z bohaterami, którzy ryzykują własne życie dla ratowania innych oraz mienia. Szczegółowe zasady dotyczące asysty honorowej, dekoracji trumny flagą państwową, czy też niesienia trumny przez kolegów z formacji, podkreślają wyjątkowy charakter zawodu strażaka i wagę, jaką społeczeństwo oraz sama służba przywiązują do ich ostatniego pożegnania. Jest to również sposób na oddanie czci i uhonorowanie ich trudu i oddania.