Kwestia wynagrodzenia dla strażaków ochotników, a dokładniej ekwiwalentu pieniężnego za ich służbę, była przedmiotem istotnej ewolucji prawnej i orzeczniczej. Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych nakłada na gminy obowiązkową wypłatę ekwiwalentu dla strażaków-ratowników OSP biorących udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
Ewolucja przepisów dotyczących ekwiwalentu
Prawo do świadczenia dla strażaków ochotników przeszło znaczącą transformację na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat:
- 1991-2021: Ekwiwalent przysługiwał za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną.
- Od 1 stycznia 2022 r.: Ustawa o OSP rozszerzyła katalog aktywności o ćwiczenia, niezależnie od innych otrzymywanych przez strażaka wynagrodzeń.
- 8 września 2023 r.: Wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu oraz dodano art. 15a, umożliwiający radom gmin przyznawanie ekwiwalentu za inne zadania.
- 5 grudnia 2024 r.: Nowelizacja art. 3 ustawy o OSP otworzyła katalog zadań jednostek, co wpłynęło na interpretację możliwości gratyfikacji strażaków.
Zmiany w zakresie „innych zadań” i katalogu zadań OSP
Przed 5 grudnia 2024 r. dominowała linia orzecznicza, zgodnie z którą katalog zadań OSP (art. 3 uosp) był zamknięty. Wojewodowie często unieważniali uchwały gmin, które wykraczały poza ten spis. Dodanie w art. 3 wyrażenia „w szczególności” zmieniło stan prawny - katalog stał się otwarty.
Obecnie rada gminy dysponuje szeroką swobodą w określaniu aktywności objętych ekwiwalentem, o ile nie są to działania już objęte art. 15 uosp. Przykłady aktywności, za które rady gmin mogą przyznawać świadczenia:
- Organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych.
- Udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego.
- Działania integrujące społeczność lokalną oraz promowanie pierwszej pomocy.
- Współpraca międzynarodowa gminy.
- Zabezpieczanie imprez organizowanych przez gminę.
Zasady ustalania i wypłaty ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu ustala właściwa rada gminy w drodze uchwały, nie rzadziej niż raz na dwa lata. Świadczenie to nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłaszanego przez Prezesa GUS. Zgodnie z komunikatem z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w I kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł, co oznacza, że maksymalna stawka godzinowa wynosi 51,21 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 19 grudnia 2024 r. podkreślił, że rada gminy ma obowiązek określić w uchwale konkretną kwotę pieniężną. Powoływanie się jedynie na ułamki przeciętnego wynagrodzenia w treści uchwały jest uznawane za naruszenie prawa i przekroczenie kompetencji organu.
Opodatkowanie ekwiwalentów
Z wyjaśnień Ministerstwa Finansów wynika, że:
- Wolne od podatku PIT są przychody z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach i działaniach ratowniczych.
- Opodatkowaniu podlegają ekwiwalenty wypłacane za „inne zadania” wynikające z ustawy, gdyż zasada powszechności opodatkowania wymaga ścisłej interpretacji zwolnień podatkowych.
Poradnik - Aktywacja licencji jednostki OSP
Sytuacja w regionie Krosna
Kwestia stawek ekwiwalentu jest przedmiotem lokalnych debat. Obecnie w Krośnie stawka za działanie ratownicze wynosi 17 zł, a za godzinę szkolenia 5 zł. Na tle regionu są to jedne z najniższych wartości (np. w gminie Jedlicze strażacy otrzymują 24 zł, a w Jaśle 30 zł). Radni podejmują próby podwyższenia stawek, aby zniwelować dysproporcje i dostosować gratyfikację do rosnących kosztów utrzymania oraz specyfiki zadań ratowniczych.