Historia ochrony przeciwpożarowej i działalność straży pożarnej na terenie Dębieńska Starego i okolic jest bogata i sięga daleko w przeszłość. Niniejszy artykuł, częściowo oparty na zniszczonym, starym zeszycie z zapiskami z 1957 roku oraz archiwaliach, a także na współczesnych informacjach, przedstawia ewolucję i kluczowe momenty w funkcjonowaniu lokalnych jednostek pożarniczych, w tym Ochotniczej Straży Pożarnej w Dębieńsku Starym.
Świadectwo przeszłości: Zeszyt z 1957 roku
Dokumentem, który pozwolił na wgląd w wczesne lata funkcjonowania ochrony przeciwpożarowej, jest dosyć zniszczony, stary zeszyt w kratkę z wizerunkiem Marii Konopnickiej. Kurz, pożółkłe i wypadające z niego strony świadczą o upływie czasu. Artykuł pod tym samym tytułem został opublikowany w Przeglądzie Pożarniczym nr 1/2023, a jego pełna, niekorygowana wersja dostępna jest na platformie Historypoż.
Zapiski z zeszytu dokumentują pierwsze interwencje:
- „Cze-ka kop. Dębieńsko. Czerwiec 1957 r. po poł.: Był to mój pierwszy pożar. Paliła się szopa z napędami taśmowymi na stożku I. Wyjechaliśmy z wózkami ręcznymi ponieważ samochód był rozbity w sile jeden plus ośmiu strażaków. Pożar zlokalizowaliśmy dwiema gaśnicami tetrowymi, a następnie toporkami strażackimi, poodcinaliśmy palące się deski. Z powodu braku wody - nie została użyta. Dowódcą był w zastępstwie sekcyjny Podlejski”.
- „Cze-ka kop. Dębieńsko. Lipiec 57- w nocy.: Paliły się wyłączniki przewodu ślizgowego na poziomie 600 m. Po przybyciu na miejsce w sile trzech ludzi, z gaśnicą śniegową i dwiema tetrowymi pożar był już ugaszony gaśnicą proszkową. Dowódcą był Adamczyk - ogniomistrz”.
Autor cytowanych zapisów to strażak zmarły w 2019 roku, który był związany m.in. z kopalnią Dębieńsko, Komendą Miejską Straży Pożarnych w Rybniku i OSP w Leszczynach (obecnie Czerwionka-Leszczyny). Kiedy w 1957 roku powstały pierwsze rękopiśmienne zapisy tego dokumentu, strażak ten miał zaledwie 18 lat. Zbiór spraw i dokumentów po nim został poddany wstępnej ocenie w Wydziale Dokumentacji Zbiorów CMP i wymaga dalszych decyzji w związku z jego dokumentacją.
Zakładowa Straż Pożarna Kopalni Dębieńsko: Geneza i wyzwania
Kopalnia Węgla Kamiennego Dębieńsko, założona w 1853 roku na Górnym Śląsku w Czerwionce (obecnie Czerwionka-Leszczyny), przestała istnieć w 2000 roku. Na jej terenie, w 1899 roku, utworzono Zakładową Straż Pożarną, składającą się początkowo z zaledwie czterech strażaków pełniących służbę po 12 godzin na dobę. W pierwszych latach działalności strażacy posiadali na wyposażeniu jedną przenośną sikawkę. W 1900 roku zakupiono im pompę dwukołową, a także ponad 200 m węża i dwie drabiny przystawne. W tym samym czasie ich załoga liczyła już piętnaście osób, które miały obowiązek bronić swojego miejsca pracy przed pożarami. W 1901 roku naczelnikiem straży został Niemiec o nazwisku Jerzy Stiler.
Trudne lata wojny i powojnia
Ważnym źródłem do przyszłych badań historycznych jest m.in. pismo tzw. Telefonogram z dnia 21 marca 1946 roku, informujący o zaginionych strażakach z kopalni Dębieńsko, o których słuch zaginął od początku II wojny światowej aż do jej zakończenia. Telefonogram Rybnickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego Wydziału Pożarnictwa informował o dwóch strażakach, którzy zaginęli podczas wojny:
- Teodor Gajek, urodzony 6 listopada 1899 roku w Rostkowicach, zamieszkały w Czuchowie (powiat Rybnik), który przybył do obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz 23 października 1941 roku i zginął tam 3 lutego 1942 roku.
- Antoni Klimek, urodzony 9 września 1903 roku.
Lata 50. XX wieku, niedługo po wojnie, były bardzo trudnym okresem dla polskiej społeczności, w tym również dla ochrony przeciwpożarowej. Brakowało podstawowego sprzętu, części zamiennych, paliwa. Strażacy otrzymywali nagany za nieuzasadnione wykorzystanie sprzętu, a przepalone żarówki w pojazdach stanowiły poważny problem. Z wykazu inwentaryzacyjnego sprzętu z tej kopalni wyłania się obraz kraju zrujnowanego wojną, gdzie społeczeństwo radziło sobie, remontując zużyty poniemiecki sprzęt za własne pieniądze lub z tzw. inicjatyw własnych, np. zbiórek złomu.
Obowiązkowe Straże Pożarne i ich wyposażenie
Z zebranych dokumentów powiązanych z pożarnictwem i kopalnią Dębieńsko, zachował się m.in. imienny wykaz członków tzw. obowiązkowej straży pożarnej. Lista ta obejmuje 24 imiona i nazwiska mężczyzn urodzonych pomiędzy 1919 a 1940 rokiem, zamieszkujących powiat rybnicki. Strażacy ci z zawodu byli kowalami, ślusarzami, spawaczami, tokarzami i elektrykami. Dokument ten, prawdopodobnie zredagowany po 1957 roku, mógł obowiązywać do początku lat 60. XX wieku.
Drugi ważny dokument to imienna lista członków obowiązkowej straży pożarnej Zakładów Koksowniczych Dębieńsko, podlegających kopalni. Lista ta obejmuje 36 imion i nazwisk mężczyzn urodzonych pomiędzy 1924 a 1946 rokiem i prawdopodobnie powstała po 1963 roku.
Obowiązkowa Straż Pożarna Zakładów Koksowniczych Dębieńsko posiadała w pewnym okresie na swoim wyposażeniu: motopompę M/800 firmy Karola Ochsnera ze silnikiem DKW, motopompę Leopolię i Polonię typu PO3. Do tego zaledwie 188 gaśnic, 13,5 metra węża ssawnego i 90 metrów węża tłocznego, jedną przyczepę dwukołową i jeden wózek ręczny. Pomimo trudnych powojennych warunków pracy, strażacy z kopalni lubili i szanowali swój zawód.
Wybitna postać: Jan Grzegorzyca
Wśród opracowywanych archiwaliów znaleziono powielone maszynopisy i rękopisy biografii m.in. Jana Grzegorzycy, jednego z najbardziej zasłużonych strażaków powiatu rybnickiego. Urodził się 22 października 1886 roku w Leszczynach (obecnie Czerwionka-Leszczyny), a zmarł tamże 7 maja 1959 roku. W latach 1900-1903 uczył się zawodu blacharskiego w Rybniku, po czym podjął pracę w kopalni Dębieńsko w warsztacie mechanicznym. Do kopalnianej straży pożarnej w stopniu kaprala przyjęto go 1 października 1908 roku. Był również współzałożycielem i członkiem Ochotniczej Straży Pożarnej w Leszczynach, gdzie w 1909 roku objął funkcję zastępcy naczelnika.
W 1914 roku został powołany do wojska niemieckiego i wysłany na front do Francji, gdzie przebywał do 1917 roku. W 1923 roku stworzył Spółdzielnię Elektryfikacyjną, która doprowadzała prąd z kopalni Dębieńsko do centrum Leszczyn. W 1926 roku, na skutek reorganizacji ochrony przeciwpożarowej na Śląsku, powiat rybnicki podzielono na osiem rejonów operacyjnych. W tym czasie Jan Grzegorzyca został mianowany naczelnikiem rejonu III, obejmującego 10 jednostek: OSP Leszczyny, Czerwionka, Czuchów, Kamień, Stanowice, Książenice, Dębieńsko Stare, Dębieńsko Wielkie, Przegędza i Bełk. Funkcję tę pełnił do 1939 roku. Kiedy wybuchła II wojna światowa, prowadził szkolenia i ćwiczenia w zakresie ratowania i gaszenia, kompletował i zabezpieczał sprzęt, a w okresie okupacji przechowywał sztandar OSP Leszczyny.
Nowoczesność dla bezpieczeństwa: Nowy wóz strażacki dla OSP Dębieńsko Stare
Współczesna historia OSP Dębieńsko Stare wzbogaciła się o znaczącą inwestycję. Do jednostki trafił nowy wóz ratowniczo-gaśniczy, który na lata wzmocni bezpieczeństwo mieszkańców. Fabrycznie nowy sprzęt zastąpił stary i wysłużony samochód. Całkowity koszt zakupu nowego pojazdu bojowego dla OSP Dębieńsko Stare wyniósł ponad 1 600 000 zł, a swoją cegiełkę dołożyła Fundacja PGE. Wsparcie dla jednostki wynika z faktu, że na terenie gminy znajdują się aktywa Grupy PGE, a Fundacja angażuje się w działania wzmacniające bezpieczeństwo lokalnych społeczności.
Inwestycja w nowy samochód bojowy dla Ochotniczej Straży Pożarnej w Dębieńsku Starym to inwestycja w bezpieczeństwo. Nowe auto zapewnia ciągły stan gotowości bojowej, dzięki czemu druhowie w każdej chwili będą gotowi do akcji. Stanowi to wzmocnienie bezpieczeństwa i większej skuteczności działania na rzecz mieszkańców oraz urzędów i instytucji znajdujących się na terenie miasta i gminy Czerwionka-Leszczyny.
Samochód ratowniczo-gaśniczy marki Scania P360 z napędem 4x4 i zbiornikiem na wodę o pojemności 3 m³ będzie przez najbliższe lata stanowił o sile i szybkości akcji druhów z OSP. Ochotnicza Straż Pożarna w całym kraju niesie pomoc ofiarom katastrof i klęsk żywiołowych, aktywnie działa także na rzecz ochrony lokalnych społeczności.
"Straż pożarna" (1960) /CAŁY FILM/
Nowy wóz strażacki w Dębieńsku Starym był szczególnie wyczekiwany, ponieważ w ciągu ostatnich dwóch lat jednostka nie miała własnego samochodu. Do ich dyspozycji było wówczas auto sąsiedniej jednostki - OSP Dębieńsko Wielkie. Wcześniej posiadali Stara 244, który musiał zostać wycofany z podziału ze względu na niespełnianie wymogów technicznych. Na powitaniu nowego auta strażaków-ochotników z Dębieńska Starego obecni byli lokalni samorządowcy. Kolumna wozów przejechała ulicami Dębieńska od Czuchowa aż pod remizę OSP Dębieńsko Stare, gdzie przy fajerwerkach, racach i flarach uroczyście powitano nowy nabytek.
Statutowe cele i zadania Ochotniczych Straży Pożarnych
Działalność Ochotniczej Straży Pożarnej w Dębieńsku Starym, podobnie jak innych jednostek OSP, opiera się na statutowych celach i zadaniach, które obejmują szeroki zakres działań na rzecz bezpieczeństwa i społeczności lokalnej:
- Prowadzenie działalności mającej na celu zapobieganie pożarom oraz współdziałanie w tym zakresie z Państwową Strażą Pożarną, organami samorządowymi i innymi podmiotami.
- Udział w akcjach ratowniczych przeprowadzanych w czasie pożarów, zagrożeń ekologicznych związanych z ochroną środowiska oraz innych klęsk i zdarzeń.
- Informowanie ludności o istniejących zagrożeniach pożarowych i ekologicznych oraz sposobach ochrony przed nimi.
- Rozwijanie wśród członków ochotniczej straży pożarnej kultury fizycznej i sportu oraz prowadzenie działalności kulturalno-oświatowej i rozrywkowej.
- Wykonywanie innych zadań wynikających z przepisów o ochronie przeciwpożarowej oraz niniejszego statutu.
- Działania na rzecz ochrony środowiska.
- Prowadzenie działalności mającej na celu utrzymanie obiektu wewnątrz i na zewnątrz oraz terenu będącego w użytkowaniu OSP w należytym stanie - prace porządkowe, remontowo-budowlane oraz naprawcze (dotyczy urządzeń).
- Zapewnienie odpowiedniego poziomu higieniczno-sanitarnego poprzez bieżące uzupełnianie środków czystości i wyposażenia pomieszczeń sanitarnych.
- Zapewnienie wymaganego wyposażenia w pomieszczeniach kuchennych pod kątem sprzętowym oraz zachowanie odpowiedniej sprawności tych urządzeń.
- Prowadzenie niezbędnej dokumentacji administracyjnej i biurowej oraz zapewnienie wszystkich wymaganych środków wynikających z tej działalności - wyposażenie biurowe, dostęp do komputera, drukarki, telefonu i internetu oraz zapewnienie poprawnego działania urządzeń niezbędnych do wykonywania ww.
Artykuł powstał na podstawie archiwaliów w opracowaniu wydziału dokumentacji zbiorów, a także współczesnych informacji. Copyright 2022. HISTORYPOŻ&MUZEOPOŻ. Wszelkie prawa zastrzeżone.