Oddymianie Klatki Schodowej i Ręczne Ostrzegacze Pożarowe (ROP)

Bezpieczeństwo pożarowe w budynkach opiera się na wielu współpracujących ze sobą systemach i urządzeniach. Dwa kluczowe elementy, które odgrywają fundamentalną rolę w ochronie życia i mienia, to ręczne ostrzegacze pożarowe (ROP) oraz systemy oddymiania klatek schodowych. Ich prawidłowe zaprojektowanie, montaż i konserwacja są niezbędne do zapewnienia skutecznej ewakuacji oraz wsparcia działań ratowniczych.

Ręczne Ostrzegacze Pożarowe (ROP): Definicja i Funkcja

Ręczny ostrzegacz pożarowy, powszechnie zwany ROP, to urządzenie przeznaczone do ręcznego uruchomienia systemu sygnalizacji pożarowej. Uruchomić go powinna osoba, która zauważyła pożar bądź zagrożenie pożarowe. ROP-y są nieodłącznym elementem systemów sygnalizacji pożarowej i mają za zadanie zwiększenie ich wydajności oraz umożliwienie jak najsprawniejszego zasygnalizowania źródła otwartego ognia. Ze względu na szybkość rozprzestrzeniania się pożaru, skuteczne przeciwdziałanie żywiołowi i ograniczenie strat jest uzależnione od czasu, jaki upłynie od momentu pojawienia się ognia do uruchomienia aktywnych zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz interwencji służb.

Budowa i Zasada Działania ROP

ROP-y mają obudowę wykonaną z czerwonego tworzywa, które zapewnia wysoką widoczność. Nieodłącznym elementem jest przezroczysta szybka, również wykonana z tworzywa sztucznego, której zadaniem jest zabezpieczenie przed przypadkowym włączeniem ostrzegacza. Włączenie ROP-a przebiega dwuetapowo i polega na zbiciu lub odsunięciu szybki zabezpieczającej, a następnie naciśnięciu przycisku. Niezależnie od typu urządzenia, po uruchomieniu ROP-y przesyłają sygnał alarmowy do centrali, co umożliwia uruchomienie pozostałych elementów aktywnej instalacji przeciwpożarowej. Obudowa urządzeń jest hermetyczna, a także spełnia wymogi trwałości. W przypadku przypadkowego lub bezpodstawnego użycia ROP-y mogą zostać łatwo zresetowane za pomocą odpowiedniego klucza.

Rodzaje ROP

Na rynku możemy spotkać dwa rodzaje ręcznych ostrzegaczy pożarowych, różniące się sposobem uruchomienia alarmu:

• ROP typu A: Ten rodzaj urządzenia jest uruchamiany bezpośrednio, o działaniu pojedynczym. Przejście do stanu alarmowania następuje automatycznie po zbiciu lub przemieszczeniu szybki z tworzywa sztucznego.
• ROP typu B: Są to ostrzegacze uruchamiane pośrednio, działające na zasadzie podwójnej. W tego typu ROP-ach przejście do stanu alarmowania wymaga, po zbiciu lub odsunięciu szybki, dodatkowego ręcznego wciśnięcia przycisku przez osobę alarmującą.

Wymagania Dotyczące Umiejscowienia ROP

Aby ręczne ostrzeganie pożarowe mogło spełniać swoje zadanie, niezbędne jest umieszczenie urządzeń w odpowiednich miejscach. Ręczne ostrzegacze pożarowe muszą być zamontowane na wysokości od 1,2 m do 1,6 m, co umożliwia swobodną aktywację alarmu przez osoby niezależnie od wzrostu, wieku czy stanu zdrowia. Długość drogi do ROP-a nie powinna przekraczać 30 m. Obowiązujące normy określają, jak rozmieścić ROP-y w budynku, aby zapewnić pełne bezpieczeństwo użytkownikom obiektu.

Ostrzegacze powinny być zamontowane:

• przy każdym wyjściu,
• na drogach ewakuacyjnych,
• na klatkach schodowych na każdej kondygnacji.

ROP-y muszą się również znaleźć na obszarach szczególnie zagrożonych pożarem, a także w pobliżu miejsc umieszczenia gaśnic i/lub hydrantów ściennych. Jeżeli w klatce schodowej znajduje się system oddymiania aktywowany za pomocą przycisku, ręczne ostrzegacze umieszcza się przy drzwiach wyjściowych klatki schodowej. W sytuacji, gdy system sygnalizacji pożaru (SSP) posiada połączenie ze Strażą Pożarną, konieczne jest również umieszczenie ręcznego ostrzegacza w pobliżu centrali SSP.

System Oddymiania Klatki Schodowej: Cel i Mechanizm

System oddymiania to instalacja mająca na celu usuwanie dymu i gorących gazów powstałych podczas pożaru z budynku. Jego głównym celem jest utrzymanie dróg ewakuacyjnych w stanie wolnym od zadymienia, co poprawia widoczność i obniża temperaturę, ułatwiając bezpieczne opuszczenie budynku przez ludzi oraz działania ratownicze straży pożarnej. Jednocześnie zabezpiecza przed uszkodzeniami termicznymi konstrukcje budynku i opóźnia zjawisko rozgorzenia. Brak systemu oddymiania klatki schodowej lub jego niezgodność z projektem jest podstawą do odmowy odbioru budynku przez Państwową Straż Pożarną (PSP) i może skutkować zakazem użytkowania obiektu.

Rodzaje Systemów Oddymiania

Wyróżniamy dwa główne rodzaje systemów oddymiania:

• Oddymianie grawitacyjne (naturalne): Wykorzystuje zjawiska fizyczne, przede wszystkim efekt unoszenia się gorącego dymu do góry (tzw. efekt kominowy). W momencie wykrycia pożaru automatycznie otwierają się specjalne otwory w najwyższych partiach pomieszczenia (np. klapy dymowe w dachu lub świetliki oddymiające), przez które dym uchodzi naturalnie na zewnątrz.
• Oddymianie mechaniczne: W tym systemie ruch powietrza i dymu jest wymuszany za pomocą urządzeń mechanicznych, najczęściej wentylatorów pożarowych. Może przyjmować formę oddymiania wyciągowego (zasysanie dymu na zewnątrz) lub oddymiania wypierającego (tłoczenie czystego powietrza w celu wypychania dymu). Oddymianie mechaniczne stosuje się wtedy, gdy grawitacyjne jest niewystarczające lub niemożliwe ze względów technicznych (np. brak odpowiednich przekrojów otworów, zbyt duża kubatura).

Istnieje także system zapobiegania zadymieniu, zwany także systemem różnicowania ciśnienia lub nadciśnieniowym. Jest to alternatywny sposób ochrony pionowych dróg ewakuacyjnych, który zamiast usuwać dym, zapobiega jego przedostaniu się np. na klatkę schodową poprzez wytworzenie w niej nadciśnienia względem przestrzeni objętej pożarem. Realizuje się to za pomocą wentylatorów nadmuchowych, które tłoczą czyste powietrze do klatki schodowej. Nadciśnienie powoduje, że dym nie wnika przez nieszczelności drzwi, utrzymując klatkę wolną od dymu.

Jak Działa Oddymianie Grawitacyjne w Klatce Schodowej?

System oddymiania grawitacyjnego wykorzystuje efekt kominowy: powietrze wewnątrz klatki ma mniejszą gęstość i jest cieplejsze, co wymusza jego ruch w górę. Napływające do przestrzeni oddymianej powietrze zewnętrzne w wyniku odbierania ciepła z pożaru (źródła ciepła) podgrzewa się, miesza z powietrzem wewnętrznym, a następnie unosi się do góry i rozpływa pod stropem, tworząc podsufitową warstwę dymu. System ten może sprawnie funkcjonować, gdy zapewniona zostanie odpowiednia ilość powietrza uzupełniającego (kompensacyjnego). Jednocześnie w niższych partiach budynku zapewniany jest napływ świeżego powietrza (przez uchylne drzwi, dolne klapy lub specjalne otwory nawiewne), co wypiera dym na zewnątrz. W efekcie dym gromadzi się pod stropem i ucieka przez otwarte klapy, utrzymując niżej położone strefy w miarę bezdymne. System grawitacyjny jest skuteczny zwłaszcza w wysokich przestrzeniach i klatkach schodowych - nie wymaga zasilania wentylatorów, opiera się na siłach natury. Należy jednak uwzględnić czynniki takie jak wiatr, który może utrudniać wypływ dymu.

Elementy Składowe Systemu Oddymiania

Podstawowe elementy typowego systemu oddymiania to:

• Urządzenia oddymiające: np. klapy dymowe na dachu, klapy windowe lub okna oddymiające na klatkach schodowych.
• Otwory lub urządzenia nawiewne: zapewniające dopływ powietrza kompensacyjnego, np. dolne klapy, drzwi napowietrzające lub wentylatory nawiewne.
• Czujki dymu lub czujki temperatury: automatycznie wykrywające pożar.
• Centrala sterująca oddymianiem: panel kontrolny, który otrzymuje sygnał z czujek i steruje siłownikami klap/wentylatorów.
• Przyciski oddymiania (ROP): do ręcznego uruchomienia systemu.
• Źródło zasilania awaryjnego: np. akumulatory, zapewniające działanie systemu nawet przy braku prądu.

Dodatkowo system można rozbudować o funkcję naturalnej wentylacji, poprzez zastosowanie przycisków przewietrzania, które umożliwiają ręczne otwarcie i zamknięcie klap dymowych celem przewietrzania budynku. W celu zabezpieczenia wnętrza budynku, jak i samej instalacji, stosuje się detektor, który zamyka otwory oddymiające i napowietrzające przy silnym wietrze lub deszczu.

Sposoby Uruchamiania Systemu Oddymiania

Wyzwalanie systemu oddymiania możliwe jest na dwa sposoby:

• Sposób automatyczny: W chwili wzbudzenia czujki dymu lub czujki temperatury zlokalizowanych na klatce schodowej lub będących elementami instalacji sygnalizacji pożaru.
• Sposób ręczny: Poprzez zbicie szybki i wciśnięcie przycisku „Alarm” w ręcznym przycisku oddymiania (ROP), który jest dedykowany do tego celu.

Sygnał alarmu dociera do centrali oddymiania, a następnie za pomocą napędów elektrycznych centrala steruje otwarciem klap lub okien oddymiających oraz otwarciem elementów napowietrzających. Jednocześnie sygnał przekazywany jest do centrali sygnalizacji pożaru (o ile istnieje w budynku). Ważne jest także sprzężenie z systemem sygnalizacji pożaru (jeśli jest obecny w budynku) - centrala SSP może automatycznie wyzwalać oddymianie oraz sygnalizować jego zadziałanie. Samo-zamykające drzwi dymoszczelne na klatkach schodowych powinny współpracować z systemem, aby po otwarciu klap ograniczyć napływ dymu z kondygnacji.

Wymagania Prawne i Projektowanie Systemów Oddymiania

Stosowanie na klatkach schodowych, w różnych grupach budynków, systemu oddymiania grawitacyjnego (tzw. naturalnego, służącego do usuwania dymu i ciepła) narzuca Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 75, poz. 690 z późniejszymi zmianami), uszczegółowione w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych (Dz.U. 2022 poz. 1225) oraz Rozporządzeniu MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719). Obowiązek stosowania systemu oddymiania wynika z § 245-246 Rozporządzenia MI w sprawie warunków technicznych i zależy od wysokości budynku (próg SW/W/WW), kategorii zagrożenia ludzi (ZL I-V) oraz funkcji klatki w systemie ewakuacji. Granica obowiązku zależy od kombinacji wysokości, kategorii zagrożenia ludzi (ZL) i liczby kondygnacji.

Kiedy System Oddymiania Jest Wymagany?

Nie wszystkie klatki schodowe muszą być wyposażone w system oddymiania lub zapobiegania zadymieniu. Zgodnie z aktualnymi wymaganiami minimalnymi, instalacja oddymiająca (lub nadciśnieniowa) jest obowiązkowa dla klatek schodowych ewakuacyjnych w:

• budynkach średniowysokich (SW) kategorii ZL I, ZL II, ZL III i ZL V (np. biurowce ~5 kondygnacji, hotele SW),
• budynkach niskich (N) kategorii ZL II (np. domy opieki).

Ponadto garaże zamknięte o powierzchni strefy pożarowej powyżej 1500 m² lub pozbawione bezpośredniego wjazdu/wyjazdu na zewnątrz muszą posiadać instalację wentylacji oddymiającej uruchamianą automatycznie. Wysokie (W) i wysokościowe (WW) budynki mają odrębne wymagania - tam zazwyczaj wymaga się systemu nadciśnieniowego zgodnie z §246 warunków technicznych. Klatki schodowe w typowych niskich budynkach mieszkalnych (ZL IV) nie muszą mieć oddymiania, o ile warunki ewakuacji są spełnione.

Zapewnienie Powietrza Kompensacyjnego

Aby oddymianie było skuteczne, oprócz usunięcia dymu trzeba dostarczyć świeże powietrze w jego miejsce. W systemach grawitacyjnych powietrze kompensacyjne napływa zazwyczaj przez drzwi ewakuacyjne (np. otwarte drzwi wejściowe na klatkę schodową) lub przez specjalne dolne klapy/otwory nawiewne, które otwierają się równocześnie z klapami dymowymi. W klatkach schodowych często stosuje się automatycznie otwierane drzwi lub żaluzje nawiewne na najniższej kondygnacji. W systemach mechanicznych projektuje się oddzielne otwory nawiewne lub wentylatory nawiewowe tłoczące powietrze zewnętrzne - tak, by strumień świeżego powietrza równoważył wywiew dymu. Przepisy wymagają zapewnienia stałego dopływu powietrza uzupełniającego w ilości odpowiadającej usuwanemu dymowi.

Projektowanie i Konserwacja

Projekt systemu oddymiania musi opracować projektant z uprawnieniami budowlanymi w specjalności instalacyjnej (PIIB) lub rzeczoznawca ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. Należy pamiętać, że system oddymiania grawitacyjnego klatki schodowej jest, według definicji, urządzeniem przeciwpożarowym. Każde urządzenie przeciwpożarowe powinno być wykonane zgodnie z projektem uzgodnionym, pod względem ochrony przeciwpożarowej, przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Zgodnie z § 3 Rozporządzenia MSWiA (Dz.U. 2010 nr 109 poz. 719), urządzenia przeciwpożarowe, w tym systemy oddymiania, podlegają przeglądom co najmniej raz w roku przez uprawniony serwis.

tags: #oddymianie #klatki #schodowej #rop